BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
642
QASHQADARYO VILOYATINING DEMOGRAFIK SIG'IMINI
STATISTIK TAHLILI
Maxmatqulova Hikoyat G’iyosiddin qizi
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, o’qituvchisi
Annotatsiya.
Maqolada Qashqadaryo viloyati aholi joylashuvi bilan bog’liq
hududning demografik jarayonlari, aholi joylashuviga ta’sir qiluvchi tabiiy va
iqtisodiy omillarning ta’siri, aholi zichligi bilan bir qatorda demografik
jarayonlarni statistik tahlilining zarurati to’g’risida bayon qilingan.
Kalit so’zlar:
aholi joylashuvi, aholi soni, aholi zichligi, demografik
sig’im, ekologik vaziyat.
Aholini iqtisodiy geografik jihatdan o'rganishda uning joylashuvi asosiy
hisoblanadi. Ma'lumki, aholining joylashuvi ko'pincha hududning tabiiy va
iqtisodiy imkoniyatlariga to'la bog'liq. Bu esa hududlar doirasida qancha
aholining yashashi imkoniyatlari borligini, aniqrog'i hududning demografik
sig'imini (HDS) aniqlash uchun ilmiy tadqiqotlar olib borish zaruratini taqozo
etadi. Mamlakatning demografik sig'imini aniqlashda birinchi navbatda yеr, suv
va rekreatsion zaxiralar asosiy ko'rsatkich hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2022 — 2026 yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida” gi PF-
60-sonli Farmonining
33-maqsadida hududlarni mutanosib rivojlantirish orqali
hududiy iqtisodiyotni 1,4 — 1,6 baravarga oshirish bo’yicha
“
14 ta hudud
bo‘yicha tuman va shaharlar kesimida ishlab chiqilgan besh yillik hududiy
dasturlarni amalga oshirish. Ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish reyting ko‘rsatkichlari
“qoniqarsiz” bo‘lgan shahar va tumanlar bo‘yicha amaliy chora-tadbirlar
dasturini ishlab chiqish va amalga oshirish.
Hududlarda aholining yashash sharoitini yaxshilash uchun urbanizatsiya
siyosatini yanada takomillashtirish. Samarqand va Namangan shaharlarini
istiqbolda “millionlik shaharlar”ga aylantirish bo‘yicha choralar ko‘rish. 450
ming aholiga mo‘ljallangan Yangi Andijon shahrining dastlabki bir nechta
mavzelarini qurib, foydalanishga topshirish. Qashqadaryo viloyatining
urbanizatsiya darajasini 50 foizga yetkazish”
1
.
Hududning barcha omillarini hisobga olgan holda, aholini ma'lum meyorda
joylashtira olishi uning demografik sig'imi deb ataladi. Bu sig'im yеr, suv, ish
o'rinlari, dam olish zonalari, ekologik holatning ijobiy tomonga o'zgarishidan va
ta'minlanganidan kelib chiqib aniqlanadi va uning miqdoriy ko'rsatkichi vaqt
o'tishi bilan o'zgarib turadi. Boshqacha qilib aytganda, demografik sig'im
mazkur hudud hozirgi vaziyatini saqlab qolgan taqdirda qancha aholini sig'dira
olishi (boqa olishi), uning bu boradagi imkoniyatini bildiradi.
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2022 — 2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida” gi PF-60-sonli Farmoni. 2022 yil 28
yanvar. //
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
643
Ba'zi tumanlarda demografik sig'im nihoyatda keskinlashgan bo'lib, ularda
nafaqat aholining nisbiy ko'pligi, balki uning mutloq ortiqchaligi ham kuzatiladi.
Albatta, shunga o'xshash hududlarda aholining nihoyatda zich joylashganligi,
yеr, suv va ish o'rinlari bilan yеtarli darajada ta'minlanmaganligi ijtimoiy
muammolarni keskinlashtiradi, turli xil salbiy oqibatlarga, hududning
zo'riqishiga olib keladi.
1-jadval
Qashqadariyo viloyati hududlari bo`yicha shahar va qishloq aholisi
soni
2
(2024 yil boshiga; ming kishi)
Ko’rsatkichlar
Jami
aholi
shu jumladan:
shahar
aholisi
Jami aholi
soniga
nisbatan, %
Qishloq
aholisi
Jami aholi
soniga
nisbatan, %
Qashqadaryo
viloyati
3560,6
1524,1
42,8
2036,5
57,2
Qarshi sh.
295,6
295,6
100,0
0,0
0,0
Shahrisabz
sh.
147,2
147,2
100,0
0,0
0,0
tumanlar:
G'uzor
222,2
52,3
23,5
169,9
76,5
Dehqonobod
159,5
30,4
19,1
129,1
80,9
Qamashi
293,1
69,7
23,8
223,4
76,2
Qarshi t
272,1
98,6
36,2
173,5
63,8
Koson
312,1
164,0
52,5
148,1
47,5
Kitob
282,0
105,1
37,3
176,9
62,7
Mirishkor
129,6
48,8
37,7
80,8
62,3
Muborak
93,4
74,3
79,6
19,1
20,4
Nishon
166,6
100,1
60,1
66,5
39,9
Kasbi
213,0
82,3
38,6
130,7
61,4
Ko'kdala
188,7
29,7
15,7
159,0
84,3
Chiroqchi
267,9
77,1
28,8
190,8
71,2
Shahrisabz t
235,1
56,7
24,1
178,4
75,9
Yakkabog'
282,5
92,2
32,6
190,3
67,4
Aholining zich joylashuvi hudud ekologik holatining antropogen omil
asosida keskinlashuviga sabab bo'ladi. Bunday sharoitda sanitariya-gigiyena
holati ham murakkab bo'lib, yuqumli kasalliklarning tarqalish imkoniyati esa
kengdir. Aholi joylashuvi yoki uning hududiy tarkibi shahar va qishloq joylar
bo'yicha taqsimoti bilan ham tavsiflanadi. Rivojlangan mamlakatlarda aliolining
ko'pchiligi shaharlarda istiqomat qiladi, rivojlanayotgan mamlakatlarda,
aksincha, qishloq aholisi ustun turadi. Qashqadaryo viloyatida 57,2 % aholi
2
. ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzildi.
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
644
qishloqlarda yashaydi. Bu esa qishloq infratuzilmasi va madaniyati, sanoati va
transportini rivojlantirishni dolzarb muammo qilib qo'yadi. Shu nuqtai nazardan
qishloq joylarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish davlat mintaqaviy siyosatining
ustuvor yo'nalishi hisoblanadi. (1-jadval)
HDSning o'zgaruvchanligi hududda ishlab chiqarish kuchlarining
rivojlanishi, tabiatga va iqtisodiyotga fan-texnikaning ta'sirining samaradorligi
ortib borishi bilan demografik sig'im ko'lami kengayib boradi. Masalan,
Qashqadaryo viloyatida 508 ming kishilik (1959 y) aholining iqtisodiy turmushi
va ijtimoiy sharoiti hozirgi 3408,3 ming
(2022)
aholi turmushidan bir necha
barobar past bo'lgan. XX asrning 70-90 yillaridagi yangi еrlarning
o'zlashtirilishi, irrigatsiya-melioratsiya infratuzilmasining shakllanishi, yеr osti
boyliklarining ochilishi, qayta ishlash sanoat korxonalarining qurilishi natijasida
hududning demografik sig'imi kengaydi. Bu jatuman respublikamizning
mustaqil bo'lishi munosabati bilan yanada kengayib bordi, chunki mamlakat
tabiiy resurs zaxiralari ichki ehtiyojni qondirish maqsadida o'zlashtirila
boshlandi va qayta ishlandi. Hudud demografik sig'imi ko'rsatkichlari shartli
ravishda aniqlanadi. Bu davlat va uning mintaqalarida ishlab chiqarish kuchlari
taraqqiyotini ekologik tadbirlar bilan birga olib borilishini taqozo qiladi.
Aholi joylashuvining eng muhim xususiyati uning zichlik ko'rsatkichi
orqali ifodalanadi. Zichlik brutto va netto (toza) ko'rinishida bo'ladi. Birinchisi
mamlakat yoki tuman hududining umumiy maydoniga nisbatan hisoblanadi va 1
km
2
ga necha kishi to'g'ri kelishini ko'rsatadi. Masalan, O'zbekistonda o'rtacha
aholi zichligi 1 km
2
ga 78,6 kishini tashkil etsa, Qashqadaryo viloyatida bu
ko'rsatkich 119,1 kishini tashkil etib, mazkur ko'rsatkich bo'yicha respublikada
9-o’rinda turadi (2022 y.). Agar mazkur ko'rsatkich faqat aholi yashaydigan
hududlarga, xususan sug'oriladigan yеrlarga nisbatan hisoblab chiqilsa, u sof
yoki netto ko'rinishiga ega bo'ladi. Ekin ekiladigan maydonlar bo'yicha zichlik,
odatda, qishloq aholisi uchun ahamiyatlidir. Demografik zichlik bilan ishlab
chiqarishning joylashuvi, ixtisoslashuvi va hududiy mujassamlashuvi, iqtisodiy
zichlik o'rtasida ma'lum darajada aloqadorlik mavjud. Bu ikki ko'rsatkich bir -
biriga teskari proportsianallikda rivojlanadi. Ya'ni, aholi jon boshiga to'g'ri
keluvchi sug'oriladigan еrlar qancha kamaysa, 1 ga maydonga to'g'ri keluvchi
aholi soni ortib boradi.
Qashqadaryo viloyatining umumiy yеr maydoni 2856,8 ming gani tashkil
etadi. Bu esa jami respublikaning 44892,4 ming ga yеriga nisbatan 6,4 foizni
tashkil etib, eng katta yеr maydoni Dehqonobod tumaniga to'g'ri kelib (395,7
ming ga) deyarli Sirdaryo (427,6) va Andijon (430,3 ming ga) viloyatlari
maydoniga yaqindir. Mirishkor (312,5 ming ga), Muborak (307,0 ming ga),
Chiroqchi (283,7 ming ga) tumanlarida ham yеr maydoni katta bo'lib, bu
tumanlar guruhi viloyat jami maydonining 45,5 foizini tashkil qiladi.
Qashqadaryo viloyatida mavjud sug'oriladigan yеrlar 514,1 ming gektarni
tashkil etib, u respublika (4312,9 ming ga) sug'oriladigan yеrlarining 11,9
foizini tashkil etadi. Bundan ko'rinadiki, viloyat respublika umumiy
maydonining 6,4 foizini egallallagani holda sug'oriladigan yеrlarning 12 foiziga
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
645
egalik qiladi.
Maydoni jihatidan viloyatda birinchi o'rinni band etgan Dehqonobod
tumani sug'oriladigan yеrlari jihatidan esa oxirgi o'rinni egallagan.
Viloyatning 64,0 foiz sug'oriladigan yеrlari tekislik, ya'ni Qarshi cho'li
o'zlashtirilishi va qadimdan o'zlashtirilgan hududlarda tashkil topgan tumanlarga
(Koson, Mirishkor, Kasbi, Qarshi, Muborak) to'g'ri keladi. Qashqadaryo
viloyatida 2022 yil 1 yanvar holatiga ko'ra 3408,3 ming kishi istiqomat
qilmoqda. Bu esa respublika aholisining 9,7 foizi demakdir. Alioli zichligi
bo'yicha viloyatning ma'muriy tumanlari tahlil etilganda eng yuqori ko'rsatkich
Kasbi (313,8), Qarshi (285,0), Yakkabog' (246,3) tumanlariga to'g'ri kelsa, eng
past ko'rsatkich Muborak (29,4), Dehqonobod (38,2), Mirislikor (38,6)
tumanlariga tegishlidir.
Tahlillar shuni ko'rsatmoqdaki, zichlikning eng yuqori ko'rsatkichlari qayta
ishlash sanoati rivojlangan hududlarda, shahar atrofida, qadimdan sug'orma
dehqonchilik tarqalgan voha va vodiylarda, agrosanoat tumanlarida kuzatiladi
(Kasbi, Qarshi, Yakkabog). Tabiiyki, bunday hududlarga ishlab chiqarish
rivojlanishining intensiv yo'nalishi xosdir. Ayni chog'da ekstensiv xo'jalik
tizimiga ega bo'lgan chorvachilik, ayniqsa yaylov chorvachiligi hamda tog'-kon
sanoati tumanlarida aholi zichligi ancha past (Muborak, Dehqonobod,
Mirislikor). Bunda tabiiy sharoit, relyef xususiyatlari va balandlik mintaqalari
ham katta tasir korsatadi.
Xulosa qilib aytganda, ba'zi tumanlarda demografik sig'im nihoyatda
taranglashgan bo'lib, ularda nafaqat aholining nisbiy ko'pligi, balki uning mutloq
ortiqchaligi kuzatiladi. Albatta, shunga o'xshash hududlarda aholining nihoyatda
zich joylashganligi, yеr, suv va ish o'rinlari bilan еtarli darajada ta'minlanganligi
ijtimoiy muammolarni keskinlashtiradi, turli xil salbiy oqibatlarga olib keladi.
Aholiining zich joylashuvi hudud ekologik holatini antropogen omil asosida
keskinlashuviga sabab bo'ladi. Shuningdek, bunday sharoitda sanitariya-gigiena
holati ham qoniqarli darajada bo'lmaydi. Yuqumli kasalliklarning tarqalishi
imkoniyati esa kengroq bo'ladi.
Bu ko'rsatkich bo'yicha viloyatning hozirgi yеr va suv resurslaridan
foydalanish darajasi bo'yicha demografik sig'imi 5 millionga yaqin aholini
o'zida joylashtirish imkoniyatiga ega. Yuqorida qayd qilinganidek, bu HDS
shartli ravishda aniqlanadi. Viloyat tabiiy zaxiralaridan iqtisodiy sohalarda
foydalanishda fan-texnika taraqqiyoti yutuqlarining tadbiq etilishi bilan bu
raqam ortib boraveradi. Bundan tashqari demografik sig'imi katta bo'lgan
mintaqalardagi xom ashyolarni qayta ishlash sanoat korxonalarini HDS kichik
hududlarga joylashtirish kabi tadbirlarni amalga oshirib borish orqali viloyat
hududlarida aholining joylashuvini ekologik jihatdan to'g'ri amalga oshirish
lozim.
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
646
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2022 — 2026 yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida” gi PF-
60-sonli Farmoni. 2022 yil 28 yanvar. //
2.
Кашин
А.А.
Исследование
ландшафтной
организации
территории Удмуртии как фактора хозяйственного освоения и расселения
населения. Дисс.... канд. геог. наук. -Ижевск, 2015. - 184 с.
(
3.
Крупко А.Е. Теоретические аспекты изучения территориалной
организации населения и расселения // Журнал «Вестник ВГУ», 2007. - с.
65-69.
4.
Ким В.Ч. Концепция системы эконом-географических кадастров
- Т.: Академия МВД Республики Узбекистан, 1998. - 64 с
5.
Maxmatqulova H.G’. “Properties of borel sets” . “Innovation in
technology and Sciense Education”, Scientific journal.2023. Vol.2.№14. P.169-
175.
6.
Ochilov, O. I. (2022). INVESTMENT QUALITY ANALYSIS IN
BUSINESS ENTITIES. Архив научных исследований, 2(1).
7.
Ochilov, O. (2022). ИНСОН КАПИТАЛИГА ИНВЕСТИЦИЯЛАР
ВА БУХГАЛТЕРИЯ ҲИСОБИ. Архив научных исследований, 2(1).
8.
Ochilov, O. I. (2019). DEVELOPMENT OF METHODOLOGY FOR
RECOGNIZING REVENUES FROM INVESTMENTS. In Бухгалтерский
учет, анализ и аудит: история, современность и перспективы развития (pp.
96-99).
9.
Ochilov, O. I. (2019). THEORETICAL BASES OF INVESTMENTS
ACCOUNTING. In БУХГАЛТЕРСКИЙ УЧЕТ: ДОСТИЖЕНИЯ И
НАУЧНЫЕ ПЕРСПЕКТИВЫ XXI ВЕКА (pp. 209-214).
10.
Ochilov, O. I. (2018). METHODOLOGICAL ASPECTS OF
FINANCIAL AND ECONOMIC PERFORMANCE ANALYSIS OF
BUSINESS ENTITY. In АКТУАЛЬНЫЕ ВОПРОСЫ
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ БУХГАЛТЕРСКОГО УЧЕТА, СТАТИСТИКИ
И НАЛОГООБЛОЖЕНИЯ (pp. 26-34).
11.
Юлдашев, Ж. А. ТИЖОРАТ БАНКЛАРИДА МИЖОЗЛАР
БИЛАН МУНОСАБАТЛАР ҲОЛАТИНИ БАҲОЛАШ УСУЛИНИ
ТАКОМИЛАШТИРИШ.
12.
Qlichev Baxtiyor Pardayevich. (2024). Xo‘jalik yurituvchi
subyektlarda CVP-tahlilni tashkil etishning muammoli jihatlari. YASHIL
IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT, 4 (2024), 754–759
13.
Klichev Bakhtiyar Pardayevich. (2024). Problematic Aspects of
Organizing Cvp-Analysis in the Enterprises of Uzbekistan // Web of Scientist:
International Scientific Research Journal, 5(5), 241–248. Retrieved from
https://wos.academiascience.org/index.php/wos/article/view/4906
14.
Kholdorov Sardor Umarovich. (2024). LIQUIDITY RISK
MANAGEMENT IN THE BANKING SECTOR: CHALLENGES,
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
647
STRATEGIES AND IMPLICATIONS. World Scientific Research Journal,
26(3), 122–131. Retrieved from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3255
15.
Qlichev Baxtiyor Pardayevich. (2024). Korxonalarda operatsion
faoliyat samaradorligini tahlil qilish masalalari.
World Scientific Research
Journal
,
26
(3), 86–94. Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3251
16.
ҚЛИЧЕВ, . Б. П. (2022). ИШБИЛАРМОНЛИК ФАОЛЛИГИ
ТАҲЛИЛИНИ ТАШКИЛ ЭТИШ ЙЎНАЛИШЛАРИ.
Архив научных
исследований
,
2
(1). извлечено от
https://journal.tsue.uz/index.php/archive/article/view/373
17.
Qlichev, B. (2024). Korxonalar faoliyatini rivojlantirishda operatsion
faoliyat tahlilining zarurligi. Mintaqani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning
ustuvor yo'nalishlari, Konferensiya to‘plami. Termiz, O'zbekiston. 15-iyun 2024-
yil.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11909171
18.
Yakypbaevich, I. J. ., Abrarovich, Y. J. , Akhtamovich, H. S. ., &
Bekmurodova. (2023). COMMERCIAL BANKING, CREDIT OPERATIONS,
PROVISION OF COLLATERAL, ASSESSMENT MECHANISMS.
FAN,
TA’LIM, MADANIYAT VA INNOVATSIYA JURNALI | JOURNAL OF
SCIENCE, EDUCATION, CULTURE AND INNOVATION
,
2
(4), 6–13.
Retrieved from https://mudarrisziyo.uz/index.php/innovatsiya/article/view/251
19.
Abdullayev, A., & Djamalov, H. (2023). ORGANIZATIONAL
STRUCTURE OF THE INTERNAL CONTROL SERVICE FOR THE
FULFILLMENT OF TAX OBLIGATIONS OF ENTERPRISES.
Scientific and
Technical Journal of Namangan Institute of Engineering and Technology
,
8
(4),
297-307.
20.
Худоёров О.О. (2023). Банк тизимини рақамлаштириш
шароитида
рақамли
банк
технологияларини
жорий
қилиш
.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 13(7),
99–107.
Retrieved
from
http://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/2788
21.
Xudoyorov, O. O. (2023). Bank daromadlarini oshirishda masofaviy
bank xizmatlarini tutgan o ‘rni.
22.
Odilovich, K. O. (2024). IMPACT OF REMOTE BANKING
SERVICES ON BANK INCOME.
International Journal of Education, Social
Science & Humanities
,
12
(6), 82-86.
23.
Majidov, J. K. (2019). Ways of improving management of credit
portfolio at commercial banks.
International Journal of Research in Social
Sciences
,
9
(3), 725-736.
24.
Мажидов
Ж.
(2024).
Тижорат
банклари
активлар
портфелларининг сифатини ошириш бўйича хориж тажрибаси ва унинг
ўзига
хос
хусусиятлари.
(2024).
Ustozlar
Uchun
,
1
(4),
1463-
