BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
670
IQTISODIY TAHLILINI TAKOMILLASHTIRISHDA XALQARO
TAJRIBALARNI QO‘LLASH MASALALARI
Qlichev Baxtiyor Pardayevich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
“Moliyaviy tahlil” kafedrasi
e-mail: b_qilichev@tfi.uz
ORCID: 0000-0001-6938-7897
Annotatsiya:
Mazkur maqolada korxonalar operatsion faoliyati tahlilini tashkil
etish xalqaro amaliyotda qoʻllaniladigan CALS texnologiyalarining mohiyati
ochib berilgan. Ushbu texnologiyani qoʻllashning amaliy jihatlari va
xususiyatlari yoritilgan.
Tayanch soʻzlar:
operatsion faoliyat, iqtisodiy integratsiya, CALS
texnologiyalari, operatsion sikl, tezkor axborotlar
Abstract:
This article explores the essence of CALS technologies in organizing
the analysis of the operational activities of enterprises used in international
practice. The practical aspects and features of the application of this technology
are also covered.
Key words:
operational activity, economic integration, CALS technologies,
operational cycle, operational information
Erkin intensiv raqobat va iqtisodiy munosabatlar mavjud bugungi
sharoitda xoʻjalik yurituvchi subyektlar faoliyati barqarorligi va daromadlarni
oshirishda amalga oshiriladigan iqtisodiy tahlil ishlari muhim ahamiyat kasb
etadi. Xoʻjalik yurituvchi subyektlar operatsion faoliyati tahlilida xoʻjalik
yurituvchi subyektlarning mehnat vositalari, predmetlari va mehnat resurlarining
taʼminoti, ishlab chiqarish, sotish va natijaga ega boʻlishdagi umumiy tizim
oʻrganiladi. Iqtisodiy integratsiya jarayonlari tezlashgan davrda har bir
davlatdagi korxonalar oʻz faoliyatlarida eksport va import operatsiyalari orqali
xarajatlarni optimallashtirish boʻyicha boshqaruv qarorlarini qabul qilishlari
mumkin. Jahon miqyosida ishonchli biznes hamkorlarga ega boʻlish uchun har
bir korxonalar barqaror ijobiy moliyaviy holatni taʼminlash, asosiy daromad
keltiruvchi operatsion faoliyat samaradorligi boʻyicha muntazam tahliliy ishlarni
amalga oshirib borishi zarur.
Kichik va oʻrta biznesda, xususiy va boshqa tadbirkorlik turlarida
mahsulot ishlab chiqarishni oshirish hamda sotish hajmini kengaytirish boʻyicha
tahliliy ishlarda tezkor tarkibiy oʻzgarishlarni amalga oshirib, talab yuqori
boʻladigan mahsulotlarni (xizmatlar) ishlab chiqarish va qisqa fursatda bozorga
yetkazib berish muhim hisoblanadi. Tezkor amalga oshiriladigan mazkur tahliliy
tadbirlar orqali mahsulot bahosi va tayyor mahsulotlar qoldigʻining oshib
ketmaslik choralari taʼminlanadi. Yillik aylanmasi yuqori boʻlgan ishlab
chiqarish korxonalarida esa mahsulot assortimentini oʻzgartirish yangi
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
671
mahsulotlarni
ishlab
chiqarish,
mahsulotda
texnik
jihatdan
tarkibiy
oʻzgarishlarni amalga oshirish biroz vaqt talab qiladigan murakkab jarayon
hisoblanadi. Shuning uchun yirik xoʻjalik yurituvchi subyektlarida mahsulot
ishlab chiqarish hamda mahsulotlarni sotish oʻrtasidagi bogʻliqlikni taʼminlash,
filiallar, ishlab chiqarish sexlari va javobgarlik markazlari oʻrtasidagi operativ,
ishonchli va shaffof axborot almashinuvini tashkil etish, jamoat nazorati, ilmiy
va amaliy asoslangan optimal boshqaruv qarorlari orqali tayyor mahsulotlar
qoldigʻini kamaytirishga oʻrta va uzoq muddatli tahliliy ishlar orqali erishish
mumkin.
Xoʻjalik yurituvchi subyektlarda operatsion faoliyati asosiy daromad olib
keluvchi faoliyat turi hisoblanganligi tufayli, ushbu faoliyat tahlilini toʻgʻri
tashkil etilishi, tahlilning maqsad va vazifalaridan kelib chiqib, operatsion
faoliyat tahlilini tashkil etish yoʻnalishlarini toʻgʻri belgilab olish olinadigan
tahlil natijalariga bevosita taʼsir etadi. Har tomonlama asoslangan va toʻgʻri
tanlangan yoʻnalishda operatsion faoliyat tahlilini tashkil etish korxonalarda
xarajatlarni oqilona sarflanishi, mahsulot ishlab chiqarish maqbul hajmlarini
belgilash, ishlab chiqarilgan mahsulotlarning toʻliq realizatsiyasiga erishish,
ijobiy moliyaviy natijalarga erishish orqali korxonalar foydasini oshirishda
muhim ahamiyat kasb etadi.
Rivojlangan davlatlar amaliyotida operatsion faoliyat tahlilini tashkil
etishda tahlilning maqsadi, muddati, kompaniyalar faoliyat olib boradiga tarmoq
va sohalar xususiyatidan kelib chiqib turli yoʻnalishlarda amalga oshiriladi (1-
rasm).
1-rasm. Xorijiy amaliyotda operatsion faoliyat tahlilini olib borish
yoʻnalishlari
1
.
1
Tadqiqotlar natijasida muallif tomonidan ishlab chiqilgan
Operatsion
faoliyat tahlili
CVP- tahlil
CALS
texnologiyalari
SADT modeli
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
672
CALS texnologiyalari (
Continuous Acquisition and Lifecycle Support
—
mahsulotning operatsion sikli va taʼminot jarayonini uzuksiz axborot bilan
taʼminlash
) 1986-yilda AQSH harbiy sanoati uchun ishlaydigan kompaniyalarda
yirik loyihalarni amalga oshirishda operatsion faoliyat samaradorligini tezkorlik
va yuqori mehnat unumdorligi asosida oshirish maqsadida joriy qilingan. 1990-
yillarda SSSR ning parchalanishi va qurollanish poygasining tugashi natijasida
CALS texnologiyalari iqtisodiyotning turli sohlarida samarali qoʻllanila
boshlandi. Avtomatlashgan boshqaruv tizimining rivojlanishi va iqtisodiyotga
raqamli
texnologiyalarning
kirib
kelishi
CALS
texnologiyalarining
samaradorligini yanada oshirib berdi.
Bugungi kunda korxonalar faoliyatini yanada rivojlantirish, iqtisodiy
resurslardan samarali foydalanish va bozordagi talabni tezkorlik bilan qoplash
maqsadida
tezkor
axborotlar
almashinuvi
asosida
qurilgan
CALS
texnologiyalari AQSH, Yevropa davlatlari, Yaponiya, Xitoy va Rossiyada
faoliyat olib borayotgan korxonalarda samarali qoʻllab kelinmoqda.
CALS texnologiyalari asosini mahsulotning operatsion siklini zamonaviy
texnologiyalar va tezkor axborot almashinuvi asosida qisqartirish tashkil etadi.
Bundan tashqari tezkor axborotlar asosida mahsulot ishlab chiqarishning
strukturaviy oʻzgarishlarini amalga oshirishda, yangi mahsulot ishlab
chiqarishning loyihalash bosqichida CALS texnologiyalarini qoʻllash yuqori
samara keltiradi.CALS texnologiyalarini qoʻllashning ilgʻor sohalari sifatida:
-
loyihalarni amalga oshirish, qayta loyihalash va loyihalarni
boshqarishda;
-
muqobil loyihalarni ishlab chiqishda;
-
ishlab chiqarish bosqichlaridagi maʼlumotlarni tezkor almashinuvida;
-
boshqaruv qarorlarini tizimli qoʻllab-quvvatlashda
-
logistik xizmatlar samaradorligini oshirishda;
-
mahsulot, ish va xizmatlarni xalqaro va milliy standartlarga muvofiqligi
taʼminlash kabilarni keltirish mumkin.
AQSH iqtisodiyotida 1990-yildan boshlab CALS texnologiyalarini
qoʻllanilishi natijasida 2010-yillarga kelib sanoatda:
-
toʻgʻridan-toʻgʻri loyihalash xarajatlarining 10% dan 30% gacha
qisqarishiga;
-
yangi mahsulotlarni yaratish va ishlab chiqarish vaqtining 40% dan
60% gacha qisqarishiga;
-
bozorga yangi mahsulot taqdim etish vaqtining 25% dan 75% gacha
qisqarishiga;
-
mahsulot tarkibidagi brak mahsulot ulushining 20% dan 70% gacha
qisqarishiga;
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
673
-
mahsulotning
texnik
va
esplutatsion
hujjatlariga
qilinadigan
xarajatlarning 40% gacha qisqarishiga erishilgan
2
.
Bugungi kunda Sobiq SSSR tarkibidagi davlatlardan Rossiya, Belarus,
Gruziya, Ukraina iqtisodiyotida davlat korxonalari va katta korxonalarda
faoliyat samaradorligini taʼminlash va mahsulot raqobatbardoshligini taʼminlash
maqsadida CALS texnologiyalari qoʻllanilmoqda. Jumladan, 2018-yilda Belarus
Respublikasida ushbu texnologiya samaradorligini oshirish va amaliyotga
samarali qoʻllash boʻyicha “CALS texnologiyalari” nomli ilmiy-texnikaviy
davlat Dasturi qabul qilingan.
Xulosa qilib aytadigan boʻlsak, xalqaro va milliy amaliyotda operatsion
faoliyat tahlilini tashkil etishda yuqoridagi kabi turli texnologiyalar va metodlar
mavjud. Iqtisodiy tahlilning maqsad va vazifalaridan kelib chiqib, ushbu
metodlar alohida yoki birgalikda amalga oshirilishi mumkin. Bunda asosiy
eʼtibor operatsion faoliyat tahlilini amalga oshirishda aniqlanadigan
koʻrsatkichlar toʻgʻri tanlanishiga qaratilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1.
Қличев, Б. (2021, май 21). Маҳсулот (иш, хизматлар) га баҳо
шакллантириш масалалари. Бухгалтерия ҳисоби ва аудиторлик
фаолиятини халқаро стандартлар асосида ташкил этишнинг долзарб
масалалари.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10647005
2.
Қличев Бахтиёр Пардаевич. (2024). ИШЧИЛАР ҚЎНИМСИЗЛИГИ
ТАҲЛИЛИ. World Scientific Research Journal, 23(2), 287–294. Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3042
3.
Қличев, Б. (2021, май 21). Ўзбекистонда ишбилармонлик фаоллиги
таҳлилини ташкил этиш. Бухгалтерия ҳисоби ва аудиторлик фаолиятини
халқаро стандартлар асосида ташкил этишнинг долзарб масалалари.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10646960
4.
Қличев, Б. (2021, май 5). Ишбилармонлик фаоллиги индекси
таҳлили. Biznes-tahlilni rivojlantirishning zamonaviy tendensiyalari va
istiqbollari.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10647021
5.
Қличев, Б. (2022, сентябрь 16). Операцион фаолият таҳлилида
харидор танлови асосида маҳсулотга баҳо шакллантириш масалалари.
Инновацион
ёндашув
асосида
молиявий
ҳисоботнинг
халқаро
https://doi.org/10.5281/zenodo.10647059
6.
Қличев, Б. П. (2022). Маҳсулот сотиш ҳажми таҳлилини
такомиллаштириш масалалари. Science and Education, 3(5), 1719-1728.
7.
Қличев, Б. (2022). KPI ТИЗИМИ АСОСИДА МОДДИЙ
РАҒБАТЛАНТИРИШ МАСАЛАЛАРИ ТАҲЛИЛИ. Архив научных
исследований, 2(1).
извлечено
от
https://journal.tsue.uz/index.php/archive/article/view/1343
2
S. A. Kasperovich, G. O. Konovalchik. Organizatsiya proizvodstva i upravleniye predpriyatiyem. − Minsk :
BGTU, 2012. − 344 s.
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
674
8.
ҚЛИЧЕВ, Б. П. (2022). ИШБИЛАРМОНЛИК ФАОЛЛИГИ
ТАҲЛИЛИНИ ТАШКИЛ ЭТИШ ЙЎНАЛИШЛАРИ. Архив научных
исследований, 2(1).
извлечено
от
https://journal.tsue.uz/index.php/archive/article/view/373
9.
Қличев Бахтиёр Пардаевич, (2023). Корхоналарда маҳсулот ишлаб
чиқариш ҳажми таҳлилини такомиллаштириш масалалари. Issues of
improving the analysis of the volume of production at enterprises.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ,13(7),
42–49. Retrieved from
http://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/2782
10.
Пардаевич, Қ. Б. (2023). Хўжалик юритувчи субъектларда
операцион цикл таҳлилини ташкил этиш масалалари.
World Scientific
Research Journal
,
16
(1), 196-203.
11.
Қличев, Б. П. (2022). Маҳсулот сотиш ҳажми таҳлилини
такомиллаштириш масалалари. Science and Education, 3(5), 1719-1728.
12.
Қличев Бахтиёр Пардаевич, (2023). Корхоналарда маҳсулот
ишлаб чиқариш ҳажми таҳлилини такомиллаштириш масалалари. Issues of
improving the analysis of the volume of production at enterprises.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ,13(7),
42–49.
Retrieved
from
http://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/2782
13.
Пардаевич, Қ. Б. (2023). Хўжалик юритувчи субъектларда
операцион фаолиятида ишлаб чиқариш ҳажмини ифодаловчи кўрсаткичлар
таҳлили.
Scientific Journal of “International Finance & Accounting
,
2
, 2181-
1016.
14.
Қличев, Б. П. (2022). Ишбилармонлик фаоллиги таҳлилини
ташкил этиш йўналишлари.
Архив научных исследований
,
2
(1). извлечено
https://journal.tsue.uz/index.php/archive/article/view/373
15.
Maxmatqulova H.G’. “Properties of borel sets” . “Innovation in
technology and Sciense Education”, Scientific journal.2023. Vol.2.№14. P.169-
175.
16.
Ochilov, O. I. (2022). INVESTMENT QUALITY ANALYSIS IN
BUSINESS ENTITIES. Архив научных исследований, 2(1).
17.
Ochilov, O. (2022). ИНСОН КАПИТАЛИГА ИНВЕСТИЦИЯЛАР
ВА БУХГАЛТЕРИЯ ҲИСОБИ. Архив научных исследований, 2(1).
18.
Ochilov, O. I. (2019). DEVELOPMENT OF METHODOLOGY FOR
RECOGNIZING REVENUES FROM INVESTMENTS. In Бухгалтерский
учет, анализ и аудит: история, современность и перспективы развития (pp.
96-99).
19.
Ochilov, O. I. (2019). THEORETICAL BASES OF INVESTMENTS
ACCOUNTING. In БУХГАЛТЕРСКИЙ УЧЕТ: ДОСТИЖЕНИЯ И
НАУЧНЫЕ ПЕРСПЕКТИВЫ XXI ВЕКА (pp. 209-214).
20.
Ochilov, O. I. (2018). METHODOLOGICAL ASPECTS OF
FINANCIAL AND ECONOMIC PERFORMANCE ANALYSIS OF
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
675
BUSINESS ENTITY. In АКТУАЛЬНЫЕ ВОПРОСЫ
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ БУХГАЛТЕРСКОГО УЧЕТА, СТАТИСТИКИ
И НАЛОГООБЛОЖЕНИЯ (pp. 26-34).
21.
Юлдашев, Ж. А. ТИЖОРАТ БАНКЛАРИДА МИЖОЗЛАР БИЛАН
МУНОСАБАТЛАР
ҲОЛАТИНИ
БАҲОЛАШ
УСУЛИНИ
ТАКОМИЛАШТИРИШ.
22.
Qlichev Baxtiyor Pardayevich. (2024). Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda
CVP-tahlilni tashkil etishning muammoli jihatlari. YASHIL IQTISODIYOT VA
TARAQQIYOT, 4 (2024), 754–759
23.
Klichev Bakhtiyar Pardayevich. (2024). Problematic Aspects of
Organizing Cvp-Analysis in the Enterprises of Uzbekistan // Web of Scientist:
International Scientific Research Journal, 5(5), 241–248. Retrieved from
https://wos.academiascience.org/index.php/wos/article/view/4906
24.
Kholdorov Sardor Umarovich. (2024). LIQUIDITY RISK
MANAGEMENT IN THE BANKING SECTOR: CHALLENGES,
STRATEGIES AND IMPLICATIONS. World Scientific Research Journal,
26(3), 122–131. Retrieved from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3255
25.
Qlichev Baxtiyor Pardayevich. (2024). Korxonalarda operatsion
faoliyat samaradorligini tahlil qilish masalalari.
World Scientific Research
Journal
,
26
(3), 86–94. Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3251
26.
Qlichev, B. (2024). Korxonalar faoliyatini rivojlantirishda operatsion
faoliyat tahlilining zarurligi. Mintaqani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning
ustuvor yo'nalishlari, Konferensiya to‘plami. Termiz, O'zbekiston. 15-iyun
2024-yil.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11909171
27.
Yakypbaevich, I. J. ., Abrarovich, Y. J. , Akhtamovich, H. S. ., &
Bekmurodova. (2023). COMMERCIAL BANKING, CREDIT OPERATIONS,
PROVISION OF COLLATERAL, ASSESSMENT MECHANISMS.
FAN,
TA’LIM, MADANIYAT VA INNOVATSIYA JURNALI | JOURNAL OF
SCIENCE, EDUCATION, CULTURE AND INNOVATION
,
2
(4), 6–13.
Retrieved from https://mudarrisziyo.uz/index.php/innovatsiya/article/view/251
28.
Abdullayev, A., & Djamalov, H. (2023). ORGANIZATIONAL
STRUCTURE OF THE INTERNAL CONTROL SERVICE FOR THE
FULFILLMENT OF TAX OBLIGATIONS OF ENTERPRISES.
Scientific and
Technical Journal of Namangan Institute of Engineering and Technology
,
8
(4),
297-307.
29.
Xudoyorov, O. O. (2023). Bank daromadlarini oshirishda masofaviy
bank xizmatlarini tutgan o ‘rni.
30.
Odilovich, K. O. (2024). IMPACT OF REMOTE BANKING
SERVICES ON BANK INCOME.
International Journal of Education, Social
Science & Humanities
,
12
(6), 82-86.
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
676
31.
Majidov, J. K. (2019). Ways of improving management of credit
portfolio at commercial banks.
International Journal of Research in Social
Sciences
,
9
(3), 725-736.
32.
Мажидов
Ж.
(2024).
Тижорат
банклари
активлар
портфелларининг сифатини ошириш бўйича хориж тажрибаси ва унинг
ўзига
хос
хусусиятлари.
(2024).
Ustozlar
Uchun
,
1
(4),
1463-
https://pedagoglar.org/index.php/02/article/view/3878
