BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
654
KORXONALARDA IQTISODIY RESURSLAR TAHLILINING MUHIM
JIHATLARI
Klichev Botir Pardayevich
Yaponiyaning Toyo universiteti
“Xalqaro turizm menejmenti” magistranti
e-mail:botirklichev@gmail.com
Ilmiy raxbar: Qlichev B. P.
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
“Moliyaviy tahlil” kafedrasi dotsenti,PhD
e-mail: klichev.baxtiyor@gmail.com
ORCID: 0000-0001-6938-7897
Annotatsiya:
Mazkur tadqiqot ishida korxonalar faoliyatini rivojlantirishda
iqtisodiy resurslar bilan taʼminlanganlik va ulardan samarali foydalanish
tahlilining mazmuni va muhim jihatlari yoritilgan.
Tayanch soʻzlar:
asosiy vositalar, TMZ lar, mehnat resurslari, resurslardan
samarali foydalanish, muammoli jihatlar, erishiladigan natijalar
Xalqaro va milliy amaliyotda operatsion faoliyat tahlilini tashkil etishda
yuqoridagi kabi turli texnologiyalar va metodlar mavjud. Iqtisodiy tahlilning
maqsad va vazifalaridan kelib chiqib, ushbu metodlar alohida yoki birgalikda
amalga oshirilishi mumkin. Bunda asosiy eʼtibor operatsion faoliyat tahlilini
amalga oshirishda aniqlanadigan koʻrsatkichlar toʻgʻri tanlanishiga qaratilishi
lozim.
Operatsion faoliyat tahlili turli yoʻnalishda olib borilsada, tahlil davomida
oʻrganiladigan koʻrsatkichlar mazmunan bir-biriga yaqin hisoblanadi [Қличев
Бахтиёр Пардаевич, (2023)]. Tahlil davomida korxonalarning TMZ lar, asosiy
vositalar, va mehnat resurslari, mazkur resurslardan samarali foydalanish
koʻrsatkichlari tahlilining mazmuni, tahlil natijalari baholanadi, dinamik
oʻzgarishlari va ularga taʼsir etuvchi omillar oʻrganiladi.
1-jadval
Iqtisodiy subyektlarda TMZ lar tahlilining muhim jihatlari
1
T/r
Oʻrganiladigan
koʻrsatkichlar
Tahlil mazmuni va
natijasi
1.
TMZ lar tahlilining
nazariy asoslari
Taʼrifi, turkumlanishi, tahlil vazifalari, axborot
manbalari bayon etiladi. Zamonaviy taʼrifi,
turkumlanishi, tahlil mazmuni, vazifalari, axborot
manbalari tavsiflanadi.
2.
TMZ lar bilan
taʼminlanganlik
TMZ lar bilan taʼminlanganlikning holatiga,
dinamik oʻzgarishlariga baho beriladi. TMZ lar
1
Tadqiqotlar natijasida muallif tomonidan ishlab chiqilgan
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
655
koeffitsiyentlari
bilan taʼminlanganlikdagi salbiy holatlar va uni
yaxshilash choralari koʻriladi
3.
TMZ lar samarali
foydalanish
koeffitsiyentlari
TMZ lardan samarali foydalanish koʻrsatkichlari
oʻzgarishi va ularning mahsulot ishlab chiqarish
hajmiga taʼsiri baholanadi. TMZ lardan kelgusida
samarali foydalanish imkoniyatlari aniqlanadi
amaliyotga qoʻllaniladi.
4.
TMZ larning
aylanuvchanlik
koeffitsiyentlari
TMZ larning yangidan qiymat yaratishga,
ularning qaytuvchanlik darajasiga, ish aktivligiga
baho beriladi.
TMZ lar aylanuvchanligining joriy holati va uni
kelgusida yanada yaxshilash choralari koʻriladi.
Xoʻjalik yurituvchi subyektlarning TMZ lar va ulardan samarali
foydalanish tahlilida xoʻjalik subyektining moddiy resurslar bilan
taʼminlanganligi,
samaradorligi,
jami
aktivlar
tarkibidagi
salmogʻi,
moliyalashtirilishi, aylanuvchanligi bilan bogʻliq jihatlar tahlil etiladi (1-
jadval). Tahlil davomida ushbu koʻrsatkichlarning oʻtgan yillarga nisbatan
dinamik oʻzgarishlari va ularga taʼsir etuvchi omillar oʻrganib boriladi, xulosalar
shakllantiriladi, taklif va tavsiyalar beriladi.
Operatsion faoliyat tahlilida asosiy vositalar bilan taʼminlanganlik, ularning
holati, harakati, ulardan samarali foydalanish, asosiy vositalarning rentabelligini
baholashda tahlilning metodologik asoslari quyidagilardan iborat (2-jadval).
2-jadval
Asosiy vositalar tahlilining muhim jihatlari
2
T/r
Oʻrganiladigan
koʻrsatkichlar
Tahlil mazmuni va natijalari
1.
Asosiy vositalar
tahlilining nazariy
asoslari
Zamonaviy taʼriflar, turkumlanishi, tahlil
vazifalari, axborot manbalari bayon etiladi va
tahlil mazmuniga koʻra tavsiflanadi
2.
Asosiy vositalar bilan
taʼminlanganlik
koeffitsiyentlari
Asosiy vositalar bilan taʼminlanganlik va
qurollanganlik darajalari, ularning dinamik
oʻzgarishlari oʻrganiladi. Asosiy vositalar bilan
taʼminlanganlik darajasini oshirish boʻyicha
taklif va tavsiyalar beriladi.
3.
Asosiy vositalarning
holat va harakat
koʻrsatkichlari
Asosiy vositalarning harakat va holat
koʻrsatkichlariga baho beriladi, dinamik
oʻzgarishlari tahlil qilinadi. Mazkur
koʻrsatkichlarini yaxshilash boʻyicha taklif va
tavsiyalar beriladi.
4.
Asosiy vositalardan
samarali foydalanish
Asosiy vositalarning qaytimi va sigʻimi
koʻrsatkichlari, ularning oʻzgarishi va unga
2
Tadqiqotlar natijasida muallif tomonidan ishlab chiqilgan
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
656
koʻrsatkichlari
taʼsir etuvchi omillar oʻrganiladi. Samaradorlik
koʻrsatkichlari oshirish boʻyicha taklif va
tavsiyalar beriladi.
Asosiy vositalar tahlilining yana bir muhim jihati iqtisodiy tahlil ishlari
davomida mazkur koʻrsatkichlarning bir-biriga bogʻliqligi eʼtiborga olinishi
lozim. Yaʼni asosiy vositalarning samaradorligi asosiy vositalarning holatiga
bogʻliq boʻlsa, asosiy vositalarning holatini yangilash asosiy vositalarning
harakatiga bogʻliq boʻladi [Қличев, Б. П. (2022)].
Korxonalarda
asosiy
vositalar,
xom-ashyo
va
materiallar
bilan
taʼminlanganlik hamda ulardan samarali foydalanish mehnat resusrlariga ham
chambarchas bogʻliq hisoblanadi. Operatsion faoliyat samaradorligi haqida soʻz
yuritar ekanmiz, mehnat resurslarisiz, ularning holati, harakatini, ulardan
samarali foydalanish darajasini oʻrganmasdan, yuqori samaradorlikka erishib
boʻlmaydi [
Пардаевич, Қ. Б. (2023)]
. Bugungi kundagi eng zamonaviy
texnologiyani ham inson omili boshqarishini hisobga olsak, korxonalarda
mehnat resurslarining harakati, motivatsion holati, unumdorligini doimo
oʻrganib turish operatsion faoliyat tahlilining ustuvor yoʻnalishlaridan biri
hisoblanadi.
Operatsion faoliyat tahlilida mehnat resurslari bilan taʼminlanganlik,
ularning harakati, ishchi kuchidan samarali foydalanish, mehnat resurslari
rentabelligini baholashda tahlilning muhim jihatlari 3-jadvalda umumlashgan.
3-jadval
Mehnat resurslari tahlilida oʻrganiladigan koʻrsatkichlar va ularning
muhim jihatlari
3
T/r
Oʻrganiladigan
koʻrsatkichlar
Tahlil mazmuni va natijalari
1.
Mehnat resurslari
tahlilining nazariy
jihatlari
Ishchi kuchini tasniflash, amalga oshiriladigan
iqtisodiy tahlilning asosiy vazifalari, mehnat
resusrlari tahlili boʻyicha axborot manbalari
shakllantiriladi va tahlil mazmuniga koʻra
tavsiflanadi. Unumdorlikni aniqlash boʻyicha
davr belgilanadi.
2.
Ishchi kuchi bilan
taʼminlanganlik
koeffitsiyentlari
Ishchi kuchi bilan taʼminlanganlik va
ishchilarning qurollanganlik darajasi, ushbu
koʻrsatkichlarning dinamik oʻzgarishlari
oʻrganiladi. Ishchi kuchi taʼminlanganlik va
ishchilarning qurollanganlik darajasini oshirish
boʻyicha taklif va tavsiyalar beriladi.
3.
Ishchilarning
motivatsion holati va
harakat
Ishchi kuchining harakati va ularning
motivatsion holati koʻrsatkichlariga baho
beriladi, dinamik oʻzgarishlari tahlil qilinadi.
3
Tadqiqotlar natijasida muallif tomonidan ishlab chiqilgan
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
657
koʻrsatkichlari
Moddiy va maʼnaviy motivatsiya orqali
ragʻbatlantirish boʻyicha taklif va tavsiyalar
beriladi.
4.
Ishchi kuchidan
samarali foydalanish
koʻrsatkichlari
Mehnat unumdorligi va mehnat sigʻimi
koʻrsatkichlari, ularning oʻzgarishi va unga
taʼsir etuvchi omillar oʻrganiladi. Ishchilarning
unumdorlik koʻrsatkichlarini oshirish boʻyicha
taklif va tavsiyalar beriladi.
Xalqaro amaliyotda operatsion faoliyat tahlilini tashkil etishda tahlilning
maqsadi, muddati, kompaniyalar faoliyat olib boradigan tarmoq va sohalar
xususiyatidan kelib chiqib turli yoʻnalishlarda amalga oshiriladi. Olib borgan
tadqiqotlarimizda ishlab chiqarish tarmogʻidagi xoʻjalik yurituvchi subyektlarda
operatsion faoliyat tahlilini tashkil etish yoʻnalishlari ishlab chiqilib, mazkur
yoʻnalishlarda amalga oshiriladigan tahliliy ishlarda aniqlaniladigan
koʻrsatkichlar tasniflab chiqilgan. Ushbu tadqiqot ishimizda esa koʻrsatkichlarni
aniqlash va uning oʻzgarishiga taʼsir etuvchi omillarni guruhlarga boʻlib,
ularning taʼsirini tahlil qilishning muhim jihatlari koʻrsatib berildi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1.
Пардаевич, Қ. Б. (2023). Хўжалик юритувчи субъектларда
операцион цикл таҳлилини ташкил этиш масалалари.
World Scientific
Research Journal
,
16
(1), 196-203.
2.
Қличев, Б. П. (2022). Маҳсулот сотиш ҳажми таҳлилини
такомиллаштириш масалалари. Science and Education, 3(5), 1719-1728.
3.
Қличев Бахтиёр Пардаевич, (2023). Корхоналарда маҳсулот ишлаб
чиқариш ҳажми таҳлилини такомиллаштириш масалалари. Issues of
improving the analysis of the volume of production at enterprises.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ,13(7),
42–49.
Retrieved
from
http://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/2782
4.
Пардаевич, Қ. Б. (2023). Хўжалик юритувчи субъектларда
операцион фаолиятида ишлаб чиқариш ҳажмини ифодаловчи кўрсаткичлар
таҳлили.
Scientific Journal of “International Finance & Accounting
,
2
, 2181-
1016.
5.
Қличев, Б. П. (2022). Ишбилармонлик фаоллиги таҳлилини ташкил
этиш йўналишлари.
Архив научных исследований
,
2
(1). извлечено от
https://journal.tsue.uz/index.php/archive/article/view/373
6.
Maxmatqulova H.G’. “Properties of borel sets” . “Innovation in
technology and Sciense Education”, Scientific journal.2023. Vol.2.№14. P.169-
175.
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
658
7.
Ochilov, O. I. (2022). INVESTMENT QUALITY ANALYSIS IN
BUSINESS ENTITIES. Архив научных исследований, 2(1).
8.
Ochilov, O. (2022). ИНСОН КАПИТАЛИГА ИНВЕСТИЦИЯЛАР
ВА БУХГАЛТЕРИЯ ҲИСОБИ. Архив научных исследований, 2(1).
9.
Ochilov, O. I. (2019). DEVELOPMENT OF METHODOLOGY FOR
RECOGNIZING REVENUES FROM INVESTMENTS. In Бухгалтерский
учет, анализ и аудит: история, современность и перспективы развития (pp.
96-99).
10.
Ochilov, O. I. (2019). THEORETICAL BASES OF INVESTMENTS
ACCOUNTING. In БУХГАЛТЕРСКИЙ УЧЕТ: ДОСТИЖЕНИЯ И
НАУЧНЫЕ ПЕРСПЕКТИВЫ XXI ВЕКА (pp. 209-214).
11.
Ochilov, O. I. (2018). METHODOLOGICAL ASPECTS OF
FINANCIAL AND ECONOMIC PERFORMANCE ANALYSIS OF
BUSINESS ENTITY. In АКТУАЛЬНЫЕ ВОПРОСЫ
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ БУХГАЛТЕРСКОГО УЧЕТА, СТАТИСТИКИ
И НАЛОГООБЛОЖЕНИЯ (pp. 26-34).
12.
Юлдашев, Ж. А. ТИЖОРАТ БАНКЛАРИДА МИЖОЗЛАР БИЛАН
МУНОСАБАТЛАР
ҲОЛАТИНИ
БАҲОЛАШ
УСУЛИНИ
ТАКОМИЛАШТИРИШ.
13.
Qlichev Baxtiyor Pardayevich. (2024). Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda
CVP-tahlilni tashkil etishning muammoli jihatlari. YASHIL IQTISODIYOT VA
TARAQQIYOT, 4 (2024), 754–759
14.
Klichev Bakhtiyar Pardayevich. (2024). Problematic Aspects of
Organizing Cvp-Analysis in the Enterprises of Uzbekistan // Web of Scientist:
International Scientific Research Journal, 5(5), 241–248. Retrieved from
https://wos.academiascience.org/index.php/wos/article/view/4906
15.
Kholdorov Sardor Umarovich. (2024). LIQUIDITY RISK
MANAGEMENT IN THE BANKING SECTOR: CHALLENGES,
STRATEGIES AND IMPLICATIONS. World Scientific Research Journal,
26(3), 122–131. Retrieved from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3255
16.
Qlichev Baxtiyor Pardayevich. (2024). Korxonalarda operatsion
faoliyat samaradorligini tahlil qilish masalalari.
World Scientific Research
Journal
,
26
(3), 86–94. Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3251
17.
ҚЛИЧЕВ, . Б. П. (2022). ИШБИЛАРМОНЛИК ФАОЛЛИГИ
ТАҲЛИЛИНИ ТАШКИЛ ЭТИШ ЙЎНАЛИШЛАРИ.
Архив научных
исследований
,
2
(1). извлечено от
https://journal.tsue.uz/index.php/archive/article/view/373
18.
Qlichev, B. (2024). Korxonalar faoliyatini rivojlantirishda operatsion
faoliyat tahlilining zarurligi. Mintaqani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning
ustuvor yo'nalishlari, Konferensiya to‘plami. Termiz, O'zbekiston. 15-iyun 2024-
yil.
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
659
19.
Yakypbaevich, I. J. ., Abrarovich, Y. J. , Akhtamovich, H. S. ., &
Bekmurodova. (2023). COMMERCIAL BANKING, CREDIT OPERATIONS,
PROVISION OF COLLATERAL, ASSESSMENT MECHANISMS.
FAN,
TA’LIM, MADANIYAT VA INNOVATSIYA JURNALI | JOURNAL OF
SCIENCE, EDUCATION, CULTURE AND INNOVATION
,
2
(4), 6–13.
Retrieved from https://mudarrisziyo.uz/index.php/innovatsiya/article/view/251
20.
Abdullayev, A., & Djamalov, H. (2023). ORGANIZATIONAL
STRUCTURE OF THE INTERNAL CONTROL SERVICE FOR THE
FULFILLMENT OF TAX OBLIGATIONS OF ENTERPRISES.
Scientific and
Technical Journal of Namangan Institute of Engineering and Technology
,
8
(4),
297-307.
21.
Xudoyorov, O. O. (2023). Bank daromadlarini oshirishda masofaviy
bank xizmatlarini tutgan o ‘rni.
22.
Odilovich, K. O. (2024). IMPACT OF REMOTE BANKING
SERVICES ON BANK INCOME.
International Journal of Education, Social
Science & Humanities
,
12
(6), 82-86.
23.
Majidov, J. K. (2019). Ways of improving management of credit
portfolio at commercial banks.
International Journal of Research in Social
Sciences
,
9
(3), 725-736.
24.
Мажидов Ж. (2024). Тижорат банклари активлар портфелларининг
сифатини ошириш бўйича хориж тажрибаси ва унинг ўзига хос
хусусиятлари.
(2024).
Ustozlar
Uchun
,
1
(4),
1463-
https://pedagoglar.org/index.php/02/article/view/3878
