BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
183
DAVLAT KORXONALARIDA SAMARADORLIK TAHLILINI
ТАШКИЛ ЭТИШ XUSUSIYATLARI
Meliev Isroil Ismoilovich
TDIU mustaqil izlanuvchisi
Email: melievisroil1981@gmail.com
O‘zbekiston Respublikasining xalqaro reytinglardagi o‘rnini xolis va
haqqoniy baholashni ta’minlash bo‘yicha aniq maqsadga yo‘naltirilgan ishlar
amalga oshirilmoqda. “...mamlakatda tegishli yo‘nalishlar bo‘yicha milliy
reytinglarni yuritishga yordam beradigan, amalga oshirilayotgan islohotlarning
xalqaro mezonlar va standartlarga muvofiqligini baholashning yaxlit tizimi
mavjud emas”[1]. Respublikamizda davlat ishtirokidagi korxonalar faoliyat
samaradorligini baholash bo‘yicha ishlab chiqilgan normativ-huquqiy hujjatlar
me’yorlaridan
korxonalar
faoliyatida
yetarlicha
foydalanilmayapti.
Mamlakatimizda xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyati samaradorligini
baholash bo‘yicha xalqaro mezonlar va standartlarga mos yaxlit tizimni
shakllantirish, uyg‘un metodikani yaratish korxonalar moliyaviy holatini reyting
baholash amaliyoti va uni takomillashtirishni taqozo etmoqda.
Bizningcha, korxonalari faoliyatini tahlil etish orqali ular faoliyatidagi
yutuq va kamchiliklarni aniqlashtirish, ular mulk va mablag‘laridan samarali
foydalanish, ular foydasini oshirish hamda xarajatlarini kamaytirish hamda ular
faoliyatida hisob-kitoblarni mustahkamlash yo‘llarini aniqlash mumkin.
1-rasm. Moliyaviy hisobot tahlili usullari
1
Shuningdek, xo‘jalik yurituvchi sub’ekt moliyaviy faoliyatini tahlil etishda
korxona moliyaviy holati va uning o’zgarishini baholash, korxona to’lov
qobiliyatini aniqlash, korxona moliyaviy holati o‘zgarishiga ta`sir etuvchi
omillarni tahlil qilish, korxonaning moliyaviy barqarorligiga baho berish,
korxona moliyaviy holatini mustahkamash imkoniyatlarini o‘rganish, korxona
moliyaviy faoliyatini takomillashtirish bo‘yicha taklif va tavsiyalarni
shakllantirish va boshqalar. Auditorlik tekshiruvida korxona фаолиятининг
самарадорлиги унинг moliyaviy hisobot ma’lumotlariни quyidagi usullar
yordamida tahlil etiш орқали амалга оширилadi (1-rasm). Mazkur usullar
yordamida auditor moliyaviy hisobot shakllaridagi ko‘rsatkichlarni davrlar
bo‘yicha o‘zgarishi, ko‘rsatkichlar tarkibiy tuzilishi, o‘zaro o‘xshash yoki mos
ko‘rsatkichlarni taqoslash orqali ular o‘rtasidagi aloqa (bog‘liqlik)lar
1
Muallifлар tomonidan tayyorlangan
Vertikal
tahlil
Gorizontal
tahlil
Nisbiy
ko‘rsatkichlar
tahlili
Taqqoslash
Korxonalarida moliyaviy hisobot
tahlili usullari
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
184
o‘rganiladi. Tahlil jarayoni turli koeffitsient va ko‘rsatkichlar bo‘yicha hisob-
kitoblar orqali amalga oshiriladi. Korxonalar faoliyat samaradorligini baholash
va ular moliyaviy ko‘rsatkichlari o‘zgarishlarini aniqlash auditorlik tekshiruvi
uchun muhim ma’lumot manbai hisoblanadi.
2-rasm. Davlat ishtirokidagi (unitar) korxonalar moliyaviy faoliyati tahlilini tartibga
soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar
2
Auditor uchun юқорida nomlari keltirilgan me’yoriy hujjatlarning ahamiyati
shundaki, tekshirilayotgan sub’ekt rahbariyatining maзkur hujjatlarda talab
etilgan ko‘rsatkichlarni aniqlashga manfaatdorligini inobatga olgan holda
o‘rganilayotgan korxona faoliyatida moliyaviy sog‘lomlashtirish tadbirlariga
ehtiyoj darajasini aniqlash, davlat ishtirokidagi korxonalar ijro etuvchi organi
faoliyati samaradorligi ko‘rsatkichlarini aniqlash, tizim korxonalari amaldagi
biznes rejalarining moliyaviy sog‘lomlashtirish me’yorlariga muvofiqligini
baholash, moliyaviy sog‘lomlashtirish yo‘l xaritalarini ishlab chiqish va uning
bajarilishini monitoring qilish, tizim korxonalarining mukammal yo‘l xaritalarini
ishlab chiqish va amalga oshirishga xo‘jalik birlashmalari hamda hokimliklarni
jalb qilish, davlat ishtirokidagi korxonalarga tashqi qarz mablag‘larini jalb etish
holatini baholash,
tekshirilayotgan korxonada moliyaviy sog‘lomlashtirish
tadbirlarini korporativ boshqaruv va bankrotlik jarayonlarida qo‘llanilishini
ta’minlash imkoniyatlarini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasining xalqaro
reytinglar va indekslardagi o‘rnini yaxshilash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 2019 yil
25 fevraldagi PQ-4210-son Qarori
2
Muallifлар tomonidan tayyorlangan
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining “Davlat ulushi bo‘lgan
aksiyadorlik jamiyatlari va boshqa
xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyati
samaradorligini baholash mezonlarini
joriy etish to‘g‘risida”gi 2015 yil 28
iyuldagi 207-son qarori va boshqalar
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining “Davlat ishtirokidagi
korxonalar ijro etuvchi organi faoliyati
samaradorligini baholash tizimini
yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi 2020 yil 9 dekabrdagi
775-son qarori
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining “Davlat ishtirokidagi
korxonalar tomonidan tashqi qarzlarni
jalb qilish tartibini takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 2022 yil 9
martdagi 107-son qarori
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining “Davlat ishtirokidagi
korxonalarni moliyaviy sog‘lomlashtirish
tizimini tubdan takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi 2018 yil 14
dekabrdagi 1013-son qarori
Davlat ishtirokidagi korxonalar moliyaviy faoliyati tahlilini tartibga soluvchi
normativ-huquqiy hujjatlar
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
185
2.
M.Abdujabborova.
Korxonalarning xo‘jalik faoliyati samaradorligi tahlili.
International journal of finance and digitalization www.ijfd.uz. Vol. 2 Issue 03, 2023.
3.
Коробов М.Я. Финансово-экономический анализ деятельности предприятий:
Учебник. Издательство “знание”, КОО, 2000. - 378 с.
4.
Рахимов, М. Ю., & Рузмаматов, А. К. (2024). Янги лойиҳалар бошқарувидаги
иқтисодий дастакларни такомиллаштириш.
World scientific research
journal
,
23
(2), 362-375.
5.
Raximov, M. Y. (2015). Iqtisodiyot subyektlari moliyaviy holatining tahlili. O ‘quv
qo‘llanma.
T.:“Iqtisod-moliya
.
6.
Klichev, B. (2024, февраль 23). Inson kapitalini rivojlantirishda ishchilar harakati
tahlili. Ilm-fan taraqqiyotida mintaqaviy iqtisodiyotni rivojlantirish va kambag'allikni
qisqartirish, Farg'ona, O'zbekiston.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10901976
7.
Чориев И.Х. (2023).
Молиявий ҳисоботлардаги хатоликларни аниқлашда
таҳлилий амаллардан фойдаланишнинг услубий жиҳатлари
.
Scientific Journal of
“International Finance & Accounting
, Issue 1, February 2023..
8.
Қличев, Б. (2021, май 21). Маҳсулот (иш, хизматлар) га баҳо шакллантириш
масалалари. Бухгалтерия ҳисоби ва аудиторлик фаолиятини халқаро стандартлар
асосида ташкил этишнинг долзарб масалалари.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10647005
9.
Сагдиллаева, З. А., & Файзиев, У. Ш. (2023). АНАЛИЗ И ОЦЕНКА
ФИНАНСОВОГО ПОЛОЖЕНИЯ ПРЕДПРИЯТИЙ. In
Бухгалтерский учет,
анализ и аудит: история, современность и перспективы развития
(pp. 201-207).
10.
Қличев, Б. (2021, май 21). Ўзбекистонда ишбилармонлик фаоллиги таҳлилини
ташкил этиш. Бухгалтерия ҳисоби ва аудиторлик фаолиятини халқаро
стандартлар асосида ташкил этишнинг долзарб масалалари.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10646960
11.
Рахимов, М. Ю., Мавланов, Н. Н., & Каландарова, Н. Н. (2022). Экономический
анализ. Учебник.
Т.:«Экономика-Финансы
.
12.
Қличев, Б. (2021, май 5). Ишбилармонлик фаоллиги индекси таҳлили. Biznes-
tahlilni rivojlantirishning zamonaviy tendensiyalari va istiqbollari.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10647021
13.
Чориев И.Х. (2023).
Молиявий инвестициялар ҳисобини
такомиллаштириш
.
Scientific Journal of “International Finance & Accounting
, Issue
2, April 2023.
14.
Қличев, Б. (2022, сентябрь 16). Операцион фаолият таҳлилида харидор танлови
асосида маҳсулотга баҳо шакллантириш масалалари. Инновацион ёндашув
асосида молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларини жорий этиш.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10647059
15.
Сагдиллаева, З., Чориев, И., Максмудов, А., & Юлдашева, Ю. (2007).
Экономический анализ.
16.
Қличев Бахтиёр Пардаевич. (2024). Ишчилар қўнимсизлиги таҳлили.
World
Scientific Research Journal
,
23
(2), 287–294. Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3042
17.
Pardayevich, K. B. (2022). ANALYSIS OF PRODUCT PRICING BASED ON
PRODUCT PARAMETERS AND CUSTOMER CHOICE.
Journal of new century
innovations
,
6
(1), 67-79
