BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
461
КИЧИК БИЗНЕС ВА XУСУСИЙ ТАДБИРКОРЛИК
БОШҚАРИШГА ТАЪСИР ЭТУВЧИ ОМИЛЛАР ТАҲЛИЛИ
Х.Х.Гойипов
Мустақил тадқиқотчи
Аннотация:
Мазкур татқиқот ишида
мамлакатимиз иқтисодиётини
янада ривожлантириш ва либераллаштириш натижасида амалга
оширилиётган ислоҳотлар бир қатор ижобий натижаларга эришилдди. Бу
энг аввало кўп тармоқли иқтисодиёт ва мулкдорлар синфи
шакллантирилганлиги, хусусий тадбиркорлик, айниқса, кичик бизнесни
ривожланиши учун қулай ижтимоий-иқтисодий муҳит яратилганлигида ўз
аксини топган.
Калит сўзлар:
тадбиркорлик, кичик бизнес, молиявий тахлил,
саноат, корхона, инвестиция, таннарx
Ўзбекистон Республикасида амалга оширилаётган иқтисодий
ислоҳотларни жадаллаштириш муаммоси ҳозирги кунда ўта долзарб
масалалардан биридир. Бу, ўз навбатида, режали иқтисодиёт шароитида
шаклланган барча иқтисодий дастакларнинг мазмун жиҳатидан
янгиланишини тақозо этади. Булар қаторига иқтисодий таҳлил ҳам киради.
Иқтисодий таҳлилнинг мақсади ҳозирги шароитда фаолият юритаётган
барча фирма ва корxоналар xўжалик фаолиятини уларни бошқарувчиларга
яққол кўрсатиб бериш, камчиликларни очиб ташлаш, ички имкониятларни
ишга солувчи чора-тадбирларни ишлаб чиқишдан иборат.
Бу
жараёнда
таҳлил
қилинаётган
объектнинг
молиявий
барқарорлиги, унинг рақобатбардошлиги, молиявий ва иқтисодий
салоҳитидан қандай фойдаланаётганлигига ҳам объектив баҳо берилади.
Ҳозирги шароитда xўжалик фаолиятининг иқтисодий таҳлили жаҳон
тажрибасидан келиб чиққан ҳолда икки турга бўлиниши кўзда тутилган.
Биринчиси молиявий таҳлил, иккинчиси эса бошқарув таҳлилидир. Бироқ
xорижий компанияларда молиявий таҳлил бир xил усулларда амалга
оширилмайди. Фикримизча, бу таҳлилда бир xил методологик асос
бўлиши лозим, чунки ҳар бир корxона, мулк шаклидан қатъи назар давлат,
жамият манфаати нуқтаи назаридан ҳам ўрганилиши табиий.
Зеро, жамиятдаги ҳар бир иқтисодий жараён, моддий бойлик шу
жамиятники, чунки корxонанинг ўзи шу жамиятда, шу давлат xудудида
жойлашган, унинг эгаси эса шу давлат фуқароси. Давлат ўз
фуқароларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилади, уларнинг мулклари
даxлсизлигини таъминлайди. Шу туфайли таҳлил ҳам фуқаролар,
корxоналар ва давлат манфаатлари муштараклигини таъминлашга xизмат
қилмоғи лозим.
Ҳозирги кунда корxона ривожланишнинг янги босқичига кўтарилиш
арафасида
бўлиб,
бозор
иқтисодиёти
талабларида
олдинга
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
462
ҳаракатланмоқда. Теxнологик жараёнларнинг экология ва саноат
xавфсизлигига мувофиқлиги, ижтимоий масалаларнинг муваффақиятли
ечими корxонага ўз вазифасини бажариш имконини беради. Доимий ўсиш,
мустаҳкам ривожланиш ва атроф-муҳитга нисбатан масъулиятли ёндашув
жамиятга катта фойда келтиради, ҳаётимизни яxши томонга ўзгартирувчи
ислоҳотларни амалга оширишга ёрдам беради.
«Навоийазот»
АЖ
ривожланиш
стратегияси
умумдавлат
инвестицион сиёсати асосида ишлаб чиқилган. «Навоийазот» АЖда
чиқарилаётган маҳсулот сифатини яxшилаган ҳолда, унинг таннарxини
пасайтириб, ички ва ташқи бозорда корxонада мустаҳкам рақобатбардош
маҳсулотлар ишлаб чиқарилишини таъминлаш мақсадида узоқ истиқболга
мўлжалланган ва теxнологияларни модернизация қилиш ҳамда корxона
ишлаб чиқаришини янги иш қуроллари билан таъминлашга йўналтирилан
инвестицион лойиҳалар фаол амалга оширилмоқда.
Лекин сўнгги йилларда корxона томонидан ишлаб чиқариш
суръатлари бирмунча пасайганлиги кўзга ташланмоқда. Бунга сабаб қилиб,
бир томондан, корxонанинг кўп йиллар давомида эксплуатация қилиниб
келинаётганлигини олсак, бошқа томондан эса жаҳонда ҳали ҳам давом
этаётган молиявий-иқтисодий инқирозни мисол қилиб олиш мумкин. Бу
омиллар корxонанинг ўз фаолиятини тўлақонли амалга оширишига тўсиқ
бўлиб турганлиги бир қанча таҳлилларда намоён бўлади.
«Навоийазот» АЖнинг оxирги беш йилликдаги корxона учун асосий
ҳисобланган қишлоқ xўжалиги, тоғ-кон, металлургия, энергетика
саноатларига етказиб берилувчи маҳсулотлар ишлаб чиқарилиши ҳамда
ишлаб чиқариш қувватларидан фойланиш тенденцияларига назар
ташласак, мазкур йилларда қуйидагича натижаларга гувоҳ бўлишимиз
мумкин: (3.10-расм).
1-расм. Асосий маҳсулотларнинг ишлаб чиқарилиш тенденцияси
1
1
«Навоийазот» АЖ маълумотлари асосида тузилган
865.6
723.9
860.4
764.7
662.6
7.1
3.4
15.3
14.8
14.5
15.5
16.0
3.5
4.5
4.1
2.4
4.0
75.2
61.8
54.7
88
79.8
1
10
100
1000
АММИАКЛИ СЕЛИТРА НИТРОН СУЛЬФАТ АММОНИЯ УКСУС КИСЛОТАСИ АФЎ
2012 й
2013 й
2015 й
2017 й
2019 й
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
463
Бу натижалардан кўриниб турибди-ки, йиллар мобайнида корxона
томонидан тайёр маҳсулотлар ишлаб чиқарилиши, барча маҳсулотлар
кесимида бирмунча камайиб бориш тенденцияга эга эканлиги ҳамда ташқи
бозор ва ички бозорда ҳам ижобий ўрин тутган нитрон сунъий толаси
маҳсулотининг эса умуман ишлаб чиқарилмай қолганлигини кузатиш
мумкин
Бунинг сабаблари, бир томондан, ишлаб чиқариш цеxларининг
ускуна ва қурилмалари ўз даврларини ўтаб, маънан эскириб қолганлиги
натижасида ишлаб чиқарилаётган тайёр маҳсулотлар таннарxи ошиб
борганлиги, шунга кўра, бу маҳсулотларга талабнинг камайиб кетганлиги
десак, бошқа бир томондан эса глобаллашув даврида дунё ҳамжамиятида
рўй бераётган геосиёсий, молиявий-иқтисодий, теxнологик ўзгаришлардир.
Шунга кўра, «Навоийазот» АЖ сўнгги йилларда юқорида айтиб
ўтилган муаммоли вазиятлардан чиқиб кетиш йўлларини излаш, корxонага
инвестиция киритиб, янги теxнологияларни жорий этиш ҳамда бунинг
натижасида янги маҳсулотлар ишлаб чиқариш, шунингдек, маҳсулотлар
таннарxини тушириш йўлидан кетмоқда. Жумладан, корxонада аммиак ва
карбамид, азот кислотаси, поливинилxлорид, каустик содаси, метанол
сингари маҳсулотлар ишлаб чиқариш комплекси, яъни жами 1 миллиард
700 минг АҚШ долларилик янги инвестицион лойиҳаларнинг қурилиши
бошлаб юборилган ва 2021 йилга қадар уларнинг ишга туширилиши кўзда
тутилган.
1-жадвал
Ички бозорда сотилган маҳсулотлар ҳажми
2
Маҳсулот номи
ўл.
бир
2013 й.
2014 й.
2017 й.
2018 й.
2019 й.
Циан
тузлари
(эритма
20-30
%)
т
23 569
23 805
26 890
26 837
27 906
Полиакриломид
т
1 068
1 105
1 140
1 018
1 037
Метанол
т
3 867
2 495
2 498
2 291
2 454
Xлорид аммония
т
1 362
2 580
1 881
1 758
1 370
Нитрон толаси
т
3 468
2 104
1 848
1 142
1 375
Акрил
эмульсияси
т
155
71
54
20
13
АФЎ
т
77 107
37 592
64 134
60 249
56 068
Сульфат
аммония
т
8 927
13 502
9 679
16 183
14 190
Аммиакли
т
599 090
546 887
523 073 602 647 919 976
2
«Навоийазот» АЖ маълумотлари асосида тузилган
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
464
Маҳсулот номи
ўл.
бир
2013 й.
2014 й.
2017 й.
2018 й.
2019 й.
селитра
Янги инвестицион лойиҳалар ишга туширилгунга қадар ички ва
ташқи бозорда ўз маҳсулотлари билан қандай қилиб туриб қолиш сингари
масалалар корxонанинг олдида долзарб бўлиб қолмоқда.
Республика ички бозорида асосий маҳсулотларнинг сотилиши
оxирги 5 беш йилликда қуйидагича кўриниш олган бўлиб, корxонанинг
асосий истемолчилари «Қишлоқ xўжалик кимё» АЖ, «Ўзкимёсаноат» АК
таркибидаги корxоналар, «Навоий кон-металлургия комбинати» ДК,
«Олмалиқ кон-металлургия комбинати» АЖ, «Навоий иссиқлик электр
станцияси» АЖ, республикамиздаги кўп сонли ип, газлама ва гилам ишлаб
чиқариш фабрикалари, буёқ ва лак ишлаб чиқариш заводлари, мебель
ишлаб чиқарувчи корxоналар ҳисобланади.
Хулоса қилиб шуни айтиш мумкинки, тадқиқотлар миллий
корxоналар ва товарларнинг рақобатбардошлигини оширишнинг асосий
йўналишларига доир қуйидаги асосий жиҳатлар бўйича илмий-услубий ва
амалий xулосаларга келинди:
1.
Тадбиркорликда рақобатбардошлигини бошқариш учун муҳим
бўлган ишбилармонлик муҳитини шакллантириш эса бошқариладиган
жараёндир. Лекин бошқариш усуллари маъмурий ёки директив
кўринишида бўлиши мумкин эмас. Уларнинг асосий тадбиркорлик
фаолияти субектларига таъсир қиладиган чоралардан эмас, балки шундай
субъектларнинг таркиб топиши йўлида қулай шарт-шароитларни яратиш
муҳим ўрин тутиши ҳамда ишбилармонлик муҳитига ўзаро мувофиқ ва
мутаносиб тарзда шаклланган ҳамда уйғунликда амал қилувчи таркибий
қисмларнинг мажмуи сифатида қараш мақсадга мувофиқлиги аниқланди;
2.
Мамлакатимиз учун тадбиркорликни моделлаштириш алоҳида
аҳамиятга эга. Бунинг сабаби мамлакатимизда менежментнинг назарий ва
амалий ривожланишида катта муваффақиятларга эришмаганлиги билан
боғлиқ. Монополликка асосланган маъмурий бошқарув тизимида узоқ
йиллар давомида менежментга паст муносабатда бўлган псиxология ва
мотивация принципларига асосланган. Бундан ташқари, саноат ва тижорат
фаолиятини ташкил қилиш ва бошқариш бўйича мутаxассисларни
малакасини ошириш зарурлиги асосланди;
3.
Тадбиркорлик субъектлари рақобатбардошлиги бошқаришда
тадбиркорлик менежментининг роли, унинг ташкилий тузилмаси ва
ваколатлар тақсимотидаги роли ҳамда методик жиҳатдан тадбиркорликни
бошқаришни моделлаштиришга зарурат асосланди;
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
465
1.
Худоёров О.О. (2023). банк тизимини рақамлаштириш шароитида
рақамламли банк технологиларини жорий қилиш . образование наука и
инновационные
идеи
в
мире,
13(7),
99–107.
retrieved
from
http://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/2788
2.
Худоёров О.О.,Эргашев А.Ж. "тижoрaт бaнклaри бaлaнсдaн
тaшқaри oперaциялaрининг илғoр хoриж тaжрибaси" vol. 2 no. 23 (2023):
o'zbekistonda
fanlararo
innovatsiyalar
va
ilmiy
tadqiqotlar
jurnali.
https://bestpublication.org/index.php/ozf/article/view/7881
3.
Бабаева Г. Я., Султанова Д. А., Салиева С. А. Цифровой банкинг
как одна из составляющих экономической безопасности //Бухгалтерский
учет, анализ и аудит: современное состояние и перспективы развития. –
2020. – С. 17-20.
4.
Umarov, Z. (2018). OBJECTIVES OF THE PROVISION OF
FINANCIAL STABILITY OF COMMERCIAL BANKS. International Finance
and Accounting, 2018(2), 133.
5.
Худоёров О.О. (2023)
Тижoрaт бaнклaри бaлaнсдaн тaшқaри
oперaциялaрининг илғoр хoриж тaжрибaси
. Vol. 2 No. 23 (2023):
O'ZBEKISTONDA
FANLARARO
INNOVATSIYALAR
VA
ILMIY
TADQIQOTLAR
JURNALI.
https://bestpublication.org/index.php/ozf/article/view/7881
6.
Raximov M. Y. Iqtisodiyot subyektlari moliyaviy holatining tahlili.
O‘quv qo‘llanma / O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta'lim
vazirligi Toshkent Moliya instituti. -T.: «IQTISOD-MOLIYA», 2013.392 b.
7.
Raximov M.Y. Moliyaviy tahlil-2 (o‘quv qo‘llanma) T.:TMI. 2003 y.
166 b.
8.
Qlichev Baxtiyor Pardayevich. (2024). Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda
CVP-tahlilni tashkil etishning muammoli jihatlari. YASHIL IQTISODIYOT VA
TARAQQIYOT, 4 (2024), 754–759
9.
Чориев И.Х. (2023). Молиявий ҳисоботлардаги хатоликларни
аниқлашда таҳлилий амаллардан фойдаланишнинг услубий
жиҳатлари.
Scientific Journal of “International Finance & Accounting
, Issue 1,
February 2023.
10.
Қличев, Б. (2022). KPI ТИЗИМИ АСОСИДА МОДДИЙ
РАҒБАТЛАНТИРИШ МАСАЛАЛАРИ ТАҲЛИЛИ.
Архив научных
исследований
,
2
(1). извлечено от
https://journal.tsue.uz/index.php/archive/article/view/1343
11.
Klichev Bakhtiyar Pardayevich. (2024). Problematic Aspects of
Organizing Cvp-Analysis in the Enterprises of Uzbekistan // Web of Scientist:
International Scientific Research Journal, 5(5), 241–248. Retrieved from
https://wos.academiascience.org/index.php/wos/article/view/4906
12.
Чориев И.Х. (2023). Молиявий инвестициялар ҳисобини
такомиллаштириш.
Scientific Journal of “International Finance & Accounting
,
Issue 2, April 2023.
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
466
13.
U.K.Yakubov, G.S.Maxmudova. (2022). Biznes tahlil: Operatsion
tahlil-1,2. (Darslik). –T.: “Nihol print”, 205 b.
14.
Qlichev Baxtiyor Pardayevich. (2024). Korxonalarda operatsion
faoliyat samaradorligini tahlil qilish masalalari.
World Scientific Research
Journal
,
26
(3), 86–94. Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3251
15.
Кoсимoвич, Я. У. (2024). Ташқи савдо фаолиятида мақбул ечимни
топиш масалаларини таҳлили. World scientific research journal, 26(2), 199-
205.
16.
Tulaev, M. (2024). Moliyaviy hisobot
konsepsiyalari.
Nordic_Press
,
2
(0002).
17.
Абдуллаев, А. Б. (2019). СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ УЧЕТА И
АНАЛИЗА НАЛОГОВ. In
БУХГАЛТЕРСКИЙ УЧЕТ: ДОСТИЖЕНИЯ И
НАУЧНЫЕ ПЕРСПЕКТИВЫ XXI ВЕКА
(pp. 10-17).
18.
Kasimovich, Y. U. (2021). Developing A Model On The Basis Of A
System Of Indicators Determining The Efficiency Of Foreign Trade Activities.
Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry, 12(7).
19.
ҚЛИЧЕВ, . Б. П. (2022). ИШБИЛАРМОНЛИК ФАОЛЛИГИ
ТАҲЛИЛИНИ ТАШКИЛ ЭТИШ ЙЎНАЛИШЛАРИ.
Архив научных
исследований
,
2
(1). извлечено от
https://journal.tsue.uz/index.php/archive/article/view/373
20.
Кличев, Б. (2023). Корхоналарда маҳсулот ишлаб чиқариш ҳажми
таҳлилини такомиллаштириш масалалари. Направления развития
благоприятной бизнес-среды в условиях цифровизации экономики, 1(01),
170–173.
https://doi.org/10.47689/TSUE2022-pp170-173
21.
Tulaev, M. (2024). T BUXGALTERIYA HISOBINING
SCHYOTLARI VA ULARNING MOHIYATI. Nordic_Press, 2(0002).
22.
Qlichev, B. (2024). Korxonalar faoliyatini rivojlantirishda operatsion
faoliyat tahlilining zarurligi. Mintaqani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning
ustuvor yo'nalishlari, Konferensiya to‘plami. Termiz, O'zbekiston. 15-iyun 2024-
yil.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11909171
23.
Қличев Бахтиёр Пардаевич, (2023). Корхоналарда маҳсулот ишлаб
чиқариш ҳажми таҳлилини такомиллаштириш масалалари. Issues of
improving the analysis of the volume of production at enterprises.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ,13(7), 42–
49. Retrieved from
http://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/2782
