BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
280
SAVDO KORXONALARIDA BUXGALTERIYA HISOBINI
AVTOMATLASHTIRISH JARAYONINI TAKOMILLASHTIRISH
Uzakov Utkir Abdusattarovich
Toshkent Xalqaro Moliyaviy Boshqaruv va Texnologiyalar
Universiteti “Iqtisodiyot va boshqaruv” kafedrasi katta o
ʻ
qituvchisi
e-mail:utkir.uzoqov@gmail.com
Annotatsiya
: Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida savdo korxonalarida
buxgalteriya hisobini avtomatlashtirish, korxonalarda zamonaviy dasturlardan foydalanish
hamda ushbu dasturlardan foydalangan holda ish va vaqt unimdorligini oshirish kabi
masalalar ochib berilgan. Qolaversa xatolarni oldini olish va buxgalteriya hisobi
ma’lumotlaridan foydalanuvchilarni tez va sifatli axborot bilan ta’minlash yoritilgan.
Kalit soʻzlar
: Raqamli iqtisodiyot, savdo korxonalari, buxgalteriya hisobi, axborotlar,
debitorlik va kreditorlik qarzlar, soliq, statistika, avtomatlashtirish, samaradorlik, bulutli
texnologiyalar.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi qununing 4-moddasida
takidlanganidek, buxgalteriya hisobi barcha xo‘jalik operatsiyalarini yaxlit, uzluksiz, hujjatlar
asosida hisobga olish yo‘li bilan buxgalteriya axborotini yig‘ish, qayd etish va
umumlashtirishning tartibga solingan tizimidan, shuningdek uning asosida moliyaviy va
boshqa hisobotni tuzishdan iboratdir.[1]
Umuman olganda buxgalteriya hisobi asosan axborotlar bilan ishlanganligi sababli, bu
axborotlar savdo korxonalarida ish jarayonlari ketishi va vaqt o‘tishi bilan ulkan ma’lumotlar
bazasiga aylanib ketadi, shu sababli ham bu ma’lumotlardan tez va sifatli hamda samarali
foydalanish kerak bo‘ladi. Raqamli texnologiyalar ulkan ma’lumotlardan tez va qulay
foydalanishda bizlarga yaxshi yechim hisoblanadi.
Xozirgi zamon globalashuv jarayonida raqamli texnologiyalar kundan kun rivojlanib
bormoqda, xususan savdo korxonalarining buxgalteriya hisobini yuritishda turli xil
dasturlardan keng foydalanish ish va sifat samaradorligini anchagina oshiradi. Bu zamonaviy
dasturlardan foydalanishda nafaqat buxgalteriya hisobini yuritishda, savdo korxonalarining
deyarli barcha bo‘lim va pog‘onalarida, turli qismlarida foydalanish ko‘plab samara beradi.
Savdo korxonalari ko‘plab mijozlar bilan ishlaganligi sababli, ishlar tez, samarali va qulay
bo‘lishi kerak. Mijozlar xar doim xaq deganlaridek, savdo korxonalarining mijozlari tezroq va
qulayroq bo‘lgan joyga intiladi. Raqobat sharoitida bozorda omon qolish va rivojlanish uchun
albatta xar qanday savdo korxonalari zamonaviy raqamli texnologiyalardan samarali
foydalanishlari kerak hisoblanadi va buni ko‘plab korxonalar yaxshi tushunadi va bundan
samarali foydalanadi.
Maqolaning metodologik asoslarini O‘zbekiston Respublikasining Qonunlari,
Prezidentimizning qaror va farmonlari, asarlari va ma’ruzalari, Vazirlar Mahkamasining
qarorlari, Vazirliklar, Davlar qo‘mitalari va idoralarining hujjatlari, buxgalteriya hisobiga oid
milliy va xalqaro standartlar, Nizomlar, yo‘riqnomalar, xorijda va Respublikamizda chop
qilingan ilmiy ishlar, darsliklar va qo‘llanmalar, ilmiy maqolalar, internet tarmog‘i
materiallari hamda izlanishlar olib borilgan korxonalarning amaliy materiallari tashkil etadi.
Savdo korxonalarida axborotlar bilan ishlashda ko‘p vaqt, kuch va mablag‘ sarflanadi.
Manashu moammolarga raqamli texnologiyalar va zamonaviy dasturiy maxsulotlarni
qo‘llagan holda savdo korxonalarini avtomatlashtirish yaxshi va oqilona yechim hisoblanadi.
Buxgalteriya jarayonini avtomatlashtirish bu qo‘lda va ko‘p vaqt talab qiladigan turli xil
buxgalteriya vazifalari va jarayonlarini yaxshilaydigan dasturiy ta’minotni amalga oshirishni
anglatadi. Savdo korxonalarida buxgalteriya hisobini avtomatlashtirish natijasida quyidagi
imkoniyat va qulayliklarni beradi:
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
281
Ulkan ma’lumotlar bilan tez va samarali ishlash;
Inson xatolarini kamaytirish;
Turli xil qog‘ozvozliklarni qisqartish;
Masofadan turib ishlash;
Axborotdan foydalanuvchilar va qaror chiqaruvchi shaxslarga tezda ma’lumotlarni
yetkazish;
Ulkan ma’lumotlarni “bulutli” serverlarda saqlash;
Analitik ma’lumotlarni idroq qilish va tushunush uchun qulay bo’lgan shaklda taqdim
etish (diagrammalar, grafiklar, jadvallar) [2];
Asosiy hujjatlardagi rekvizitlarni avtomatik to‘ldirish [3];
Boshqaruv va bo‘ysunuvchilar, tashkilot bo‘linmalari o‘rtasida darxol ma’lumot
almashish [2.3];
Bitta ma’lumot ustida bir vaqtda bir nechta foydalanuvchi foydalanishi;
Bir nechta omborlardagi qoldiqlarni real vaqt rejimida kuzatish;
Debitorlik va kreditorlik qarzlar vaqtlarini avtomatik eslatib turish;
Turli xil soliq, statistika va boshqa hisobotlarni tezda topshirish.
Yuqorida ko‘rsatilgan afzalliklardan tashqari savdo korxonalarini avtomatlashtirish
natijasida xodimlar sonini qisqartirish va ularga to‘lanadigan xaqlarni tejab qolish,
hisobotlarni tayyorlashda vaqtni kam sarflash, tovarlarning qaysi qismi ko‘proq sotilishini
kuzatish, mijozlar xatti-harakatini bilish va boshqa ko‘plab samaradorliklarga erishish
mumkin. Ushbu hisobotlar resurslarni qayerga taqsimlash haqida yaxshiroq qaror qabul
qilishga yordam beradi.
Xozirgi kunda buxgalteriya hisobini avtomatlashtirish oid juda ko‘plab turli xil dasturlar
mavjud bo‘lib. Bularga: 1C, 1UZ, SAP, QuickBooks, Xero, FreshBooks va boshqa ko‘plab
dasturlarni kiritish mumkin.
Bu dasturlarni yangilangan versiyalari bir qancha qulayliklarni yaratib kelmoqda. Misol
uchun:
o
Siz
elektron
hisob-fakturalar
bilan
to‘g‘ridan-to‘g‘ri dastur orqali
almashishingiz mumkin
o
Soliq hisobotining barcha shakllari avtomatik tarzda shakllantirilib, to‘g‘ri
my.soliq.uz personal kabinetiga jo‘natilishi mumkin
o
To‘lovlarni boshqarish uchun endi bank-mijozni ochishning hojati yo‘q. Bank
bilan o‘zingizning dasturingizdan ishlashingiz mumkin [4].
Buxgalteriya hisobini avtomatlashtirishdan asosiy sabablaridan biri bu-vaqt. Bu
kompyuter dasturlari o‘rtacha odam bir kunda qila oladigan narsani bir daqiqada bajarib
berishidir. To‘g‘ri kiritilgan ma’lumotlar bilan bir necha daqiqa yoki soniya ichida murakkab
hisobotlarni yaratishingiz mumkin. Natijada, ishingizni bajarish uchun siz hatto elektron
jadval yoki kalkulyatorga tegishingiz shart emas. Aksariyat korxonalarda vaqtni tejash pulni
tejashga teng sanaladi [5].
Buxgalteriya hisobining avtomatlashtirilgan yechimlari buxgalterning vaqtini va kuchini
tejashga yordam beradi. Korxonaning buxgalteriya jamoasi endi natijalarni tezroq va aniqroq
berishi mumkin. Bu ko‘proq mijozlarni jalb qilish va bozorda korxonaning ishtirokini
kengaytirish imkoniyatini oshiradi.
Avtomatlashtirilgan buxgalteriya hisobining maqsadi buxgalteriya mutaxassislariga
yordam berishdir. Buxgalteriya hisobini avtomatlashtirish qo‘lda bajariladigan vazifalarni
avtomatlashtirish orqali hisob jarayonlarini soddalashtirish va tezlashtirish uchun
mo‘ljallangan. Avtomatlashtirilgan buxgalteriya hisobi yoki kompyuterlashtirilgan
buxgalteriya dasturi sifatida ham tanilgan ushbu tizimlar buxgalterlarning ish jarayonlarida
samaradorlikni oshirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Buxgalteriya hisobini avtomatlashtirish
korxonalarda ajoyib natijalar beradi: ish haqi, kreditorlik qarzlari, xaridlar va hatto oy
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
282
oxiridagi turli xil hisobotlarni tez va aniq bajariladi, bu jarayonlar ko‘pincha hech qanday
odam ishtirokisiz bajariladi. Xozirgi kunga kelib deyarli dunyoning xamma davlatlarida
korxonalar avtomatlashtirilmoqda va raqamli iqtisodiyotga jadallik bilan o‘tilmoqda desak
bo‘ladi. Shu o‘rinda bizning yurtimizda ham raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishda davlatimiz
tomonidan bir nechta ko‘plab imkoniyatlar yaratilmoqda va qo‘llab-quvatlanib kelinmoqda.
Bu borada Prezidentimizning 2020-yil 05-oktabrdagi “Raqamli O‘zbekiston-2030”
strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi PF-
6079-son Farmonini ham keltirib o‘tishimiz muhim hisoblanadi [6].
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi qonuni (yangi
tahrir) 13.04.2016, O‘RQ 404-son.
https://lex.uz/ru/docs/-2931253
2.
Razzaqova
D.A.
“raqamli
iqtisodiyot
sharoitida
buxgalteriya
hisobini
avtomatlashtirishning roli va ahamiyati” Scientific progres Volume 2 |ISSUE 8| 2021, 245
3.
https://www.venkonbuhgalteriya.uz/uz/
4.
Randy Johnston “Digitalization, automation, and technology adoption” 12.01.2023
https://www.k2e.com/articles/digitalization-automation-and-technology-adoption/
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 05-oktabrdagi “Raqamli
O‘zbekiston-2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari
to‘g‘risidagi PF-6079-son Farmoni,
6.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 06-sentabrdagi “Sаvdo vа xizmаt
ko‘rsаtish sohаsidаgi hisob-kitoblаr tizimigа zаmonаviy аxborot texnologiyalаrini joriy qilish
hаmdа ushbu sohаdа jаmoаtchilik nаzorаtini kuchаytirish chorа-tаdbirlаri to‘g‘risidа”gi PF-
5813-son farmoni,
7.
Самадова Н.Р. Хўжалик юритувчи субъектлар иқтисодий салоҳияти тушунчаси
ва унинг назарий асослари. // Бизнес эксперт (илмий-амалий журнал). –
Тошкент, - №4. 2021. – 87-91 б. (08.00.00; №4)
8.
Самадова Н.Р. Хўжалик юритувчи субъектларда иқтисодий салоҳиятни
ифодаловчи кўрсаткичлар таҳлилининг амалий жиҳатлари // Scientific Journal
of “International Finance & Accounting” 3∕2023.
9.
Ibragimov Gayratjon Artikovich. (2023). DIGITAL ECONOMY AND CHANGES IN
BUSINESS ANALYSIS. International Journal of Research in Finance and Marketing
(IJRFM), 13(12), 47-52. Retrieved from
content/uploads/IJRFM4Dec2023-Uzb.pdf
10.
Ibragimov Gayratjon Artikovich, Kurbanbaev Jurabek Eruvbayevich, Mukhiddinova
Barno Gafurjanovna. (2019). The main differences between IFRS and NSA.
International Finance and Accounting, 3(13), 1-12. Retrieved from
https://core.ac.uk/download/pdf/285998049.pdf
11.
Klichev Bakhtiyor Pardayevich. (2022). ISSUES OF PRODUCT PRICING IN THE
ANALYSIS OF OPERATIONAL. Пандемия шароитида иқтисодиёт, молия ва
бошқарувда рақамли трансформация жараёнлари (IV ФОРУМ «ЭКОНОМИКА В
МЕНЯЮЩЕМСЯ МИРЕ» 2022 май КАЗАНЬ-ТАШКЕНТ), Казань-Ташкент.
https://doi.org/10.5281/zenodo.6641015
12.
Ibragimov Gayratjon Artikovich. (2023). DIGITALIZATION OF THE ECONOMY
AND OPERATIONAL SAFETY. International Journal of Research in Economics and
Social Sciences(IJRESS), 13 (11), 95-101. Retrieved from
content/uploads/IJRESS10-Nov2023-Uzb.pdf
13.
Қличев Бахтиёр Пардаевич. (2023). ХЎЖАЛИК ЮРИТУВЧИ СУБЪЕКТЛАРДА
ОПЕРАЦИОН ЦИКЛ ТАҲЛИЛИНИ ТАШКИЛ ЭТИШ МАСАЛАЛАРИ . World
Scientific Research Journal, 16(1), 196–203. Retrieved from
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
283
14.
Ibragimov Gayratjon Artikovich. (2024). EKSPORT-IMPORT OPERATSIYALAR
HISOBI NAZORATINI TAKOMILLASHTIRISH YO’NALISHLARI . World
Scientific Research Journal, 23(2), 215–222. Retrieved from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3034
15.
Gayratjon Ibragimov. (2024). TIJORAT BANKLARIDA MBMB TIZIMINI JORIY
ETISH MASALALARI . World Scientific Research Journal, 23(2), 223–230.
Retrieved from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3035
16.
Қличев Бахтиёр Пардаевич. (2023). ОПЕРАЦИОН ФАОЛИЯТ ТАҲЛИЛИНИ
ТАШКИЛ ЭТИШ МАСАЛАЛАРИ . World Scientific Research Journal, 12(2), 263–
271. Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2557
17.
У.А. Нурманов. (2024). ЖОРИЙ АКТИВЛАРНИ ҚЎЛЛAШ ЖAPAЁНИДA
БOШҚAPИШ ФУНКЦИЯCИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ. World Scientific
Research Journal, 26(3), 140–147. Retrieved from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3257
18.
Пардаевич, Қ. Б. (2023). Хўжалик юритувчи субъектларда операцион
фаолиятида ишлаб чиқариш ҳажмини ифодаловчи кўрсаткичлар
таҳлили.
Scientific Journal of “International Finance & Accounting
, (2), 2181-1016.
19.
Ibragimov Gayratjon Artikovich. (2024). MUQOBIL IQTISODIYOTNI
SHAKLLANTIRISH: MUAMMOLAR VA YECHIMLAR . World Scientific
Research Journal, 23(2), 231–238. Retrieved from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3036
20.
Тулаев, М. С., & Кличев, Б. П. (2022). ВОПРОСЫ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ
УЧЕТА КОРПОРАТИВНЫХ ОБЛИГАЦИИ: ОБЯЗАТЕЛЬСТВО ИЛИ
КАПИТАЛ. In Учет, анализ и аудит: их возможности и направления
эволюции (pp. 146-154).
21.
Ibragimov Gayratjon Artikovich. (2024). BIZNES JARAYONLARNI
OPTIMALLASHTIRISH YO’NALISHLARI . World Scientific Research Journal,
23(2), 239–246. Retrieved from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3037
22.
Қличев
Бахтиёр
Пардаевич.
(2023).
ОПЕРАЦИОН
ФАОЛИЯТ
НАТИЖАЛАРИНИ ИФОДАЛОВЧИ КЎРСАТКИЧЛАР ТАҲЛИЛИ. World
Scientific
Research
Journal, 21(1),
182–188.
Retrieved
from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2876
