BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
544
БАНК МИЖОЗЛАРИНИНГ КРЕДИТ ОЛИШ ЛАЁҚАТЛИЛИГИНИ
БЕЛГИЛОВЧИ ОМИЛЛАР
Джураев К.Т.
М.Улуғбек номидаги Ўзбекистон
миллий университети “Макроиқтисодиёт”
кафедра ўқитувчиси
Мижознинг кредитга лаёқатлилиги деганда қарз олувчининг олган
қарзини (асосий карзи ва унинг фоизини) тўла ва ўз вақтида қайтара олиш
қобилиятини тушунамиз. Жаҳон ва мамлакатимиз банк амалиётида
мижознинг кредитга лаёқатлилигини белгиловчи куйидаги мезонлар
ўрнатилган: маблағни қарз олиш кобилияти; жорий фаолият давомида
қарзни узиш учун маблағ ишлаб топиш қобилияти; мижоз капитали;
кредитнинг таъминланганлиги; кредит операциясини бажариш чоғидаги
шароитлар; қарз олувчи фаолиятининг қонуний жиҳатларини назорат
қилиш даражаси.
Мижознинг қарз олиш кобилияти унинг кредит олиш буйича
буюртмага ва кредит шартномасига имзо қўйиш хукукига ёки ваколатига
эга эканлиги, ўзаро келишув ва битимларни тузиш ёшига етганлигида
намоён бўлади. Мижоз капиталини баҳолашда куйидаги иккита мезонга
эътибор берилади: устав фондининг минимал даражасига (акционер
капиталига) нисбатан куйиладиган талабга мижоз капиталининг жавоб
бера олиши, унинг етарлилиги ва молиявий левераж коэффициентлари
даражалари; кредитланаётган операцияга ўз капиталини қўйиш даражаси.
Бу кўрсаткич банк билан қарз олувчи ўртасида рискнинг тақсимоти
тўғрисида далолат беради. Ўз капитал қанчалик кўп қўйилса, шунчалик
қарз олувчини кредит риски омилларини синчковлик билан кузатишга
мажбур этади.
Кредитнинг таъминланганлиги деганда қарз олувчи активининг
қиймати ва қарзни узиш бўйича аниқ иккиламчи манбалар (гаров, кафолат,
суғурта кабилар)нинг кредит шартномасида ўз аксини топганини
тушунамиз. Агар актив қиймати ва қарз мажбуриятларининг нисбати қарз
олувчи банкрот бўлганлиги тўғрисида хабар қилган ҳолда банк ссудасини
узиш учун аҳамиятли бўлса, аниқ иккиламчи манбаларнинг сифати эса
молиявий танглик ҳолатида мижознинг ўз мажбуриятларини бажариш
кафолатини таъминлайди. Гаров сифати, кафолатнинг пухталиги, сугурта
ҳам банк мижозлари ва пул оқими камайиб кетганда, банк балансида
ликвидлик муаммоси туғилганда ёки капиталнинг тақчиллиги сезилган
ҳолларда ўта муҳимдир. Кредит операциясини бажариш чоғидаги
шароитларга мамлакатдаги ва унинг минтақаларидаги, шунингдек,
тармоқдаги иқтисодий ҳолат ва сиёсий омиллар киради. Бу шароитлар
банкнинг ташқи риски даражасини белгилайди. Айнан шуларга асосланиб
пул оқими, баланснинг ликвидлиги, капиталнинг етарлилик даражаси, қарз
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
545
олувчининг менежерлик маҳорати кабиларга баҳо берилади. Ниҳоят,
мижознинг кредитга лаёқатлилигини белгиловчи сўнгги мезони, яъни қарз
олувчи фаолиятининг қонуний жиҳатларини назорат қилиш даражаси
банкирни қуйидаги саволларга жавоб олишга ундайди: қарз олувчининг
кредит олиши ва кредит тадбирларини амалга ошириши учун ҳукукий ва
меъёрий асослари мавжудми?; қонунчиликда кутиладиган эҳтимолий
ўзгаришлар (масалан, солиқда) қарз олувчининг фаолияти натижаларига
қанчалик таъсир ўтказади?; қарз олувчининг ссуда, кредит олиши бўйича
тузган бизнес режасида, шартномада кўрсатган талабномаси канчалик
даражада кредит сиёсатига мос келади? Қайд этилган мезонлар мижознинг
кредитга лаёқатлилиги ва унинг моҳиятини баҳолаш усулларини
аниқлашга ёрдам беради. Бундай усуллар қаторига қуйидагилар киради:
рискни баҳолаш; менежментни баҳолаш; молиявий коэффициентлар
асосида мижознинг молиявий барқарорлик даражасини баҳолаш; пул
окимини таҳлил қилиш; мижоз тўғрисида маълумотлар йиғиш; мижознинг
иш фаолиятини кузатиш ва ҳ.к. Гарчи баҳолаш усуллари ва мезонлар ягона
тарзда қулланилсада, юридик ва жисмоний шахсларнинг кредитга
лаёқатлилигини таҳлил килишда уларнинг кичик, ўрта ва йирик
эканликларига алоҳида эътибор берилади. Шунга биноан у ёки бу
усулларни комплекс ҳолда қўллаш зарурияти туғилади.
Жаҳон ва мамлакатимиз банк амалиётида мижознинг кредитга
лаёқатлилигини баҳолашда бир қатор молиявий коэффициентлар
қўлланилади. Мазкур банк мижозларининг феъл-атвори, молиявий
тангликка дуч келишидаги эхтимоллик даражаси, банкнинг кредит сиёсати
кабиларга боғлиқ. Шу нуктаи назардан барча молиявий коэффициентларни
қуйидаги беш гуруҳга бўлиш мумкин: 1.Ликвидлик коэффициентлари;
2.Самарадорлик ёки айланувчанлик коэффициентлари; 3.Молиявий
левераж коэффициентлари; 4.Рентабеллик(фойдалилик) коэффициентлари;
5.Қарзни қоплашни тавсифловчи коэффициентлари. Бу коэффициентлар ўз
навбатида бир қатор хусусий кўрсаткичлар билан тавсифланади.
Кредитга лаёқатлиликни баҳолаш корхонанинг мол етказиб
берувчилар, харидорлар ва банклар билан ўзаро муносабатларни
ўрнатишлари учун жуда катта аҳамиятга эга. Зеро, ижобий кредитга
лаёкатлилик кўрсаткичига эга булган корхоналар ҳеч кандай тўсиқларсиз
кредит олишлари ва унинг хисобидан товар-моддий бойликларни сотиб
олиши, салмоқли маблагларни ишлаб чикаришни ривожлантиришга,
олдиндан олинган кредитлар бўйича қарзларни тўлашга йўналтиришлари
мумкин. Салбий кредитга лаёқатлилик кўрсаткичига эга бўлган корхоналар
банкдан кредит олмасада, ўз молиявий аҳволини яхшилаш, ишлаб
чикариш, сотув ҳажмини, ўз маблағлари миқдорини, рентабеллик
кўрсаткичларини ошириш бўйича чоралар ишлаб чиқиш лозимлиги
тўғрисида ахборотга эга бўладилар. Банк томонидан ўрганиб чикилган
материалларни олган кредит бўлимининг экспертлари ўз банк архивига
мурожаат қилади. Агар мижоз олдин ҳам кредит олган бўлса, архивда
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
546
унинг кечиктириб тўланганлиги ва бошқа камчиликлари ҳақидаги
маълумотлар бўлади. Ундан ташқари, банк бошка кредит ташкилотлари
билан алоқа ўрнатиб, ушбу қарздор тўғрисида маълумот олиши мумкин.
АҚШда потенциал карз олувчининг кредитга лаёкатлилигини
аниқлаш учун, ўз навбатида, кредит рискини минималлаштириш учун,
юқорида таъкидлаб ўтганимиздек, 5 «С» номли усул фойдаланилади. Бу
усул қуйидаги жиҳатларга асосланади: мижознинг репутацияси (обруси,
шуҳрати ва донги) - custom er character; тўлов кобилияти - capacity to pay;
капитал- capital; ссуданинг таъминланганлиги - collateral; иктисодий
конъюнктура ва унинг истиқболлари - current business conditions and
goodwill. Бу усулга биноан мижознинг обрўси, масъулият даража,си,
қарзни тўлашга бўлган истаги ва тайёргарлиги текширилади. Банк қарздор
билан суҳбат олиб боради, архивдан мижоз тўғрисида материалларни олиб
тахлил қилади, бошка фирма ва банклар билан маслаҳатлашади ва ҳ.к.
Банк
мижознинг
кредитга
лаёқатлилигини
баҳолашда
улар
маблагларининг уч манбасини чуқур ўрганиб чиқади. Булар: жорий касса
тушумлари; активларни сотиш; молиялаштиришнинг бошқа манбалари
(айтайлик, пул бозоридаги қарзлар). Булардан ташқари, банк асосий
эътиборини бошқа омилларга ҳам, хусусан, фирмаларнинг акционерлик
капиталига, унинг тузилишига, актив ва пассивларнинг бошқа моддаларига
бўлган нисбатига ҳамда қарзнинг таъминланишига, унинг етарлилик
даражасига, сифатига ва қарзни тўламаслик ҳолда гаровни сотиш
даражасига қаратади.
Буюк Британияда ҳам «Parts» номли қарз олувчининг кредитга
лаёқатлилигини таҳлил қилиш усули кенг тарқалган бўлиб, унда:
кредитнинг мақсади - purpose; ссуданинг ҳажми - amount; карзни тўлаш -
repayment; муддати - term; ссуданинг таъминланганлиги - security кабилар
таҳлил қилинади. Баҳолаш сўнгида умумий шарт-шароитларга, хусусан,
давлатдаги ишбилармонлик соҳасидаги иқлим, банк билан қарздорлар
холатига таъсир этувчи омиллар, мамлакатдаги иктисодий ҳолат, монанд
товарлар бўйича ишлаб чикарувчилар ўртасида рақобатнинг мавжудлиги,
соликлар, хом ашёга бўлган нарх-наволар ва бошқа жиҳатларга хам
эътибор берилади.
Ўз маблаглари манбалари ва унинг микдори канчалик катта булса,
мижознинг қарз мажбуриятларини ўз вақтида тўлаш қобилияти шунча
юкори бўлади. Корхонани кредитлаш учун унинг ўз маблағлари манбалари
билан таъминланганлиги 30 фоиздан кам бўлмаслиги керак. Агар
корхонанинг асосий воситалари ва оборотдан ташқари активлари ўз
маблағлари манбаларидан юқори бўлса, у ҳолда корхона баланси ноликвид
эканлигини кўрсатади. Банк ёки тадқиқотчилар мижознинг аризасини
таҳлил килганларида нафакат унинг молиявий аҳволини, балки мижоз
фаолият курсатаётган ушбу худуд ва тармоқнинг иктисодий аҳволи, агар
йирик ҳажмдаги кредит сўралаётган бўлса, хатто жаҳон иқтисодиётининг
аҳволини хам ўрганадилар.
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
547
Фойдаланилган адабиётлар:
1.
Абдуллаев Ё. ва бошқалар. “Банк иши”. –Т.: 2009.
2.
Абдуллаева Ш.З. Пул ва банклар. –Т.: 2010.
3.
Омонов А.А. Тижорат банкларининг ресурсларини самарали
бошқариш масалалари. Монография. “Фан ва технологиялари”, 2010.
4.
https://cbu.uz интернет-сайт Центрального банка Республики
Узбекистан.
5.
Qlichev Baxtiyor Pardayevich. (2024). Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda
CVP-tahlilni tashkil etishning muammoli jihatlari. YASHIL
IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT, 4 (2024), 754–759
6.
Чориев И.Х. (2023). Молиявий ҳисоботлардаги хатоликларни
аниқлашда таҳлилий амаллардан фойдаланишнинг услубий
жиҳатлари.
Scientific Journal of “International Finance & Accounting
,
Issue 1, February 2023.
7.
Қличев, Б. (2022). KPI ТИЗИМИ АСОСИДА МОДДИЙ
РАҒБАТЛАНТИРИШ МАСАЛАЛАРИ ТАҲЛИЛИ.
Архив научных
исследований
,
2
(1). извлечено от
https://journal.tsue.uz/index.php/archive/article/view/1343
8.
Klichev Bakhtiyar Pardayevich. (2024). Problematic Aspects of
Organizing Cvp-Analysis in the Enterprises of Uzbekistan // Web of
Scientist: International Scientific Research Journal, 5(5), 241–248.
Retrieved from
https://wos.academiascience.org/index.php/wos/article/view/4906
9.
Чориев И.Х. (2023). Молиявий инвестициялар ҳисобини
такомиллаштириш.
Scientific Journal of “International Finance &
Accounting
, Issue 2, April 2023.
10.
U.K.Yakubov, G.S.Maxmudova. (2022). Biznes tahlil: Operatsion tahlil-
1,2. (Darslik). –T.: “Nihol print”, 205 b.
11.
Qlichev Baxtiyor Pardayevich. (2024). Korxonalarda operatsion faoliyat
samaradorligini tahlil qilish masalalari.
World Scientific Research
Journal
,
26
(3), 86–94. Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3251
12.
Кoсимoвич, Я. У. (2024). Ташқи савдо фаолиятида мақбул ечимни
топиш масалаларини таҳлили. World scientific research journal, 26(2),
199-205.
13.
Tulaev, M. (2024). Moliyaviy hisobot
konsepsiyalari.
Nordic_Press
,
2
(0002).
14.
Kasimovich, Y. U. (2021). Developing A Model On The Basis Of A
System Of Indicators Determining The Efficiency Of Foreign Trade
Activities. Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry, 12(7).
15.
ҚЛИЧЕВ, . Б. П. (2022). ИШБИЛАРМОНЛИК ФАОЛЛИГИ
ТАҲЛИЛИНИ ТАШКИЛ ЭТИШ ЙЎНАЛИШЛАРИ.
Архив научных
исследований
,
2
(1). извлечено от
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
548
16.
Кличев, Б. (2023). Корхоналарда маҳсулот ишлаб чиқариш ҳажми
таҳлилини такомиллаштириш масалалари. Направления развития
благоприятной бизнес-среды в условиях цифровизации
экономики, 1(01), 170–173.
https://doi.org/10.47689/TSUE2022-pp170-
17.
Tulaev, M. (2024). T BUXGALTERIYA HISOBINING SCHYOTLARI
VA ULARNING MOHIYATI. Nordic_Press, 2(0002).
18.
Qlichev, B. (2024). Korxonalar faoliyatini rivojlantirishda operatsion
faoliyat tahlilining zarurligi. Mintaqani ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirishning ustuvor yo'nalishlari, Konferensiya to‘plami. Termiz,
O'zbekiston. 15-iyun 2024-yil.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11909171
19.
Қличев Бахтиёр Пардаевич, (2023). Корхоналарда маҳсулот ишлаб
чиқариш ҳажми таҳлилини такомиллаштириш масалалари. Issues of
improving the analysis of the volume of production at enterprises.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В
МИРЕ,13(7),
42–49.
Retrieved
from
http://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/2782
20.
Choriev I.X. Auditorlik faoliyatida tahliliy amallarni takomillashtirish.
Iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi
avtoreferati. – Toshkent:, «Iqtisod-moliya»nashriyoti, 2021, - 21-26 b.
21.
Klichev, B.P., Choriev, I. X. (2021). The Issues Of Business
Activity Organization In Uzbekistan. Turkish Online Journal of
Qualitative Inquiry (TOJQI).Volume 12, Issue 7, July 2021: 4587-4593.-
URL:https://www.tojqi.net/index.php/journal/article/view/4494
22.
Abdullayev, A., & Djamalov, H. (2023). ORGANIZATIONAL STRUCTURE OF
THE INTERNAL CONTROL SERVICE FOR THE FULFILLMENT OF TAX
OBLIGATIONS OF ENTERPRISES.
Scientific and Technical Journal of Namangan
Institute of Engineering and Technology
,
8
(4), 297-307.
23.
Худоёров О.О. (2023). Банк тизимини рақамлаштириш шароитида рақамламли
банк технологиларини жорий қилиш . ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 13(7), 99–107. Retrieved
from
http://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/2788
24.
Xudoyorov, O. O. (2023). Bank daromadlarini oshirishda masofaviy bank
xizmatlarini tutgan o ‘rni.
25.
Odilovich, K. O. (2024). IMPACT OF REMOTE BANKING SERVICES
ON BANK INCOME.
International Journal of Education, Social Science
& Humanities
,
12
(6), 82-86.
26.
Majidov, J. K. (2019). Ways of improving management of credit portfolio
at commercial banks.
International Journal of Research in Social
Sciences
,
9
(3), 725-736.
27.
Мажидов Ж. (2024). Тижорат банклари активлар портфелларининг
сифатини ошириш бўйича хориж тажрибаси ва унинг ўзига хос
хусусиятлари.
(2024).
Ustozlar
Uchun
,
1
(4),
1463-
https://pedagoglar.org/index.php/02/article/view/3878
