Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 267
MRT VA MSKT DIAGNOSTIKA APPARATLARIDA DASTURIY TA’MINOTNI
O‘RGANISH VA ISHONCHLILIK DARAJASINI OSHIRISH USULLARINI
ISHLAB CHIQISH
Baxronov Diyorbek
Andijon davlat texnika instituti
Bitibbiyot muhandisligi 4-kurs 77-21-guruh talabasi
Hojiqurbonov Dilshodbek
Andijon davlat texnika instituti
Bitibbiyot muhandisligi 4-kurs 77-21-guruh talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada MRT (magnit-rezonans tomografiya) va MSKT
(multispiral kompyuter tomografiya) tibbiy diagnostika qurilmalarida dasturiy ta’minotni
chuqur tahlil qilish, ularning ishlash samaradorligini oshirish, nosozliklarni aniqlash va
ishonchlilik darajasini yuqori bosqichga ko‘tarish bo‘yicha muhim ilmiy-amaliy
yondashuvlar yoritilgan. Diagnostika qurilmalari ishonchliligi bemorning sog‘lig‘i va
hayoti uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lib, ushbu maqola ushbu yo‘nalishda olib
borilayotgan texnik, algoritmik va servis faoliyatlarini yoritadi.
Kalit so’zlar:
magnit-rezonans tomografiya, multispiral kompyuter tomografiya,
tibbiy diagnostika, dasturiy ta’minot, diagnostika qurilmalari, algoritmik faoliyat.
Kirish.
So‘nggi yillarda tibbiyotning raqamli texnologiyalarga asoslangan rivoji,
ayniqsa, diagnostika uskunalari sohasida sezilarli o‘zgarishlarga olib keldi. Xususan, MRT
va MSKT kabi yuqori aniqlikka ega apparatlar turli kasalliklarni erta bosqichda aniqlash,
shuningdek, tashxis jarayonini avtomatlashtirishda muhim rol o‘ynamoqda.Biroq ushbu
tizimlarning ishonchliligi ko‘p hollarda nafaqat apparat tarkibiy qismlariga, balki ularni
boshqaruvchi dasturiy ta’minotga ham bevosita bog‘liq. Shu sababli, diagnostik
jarayonlardagi xatoliklar, noto‘g‘ri kodlash yoki algoritmlarning ishdan chiqishi salbiy
oqibatlarga olib kelishi mumkin.
MRT va MSKT tizimlarining dasturiy arxitekturasi.
MRT va MSKT qurilmalari
o‘z tarkibida bir necha o‘zaro bog‘langan modullarni jamlagan:
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 268
Signalni yig‘ish moduli (detektorlar)
Nazorat va boshqaruv bloki
Tasvirga ishlov beruvchi modul
Interfeys va diagnostika dasturi
Dasturiy ta’minot ushbu modullarni yagona tizimga birlashtirib, ularni real vaqtda
muvofiqlashtirib boradi. Masalan, MRT qurilmasida RF impulslarni boshqarish, gradient
signallarni sozlash, tasvirni rekonstruksiya qilish va saqlash funksiyalari bajariladi. Har bir
bosqichda yuzaga keladigan xatolar butun diagnostika sifatiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Dasturiy ta’minotni o‘rganish va tahlil qilish usullari.
Dasturiy ta’minotning
to‘g‘ri ishlashini ta’minlash uchun quyidagi tahlil usullari qo‘llaniladi:
Kod tahlili:
Asosiy algoritmlar, ularning bajarilish tezligi va barqarorligi
o‘rganiladi.
Funktsional testlar:
Qurilma real sharoitlarda testdan o‘tkaziladi.
Log fayllarini tahlil qilish:
Xatoliklar tarixini o‘rganish orqali nosozlik sabablari
aniqlanadi.
Matematik modellashtirish:
Ma’lumotlar oqimining oqilona ishlanishi tahlil
qilinadi. Shuningdek, MRT va MSKT dasturlarida grafik interfeyslar, xatolikni qayta
tiklash mexanizmlari, xavfsizlik algoritmlari mavjud bo‘lishi zarur.
1-Jadval.Diagnostik tibbiy qurilmalarda ishonchlilikni oshirish usullari
№
Chora nomi
Mazmuni
Kutilayotgan
foyda
1
Dasturiy rezerv
tizimi
Asosiy modul ishdan
chiqqanda zaxira
modul
avtomatik ishlaydi.
Tizim
uzluksiz
ishlaydi, bemorga xizmat
to‘xtamaydi.
2
Sun’iy intellekt
yordamida
nosozlik
aniqlash
Real vaqt rejimida
nosozliklar va xatoliklar AI
tomonidan aniqlanadi.
Nosozlik
erta
aniqlanadi, servisga tez
yetkaziladi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 269
№
Chora nomi
Mazmuni
Kutilayotgan
foyda
3
Onlayn
monitoring
va
yangilanishlar
Internet
orqali
avtomatik
dasturiy
yangilanishlar olinadi.
Qurilma
zamonaviylashadi,
xatoliklar kamayadi.
4
Kriptografik
xavfsizlik algoritmlari
Ma’lumotlarni
kodlash
va
xavfsiz
protokollar orqali himoya
qilish.
Bemor
ma’lumotlari
xavfsiz
saqlanadi.
2-jadval .Amaliy tajriba: dasturiy testlash natijalari
№
Qurilma
nomi
O‘tkazilgan
o‘zgarishlar
Natija va foyda
1
Philips MRT
Tasvir yuklash jarayoni
optimallashtirildi
Yuklash tezligi 12%
ga oshdi
2
Siemens
MSKT
Avtomatik
xatolik
monitoring tizimi joriy qilindi
Nosozlik
holatlari
8% ga kamaydi
3
MRT
&
MSKT (har ikkisi)
Log tizimi yangilandi va
xatoliklar avtomatik kuzatildi
Real
vaqt
monitoring
orqali
nosozliklar
tez
aniqlanmoqda
4
Barcha
qurilmalar
Ma’lumotlarni
qayta
kodlash ishlatildi
Bemor ma’lumotlari
xavfsizligi
sezilarli
oshirildi
MRT dasturiy ta'minoti:
-Afzalliklari: Yuqori aniqlikdagi tasvirlarni ishlab chiqarish qobiliyati, ayniqsa
yumshoq to'qimalarni tasvirlashda. Uzoq muddatli monitoring uchun moslashuvchanlik.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 270
- Kamchiliklari: Skannerlash jarayoni uzoq davom etadi (15-60 minut). Real vaqt
rejimida tasvirni qayta ishlash cheklangan.
MSKT dasturiy ta'minoti:
- Afzalliklari:Juda tez skanerlash imkoniyati (bir necha soniyadan bir daqiqagacha).
Favqulodda vaziyatlarda tez diagnostika qilish uchun ideal.
- Kamchiliklari:Tezlikni oshirish bilan tasvir sifati pasayishi mumkin. Ko'p
miqdordagi ma'lumotlarni qayta ishlash vaqt talab qiladi.
Tasvir sifati MRT dasturiy ta'minoti:
- Afzalliklari:Kontrastli yumshoq to'qimalarni ajoyib ajratish qobiliyati. 3D
rekonstruksiyalar uchun yuqori aniqlikdagi ma'lumotlar.
- Kamchiliklari Harakat artefaktlariga sezgir. Metall implantlar yoki qurilmalar
tasvir sifati pasayishiga olib kelishi.
MSKT dasturiy ta'minoti:
- Afzalliklari: Suyak tuzilmalari va qattiq to'qimalarni ajoyib tasvirlash. Yuqori
spatial aniqlik (0.5 mm gacha).
- Kamchiliklari: Yumshoq to'qimalar kontrasti past. Rentgen nurlarining
ionlashtiruvchi ta'siri.
Foydalanuvchi interfeysi
MRT dasturiy ta'minoti:
- Afzalliklari: Ko'p parametrli sozlash imkoniyati, bu tadqiqot turiga
moslashuvchanlikni ta'minlaydi. Kengaytirilgan tahlil vositalari.
- Kamchiliklari:Murakkab interfeys yangi foydalanuvchilar uchun qiyinchilik
tug'dirishi. Ko'p bosqichli parametrlarni sozlash jarayoni.MSKT dasturiy ta'minoti:
- Afzalliklari: Standartlashtirilgan protokollar tez ishlash imkonini beradi.
Avtomatik rekonstruksiya algoritmlari.
- Kamchiliklari:Ba'zi ilg'or funksiyalar qo'shimcha o'qitishni talab qiladi. Turli
ishlab chiqaruvchilarning dasturiy ta'minoti o'rtasida muvofiqlik muammolari.
Xavfsizlik jihatlari
MRT dasturiy ta'minoti:
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 271
- Afzalliklari: Ionlashtiruvchi nurlanish yo'q. Uzoq muddatli takroriy tadqiqotlar
uchun xavfsiz.
- Kamchiliklari: Kuchli magnit maydon tufayli ba'zi bemorlar (masalan, pacemakerli
bemorlar) uchun cheklovlar.
MSKT dasturiy ta'minoti:
- Afzalliklari: Magnit maydon bilan bog'liq cheklovlar yo'q. Ko'pgina implantlar
uchun xavfsiz.
- Kamchiliklari: Rentgen nurlanishining mavjudligi. Ko'p marta takroriy skanerlash
tavsiya etilmaydi.
MRT dasturiy ta'minoti:
- Funktsional tadqiqotlar (fMRI) uchun maxsus modullar
- Diffuziya tensor tasvirlash (DTI) imkoniyatlari
- Spektroskopiya tahlil vositalari
MSKT dasturiy ta'minoti:
- Perfuziya tahlili vositalari
- Angiografiya uchun maxsus rekonstruksiya algoritmlari
- Pulmoner nodullarni avtomatik tahlil qilish funksiyalari
Xulosa.
MRT va MSKT apparatlari zamonaviy diagnostikaning ajralmas qismi
bo‘lib, ularning ishonchliligi sog‘liqni saqlash tizimida yuqori sifatni ta’minlaydi. Dasturiy
ta’minot esa bu jarayonning "yuragi" hisoblanadi. Ushbu maqolada taklif qilingan chora-
tadbirlar:
Nosozliklar oldini olish
Diagnostika tezligini oshirish
Foydalanuvchi interfeysini takomillashtirish
Maxfiylik va xavfsizlikni kuchaytirish kelgusida bu yo‘nalishda ilmiy-
texnik tadqiqotlar, modellar va AI asosida monitoring tizimlarini yanada
rivojlantirish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Rakhmatov, A. T., & Karimov, B. K. (2020). Tibbiy asbob-uskunalar va ularning
diagnostik imkoniyatlari. Toshkent: Tibbiyot nashriyoti.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 272
2. Ziyayev, R. M. (2018). Kompyuter tomografiyasi va magnit-rezonans
tomografiyaning nazariy va amaliy asoslari. Andijon: Andijon davlat tibbiyot instituti
nashriyoti.
3. Kulikova, N. I., & Vlasova, M. A. (2019). Software reliability in medical
diagnostic systems. Biomedical Engineering
4. IAEA Human Health Series No. 1. (2009). Quality Assurance Programme for
Computed Tomography: Diagnostic and Therapy Applications. Vienna: International
Atomic Energy Agency.
5. WHO Technical Report Series 1043. (2022). Medical Device Software: Software
as a Medical Device (SaMD). Geneva: World Health Organization.
6. Philips Healthcare. (2021). Ingenia MR Systems: Software Platform Guide.
