BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
629
XO‘JALIK YURITYVCHI SYB’EKTLARINING TASHQI IQTISODIY
FAOLIYATI SAMARADORLIGINI TAHLILI
Yakubov Ulugbek Kosimovich
Iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor,
«Moliyaviy tahlil» kafedrasi,
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti,
Elektron manzil:
Telefon raqami: (98) 117-24-36
Xo‘jalik
yurityvchi
syb’ektlarni
tashqi
iqtisodiy
faoliyatini
samaradorligi uning yo‘nalishlari, xususan: xalqaro iqtisodiy va moliyaviy
hamkorlik, tashqi savdo, chet el investitsiyalarini jalb qilish, O‘zbekiston
Respublikasidan tashqaridagi investitsiya yo‘nalishlaridan kelib chiqib
samarali boshqarish siyosatini ishlab chiqish, iqtisodiy salohiyatini aniqla sh
va by orqali faoliyat yzlyksizligini ta’minlash zaryr.
Samaradorlik yuzasidan xorijiy olim K.R.Subramanyam ta’kidlashicha
«Iqtisodiy faoliyat, iqtisodiy dasturlar va tadbirlarning foydali natijalar
berishi, ishlab chiqarish hajmini erishishga sabab bo‘lgan resurslar sarflariga
nisbati
bilan
tavsiflanadi.
Ishlab
chiqarish
samaradorligi
korxona
faoliyatining yakuniy natijasini ko‘rsatadi»
1
.
A.Sakalas fikricha «Ishlab chiqarilayotgan mahsulot (ish, xizmat),
foyda va daromad xajmini oshirish, mahsulot tannarxi va sifatsiz mahsulot
ishlab chiqarishni kamaytirish yoki umuman yo‘q qilish bilan bog‘liq bo‘lgan
korxona faoliyatining ijobiy natijalaridir»
2
.
V.Vibornov va V.Mavrishev: «samara» va «natija» sinonim ekanligi va
bir mazmynga egaligini ta’kidlab, iqtisodiy samarani natija va xarajatni
nisbati sifatida e’tirof etgan
3
.
Muallif S.Sorkina: «Tashqi iqtisodiy faoliyatni xo‘jalik yurituvchi
sub’ektning
xorijiy
hamkorlari
bilan
olib
borayotgan
iqtisodiy
munosabatlari»
4
deb ta’kidlagan.
Xorijlik iqtisodchi olimlar V.Ballasy, P.Samyelson, L.Skot tashqi
iqtisodiy faoliyatning iqtisodiy salohiyatini nazariy talqin etgan bo‘lsalar,
Mustaqqil Davlatlar Hamdo‘stligi olimlari I.Lykinov, V.Svobodin «iqtisodiy
salohiyat xo‘jalik tizimida resurslarning miqdori va sifati»
5
, deb baholagan.
1
Subramanyam K.R. Financial statement analysis. 11
th
editiоn. New Yоrk, Mc Graw–Hill Educatiоn, 2016.–814
pages.
2
Sakalas A. Evaluatiоn оf Human Capital Rоle in the Value Creatiоn Prоcess // Prоcedia–Sоcial and Behaviоral
Sciences. 2014. № 156.
3
Выборнов, В.И. Экономическая эффективность промышленного производства: учеб. пособие для вузов /
В.И.Выборнов, В.С. Маврищев. – Минск: Выс. шк., 1982.–270 с.
4
Соркин С.Л. Внешнеэкономическая деятельность предприятия: экономика и управление: учеб.
пособие.–Минск: Совр. шк., 2006.–283 с.
5
Международные правила толкования торговых терминов «Инкотермс 2020» / Публикация
Международной торговой палата/ Электронный ресурс.–Режим доступа: http://www.iccwbо.ru
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
630
Moliyaviy hisobotlarni taqdim etishning konseptual asosida daromadga: -
“...mulkdor badallari bilan bog‘liq bo‘lmagan holda xususiy kapitalning
oshishiga olib keladigan aktivlarning oshishi yoki majburiyatlarning kamayishi”,
deb berilgan ta’rifdan kelib chiqsak, tashqi iqtisodiy faoliyatning barcha
yo‘nalishlarining sarhisob qilinishi va yagona xulosaga chiqish talab etiladi
(1-rasm).
1-rasm. Xo‘jalik yurituvchi sub’ekt tashqi iqtisodiy faoliyati
samaradorligini baholashda umumiy xulosani shakllanishi.
Xo‘jalik yurituvchi sub’ektning tashqi iqtisodiy faoliyatini baholashning
kompleks tahlil metodikasida miqdor va sifat ko‘rsatkichlari guruhlarga, so‘ngra
har bir guruh kesimida tashqi iqtisodiy faoliyat darajasi va ball bo‘yicha interval
oralig‘iga ajratlib, ular asosida umumiy xulosaga chiqish belgilangan.
Ta’kidlash kerakki, me’yoriy-huquqiy hujjatlarda, xalqaro va milliy
reyting agentliklari tajribasida xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning tashqi iqtisodiy
faoliyati moliyaviy hisobot moddalari asosida, moliyaviy koeffitsientlarga
binoan tahlil etilgan. Tadqiqotlarga ko‘ra, moliyaviy hisobot moddalariga
binoan aniqlangan moliyaviy koeffitsentlar har doim ham tashqi iqtisodiy
faoliyat sub’ektlarining yo‘nalishlari doirasidagi yakuniy moliyaviy holatni
to‘laqonli izohlamagan. Shu sababdan, tashqi iqtisodiy faoliyat samaradorligini
baholashda iqtisodiy tahlil yondoshuvini sof foyda, mahsulot(ish, xizmat)larni
Xo‘jalik yurituvchi sub’ekt tashqi iqtisodiy
faoliyatini samaradorligi.
Xalqaro
iqtisodiy va
moliyaviy
hamkorlik
Tashqi
savdo
Investitsiya
faoliyati
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
631
sotishdan tushum, jami aktivlar aloqadorligida baholash maqsadga muvofiq deb
hisoblaymiz.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1.
Кoсимoвич, Я. У. (2024). Ташқи савдо фаолиятида мақбул ечимни
топиш масалаларини таҳлили. World scientific research journal, 26(2), 199-
205.
2.
Kasimovich, Y. U. (2021). Developing A Model On The Basis Of A
System Of Indicators Determining The Efficiency Of Foreign Trade Activities.
Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry, 12(7).
3.
Якубов, У. К., & молия институти Бюджет, Т. Бухгалтерия
ҳисобининг ислом модели ва ўзбекистонга инвестициялар жалб
этилишидаги ўрни.
4.
U.K.Yakubov, G.S.Maxmudova. (2022). Biznes tahlil: Operatsion
tahlil-1,2. (Darslik). –T.: “Nihol print”, 205 b.
5.
Umarov Z.A. Tijorat banklarida kredit operatsiyalari hisobi va
auditining nazariy-uslubiy masalalari / Monografiya, IQTISOD-MOLIYA, 2021
yil, 127 b.
6.
Toymuxamedov I., Umarov Z., Xusainov G. Naqd pulsiz hisob-kitoblar va to‘lov
tizimi. O’quv qo‘llanma. – 2018.
7.
Umarov Z.A. Banklarda buxgalteriya hisobi. Darslik. –T.: “Innovatsion
rivojlantirish nashriyot-matbaa uyi” 2021, 612 b.
8.
Umarov Z.A. Yangi bank xizmatlari, ularni rivojlantirish Bozor, pul va kredit
jurlali №1 2019 y.
9.
Юлдашев, Ж. А. ТИЖОРАТ БАНКЛАРИДА МИЖОЗЛАР БИЛАН
МУНОСАБАТЛАР ҲОЛАТИНИ БАҲОЛАШ УСУЛИНИ ТАКОМИЛАШТИРИШ.
10.
Qlichev Baxtiyor Pardayevich. (2024).
Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda
CVP-tahlilni tashkil etishning muammoli jihatlari. YASHIL IQTISODIYOT VA
TARAQQIYOT, 4 (2024), 754–759
11.
Klichev Bakhtiyar Pardayevich. (2024). Problematic Aspects of
Organizing Cvp-Analysis in the Enterprises of Uzbekistan // Web of Scientist:
International Scientific Research Journal, 5(5), 241–248. Retrieved from
https://wos.academiascience.org/index.php/wos/article/view/4906
12.
Kholdorov Sardor Umarovich. (2024).
LIQUIDITY RISK
MANAGEMENT IN THE BANKING SECTOR: CHALLENGES, STRATEGIES AND
IMPLICATIONS.
World Scientific Research Journal, 26(3), 122–131. Retrieved
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3255
13.
Qlichev Baxtiyor Pardayevich. (2024). Korxonalarda operatsion
faoliyat samaradorligini tahlil qilish masalalari.
World Scientific Research
Journal
,
26
(3), 86–94. Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3251
14.
Кoсимoвич, Я. У. (2024). Ташқи савдо фаолиятида мақбул ечимни
топиш масалаларини таҳлили. World scientific research journal, 26(2), 199-
205.
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
632
15.
ҚЛИЧЕВ, . Б. П. (2022). ИШБИЛАРМОНЛИК ФАОЛЛИГИ ТАҲЛИЛИНИ
ТАШКИЛ ЭТИШ ЙЎНАЛИШЛАРИ.
Архив научных исследований
,
2
(1).
https://journal.tsue.uz/index.php/archive/article/view/373
16.
Кличев, Б. (2023). Корхоналарда маҳсулот ишлаб чиқариш ҳажми
таҳлилини такомиллаштириш масалалари. Направления развития
благоприятной бизнес-среды в условиях цифровизации экономики, 1(01),
170–173.
https://doi.org/10.47689/TSUE2022-pp170-173
17.
Qlichev, B. (2024). Korxonalar faoliyatini rivojlantirishda operatsion
faoliyat tahlilining zarurligi. Mintaqani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning
ustuvor yo'nalishlari, Konferensiya to‘plami. Termiz, O'zbekiston. 15-iyun 2024-
yil.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11909171
18.
Yakypbaevich, I. J. ., Abrarovich, Y. J. , Akhtamovich, H. S. ., &
Bekmurodova. (2023).
COMMERCIAL BANKING, CREDIT OPERATIONS,
PROVISION OF COLLATERAL, ASSESSMENT MECHANISMS.
FAN, TA’LIM,
MADANIYAT VA INNOVATSIYA JURNALI | JOURNAL OF SCIENCE, EDUCATION,
CULTURE AND INNOVATION
,
2
(4), 6–13. Retrieved from
https://mudarrisziyo.uz/index.php/innovatsiya/article/view/251
19.
Қличев Бахтиёр Пардаевич, (2023). Корхоналарда маҳсулот
ишлаб чиқариш ҳажми таҳлилини такомиллаштириш масалалари. Issues
of improving the analysis of the volume of production at enterprises.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ,13(7), 42–
49. Retrieved from
http://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/2782
20.
Abdullayev, A., & Djamalov, H. (2023). ORGANIZATIONAL
STRUCTURE OF THE INTERNAL CONTROL SERVICE FOR THE
FULFILLMENT OF TAX OBLIGATIONS OF ENTERPRISES.
Scientific and
Technical Journal of Namangan Institute of Engineering and Technology
,
8
(4),
297-307.
21.
Худоёров О.О. (2023). Банк тизимини рақамлаштириш
шароитида
рақамли
банк
технологияларини
жорий
қилиш
.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 13(7),
99–107.
Retrieved
from
http://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/2788
22.
Xudoyorov, O. O. (2023). Bank daromadlarini oshirishda masofaviy
bank xizmatlarini tutgan o ‘rni.
23.
Odilovich,
K. O. (2024). IMPACT OF REMOTE BANKING SERVICES ON
BANK INCOME.
International Journal of Education, Social Science &
Humanities
,
12
(6), 82-86.
24.
Majidov, J. K. (2019). Ways of improving management of credit
portfolio at commercial banks.
International Journal of Research in Social
Sciences
,
9
(3), 725-736.
25.
Мажидов
Ж.
(2024).
Тижорат
банклари
активлар
портфелларининг сифатини ошириш бўйича хориж тажрибаси ва унинг
ўзига
хос
хусусиятлари.
(2024).
Ustozlar
Uchun
,
1
(4),
1463-
