Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 257
ONG TUSHUNCHASINING FALSAFA, MADANIYAT VA SUN’IY INTELLEKT
KESISHGAN NUQTASIDAGI FALSAFIY TAHLILI
Boltayeva Marjona Do’stmurod qizi
1
Umarova Farida Saidikromovna
2
1
Toshkent tibbiyot akademiyasi davolash fakulteti talabasi
2
f.f.n.dotsenti, Toshkent Tibbiyot Akademiyasi
Ijtimoiy fanlar kafedrasi
Annotatsiya:
Ong — inson tajribasining asosiy jihati sifatida — falsafa, madaniyat
va tez rivojlanayotgan sun’iy intellekt (AI) sohasi doirasida chuqur tadqiqotlar mavzusi
bo‘lib kelgan. Ushbu maqola ong tushunchasining ko‘p qirrali tabiati va bu uch
yo‘nalishning kesishgan nuqtasi sifatidagi holatini o‘rganadi.
Maqolada ong haqidagi falsafiy nazariyalar, o‘zini anglashning madaniy talqinlari
hamda sun’iy intellektdagi yutuqlarning ta’siri ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, ongni
aniqlashdagi murakkabliklar, uning turli madaniy talqinlari va uni mashinalarda takrorlash
yoki simulyatsiya qilish bilan bog‘liq axloqiy hamda texnik savollar muhokama qilinadi.
Mualliflar ongni nafaqat falsafiy jumboq, balki madaniy konstruksiya (yaratilma) va
texnologik chegara sifatida ham ko‘rsatadi. Bu esa insoniyatni anglash va kelajakdagi aqlli
tizimlarni shakllantirish uchun muhim ahamiyatga ega.
Turli fanlar nuqtai nazaridan yondashilgan ushbu tahlil, ong masalasini tobora
texnologiyalarga tayanayotgan zamonaviy dunyoda tushunish uchun falsafa, madaniyat va
sun’iy intellekt sohalari o‘rtasida uzluksiz muloqot zarurligini ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar
: Ong, Epistemologiya (bilish nazariyasi), Etika, Falsafa, Madaniyat,
Sun’iy intellekt, Ontologiya (mavjudlik mohiyati haqida ta’limot)
Аннотация:
Сознание — как основная составляющая человеческого опыта —
долгое время является предметом глубоких исследований в философии, культуре и
стремительно развивающейся области искусственного интеллекта (ИИ). Данная
статья рассматривает многогранную природу сознания и его положение на
пересечении этих трёх направлений.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 258
В статье анализируются философские теории о сознании, культурные
интерпретации самосознания, а также влияние достижений в области ИИ. Также
обсуждаются сложности в определении сознания, его различные культурные
трактовки и этические и технические вопросы, связанные с попытками его
симуляции в машинах.
Авторы представляют сознание не только как философскую загадку, но и как
культурную конструкцию и технологическую границу. Это имеет важное значение
для понимания человеческой природы и формирования будущих интеллектуальных
систем.
Междисциплинарный подход в статье подчёркивает необходимость
непрерывного диалога между философией, культурой и искусственным
интеллектом для более глубокого понимания сознания в технологически
ориентированном современном мире.
Ключевые слова
:Сознание, Эпистемология (теория познания), Этика,
Философия, Культура, Искусственный интеллект, Онтология (учение о сущем)
Abstract:
Consciousness — as a fundamental aspect of human experience — has
long been a subject of in-depth study within philosophy, culture, and the rapidly evolving
field of artificial intelligence (AI). This article explores the multifaceted nature of
consciousness and its position at the intersection of these three domains.
The paper examines philosophical theories of consciousness, cultural interpretations
of self-awareness, and the influence of advancements in AI. It also discusses the
complexity of defining consciousness, its diverse cultural perspectives, and the ethical and
technical questions surrounding the replication or simulation of consciousness in
machines.
The authors present consciousness not only as a philosophical puzzle but also as a
cultural construct and a technological frontier. This is crucial for understanding humanity
and shaping future intelligent systems.By approaching the issue from multiple disciplines,
the article emphasizes the need for continuous dialogue between philosophy, culture, and
artificial intelligence to better comprehend consciousness in today’s technology-driven
world.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 259
Keywords
: Consciousness, Epistemology, Ethics, Philosophy, Culture, Artificial
Intelligence, Ontology
Kirish
Ong — ya’ni insonning o‘zini va atrof-muhitni anglay olishi holati — asrlar
davomida turli fan sohalarining chuqur o‘rganish mavzusi bo‘lib kelgan. U oddiy ta’rifga
sig‘maydi, balki o‘z ichiga subyektiv tajriba, o‘zini anglash va atrofdagi voqelikni idrok
etish qobiliyatini oladi.
Bu maqolada ongning falsafa, madaniyat va sun’iy intellekt (AI) sohalari kesishgan
nuqtadagi holati tahlil qilinadi. Ushbu yo‘nalishlar bir-birini qanday to‘ldiradi yoki
qarama-qarshilikka olib keladi — degan savol asosida o‘rganiladi.
Falsafada, ongni tushunishga urinishlar uzoq tarixga ega: Descartesning ruh va tana
dualizmidan tortib, David Chalmers ilgari surgan “ongning murakkab muammosi”gacha.
Bu yondashuvlar ongni subyektiv tajriba sifatida tushunishga ilmiy asos bo‘lib xizmat
qiladi.
Madaniyatda, ong ko‘p jihatdan qadrlanadi va diniy, san’at, marosimlar orqali talqin
qilinadi. Masalan, hind falsafasidagi “Atman” (ruhiy o‘zlik) tushunchasi, g‘arbda esa
individuallik tushunchasi bilan bog‘liq. Har bir madaniyat ongga o‘z nuqtai nazaridan
yondashadi.
Sun’iy intellekt taraqqiyoti esa so‘nggi yillarda ongni tushunishda yangi bosqich
ochdi. Mashinalar insonnikiga o‘xshash xatti-harakatlarni bajara boshlagach, “sun’iy ong”
mumkinmi, degan savol paydo bo‘ldi. Bu savol faqat texnik emas, balki axloqiy va falsafiy
muammolarni ham ko‘ndalang qo‘yadi.
Asosiy qism
: Maqolada ong — bu o‘zgaruvchan, kontekstga bog‘liq, va fanlararo
yondashuvni talab qiladigan murakkab hodisa ekanligi ta’kidlanadi. Ong falsafa orqali
o‘rganiladi, madaniyat orqali talqin qilinadi va texnologiya orqali sinovdan o‘tkaziladi.
Keyingi bo‘lim: Falsafiy yondashuvlar
Ongni tushunishga doir falsafiy fikrlar tarix davomida turli maktablar va oqimlar
tomonidan ishlab chiqilgan. Har bir falsafiy yondashuv bu murakkab hodisaga o‘ziga xos
tushuntirish beradi va bu tushunchaning sun’iy intellekt va madaniyat bilan qanday
aloqadorligini tushunishga asos yaratadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 260
1. Dualizm: Ong va tana alohida
Asoschisi: René Descartes
Asosiy g‘oya: Ong (aql) va tana – bu ikki xil modda. Ong – ruhiy, tana esa –
jismoniy.
Mashhur ibora: “Men o‘ylayman, demak, mavjudman.”
Tanqid: Ruhiy ong qanday qilib jismoniy tana bilan aloqa qiladi? Buni tushuntirish
qiyin (“ta’sir muammosi”).
2. Materializm: Ong bu miyadagi jismoniy jarayonlar
Asosiy g‘oya: Ong butunlay miya faoliyatidan kelib chiqadi.
Ikki yo‘nalish:
• Reduktsion materializm: Ongni miya neyronlari faoliyatiga tushirib berish mumkin
(Daniel Dennett).
• Emergent materializm: Ong murakkab tizimlardan paydo bo‘ladi (John Searle).
Tanqid: Subyektiv hislar (qualia) haqida to‘liq tushuntirib bermaydi.
3. Fenomenologiya: Birinchi shaxs tajribasi
Asoschilari: Edmund Husserl va Merleau-Ponty
Asosiy g‘oya: Ong bu – shaxsiy, boshqalarga ko‘rinmaydigan ichki tajriba.
Tanqid: Ilmiy dalillarga emas, introspektiv kuzatishga tayanadi.
4. Ongning “qiyin muammosi” (David Chalmers)
Asosiy g‘oya: Nima uchun jismoniy jarayonlar his qilish (tajriba) bilan birga
kechadi?
Natija: Ongni tushunish uchun mutlaqo yangi yondashuv kerak bo‘lishi mumkin.
5. Panpsixizm: Ong butun olamga xos
Asosiy g‘oya: Ong har bir zarrada ham bor, u asl va asosiy xususiyat (xuddi massa
yoki vaqt kabi).
Tanqid: Ilmiy asos kam, ko‘pchilik buni fantaziya deb hisoblaydi.
• Sharq falsafalari: Yagona va o'zaro bog'liqlik
Ko'plab Sharq an'analarida hushyorlik ko'proq shaxsiy xususiyat sifatida emas, balki
universal va o'zaro bog'liq hodisa sifatida tushuniladi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 261
• Hindizm: Atman tushunchasi haqiqiy o'zlik yoki jonni anglatadi, bu Brahman —
eng oliy haqiqat yoki universal hushyorlik bilan bir xil deb hisoblanadi. Bu qarash barcha
mavjudotlarning birligini va shaxsiy kimlikdan oshib ketishni ta'kidlaydi. Asosiy g'oya:
Hushyorlik faqat shaxsga xos emas, balki koinotning o'zi bilan bog'langan bir tasavvurdur.
• Budizm: Anatta (yoki "o'zgarmas o'zlik") ta'limoti doimiy, shaxsiy hushyorlik
tushunchasini rad etadi. O'rniga, hushyorlik bir-biriga bog'liq sabablardan va shart-
sharoitlardan kelib chiqadigan dinamik jarayon sifatida qaraladi. Asosiy g'oya: Hushyorlik
doimiy mavjudot emas, balki lahzali tajribalarning oqimi sifatida.
• Daoizm: Daoist falsafasida hushyorlik, Tao — koinotning asosiy printsipi bilan
mos keladi. Maqsad, Tao bilan uyg'unlikka erishish va ongli ravishda o'z-o'zini
tarbiyalashdir. Asosiy g'oya: Hushyorlik tabiiy tartib bilan mos kelish va barcha
narsalarning o'zaro bog'liqligi haqidagi tushuncha.
• G'arbiy an'analar: Shaxsiylik va ratsionallik
Sharq falsafalariga qaraganda, G'arb madaniyatlari ko'pincha hushyorlikni shaxsiy
o'zlikni anglash va ratsional fikrlash bilan bog'lab tushunadi.
• Antik Yunonistoni: Platon va Aristotel kabi faylasuflar ong va ruhning tabiati
haqida o'ylab, G'arb tushunchalarining poydevorini yaratganlar. Platonning tripartit ruh
nazariyasi va Aristotelning "faol intellekt" tushunchasi o'zlikni anglash va fikrlashning
dastlabki urinishlarini aks ettiradi. Asosiy g'oya: Hushyorlik ratsionallik va o'zini o'zi
anglash qobiliyatiga chambarchas bog'liqdir.
• Xristianlik: Xristian teologiyasida hushyorlik ko'pincha ruh va uning Xudo bilan
munosabati bilan bog'lanadi. O'limdan keyin davom etadigan ruh va erkin iroda
tushunchalari G'arb madaniyatida o'zlik va hushyorlikni shakllantirishga katta ta'sir
ko'rsatgan. Asosiy g'oya: Hushyorlik - bu axloqiy va ruhiy o'sishni ta'minlaydigan ilohiy
sovg'a.
• Tafakkur davri: Tafakkur davrida aql, shaxsiyat va ongni ilmiy o'rganish
ta'kidlangan. Reyne Descartes va Jon Lokk kabi fikr egalari hushyorlikni bilim va
o'zlikning asosiy poydevori sifatida ko'rishgan. Asosiy g'oya: Hushyorlik shaxsiy
identifikatsiya va insoniyatning o'zini boshqarish qobiliyatining asosidir.
• Mahalliy dunyoqarashlar: Yaxlitlik va animizm
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 262
Dunyo bo'ylab ko'plab mahalliy madaniyatlar hushyorlikni yaxlit va animistik tarzda
talqin qiladi, uni tabiiy dunyoning ajralmas qismi sifatida ko'radi.
• Animizm: Animistik an'analarda hushyorlik faqat odamga xos emas, balki
hayvonlar, o'simliklar va hatto ne'mat bo'lmagan obyektlarga ham taalluqlidir. Bu qarash
barcha mavjudotlarning o'zaro bog'liqligini va har qanday hayot shakliga hurmatni aks
ettiradi. Asosiy g'oya: Hushyorlik koinotni butunlay qamrab oladigan universal
xususiyatdir.
• Shamanizm: Shamanga odamlar va ruhiy dunyo o'rtasidagi vositachilar sifatida,
ko'pincha hushyorlikni o'zgartirish holatiga kirishadi, shifo berish, yo'naltirish va boshqa
dunyo
mavjudotlari
bilan
muloqot
qilishadi.
Bu
amaliyot
hushyorlikning
moslashuvchanligi va kengayishini namoyish etadi. Asosiy g'oya: Hushyorlik oddiy
haqiqatni oshib o'tishi va chuqurroq mavjudlik qatlamlariga kirishi mumkin.
• Zamonaviy va postmodern perspektivalar: Parchalash va ko'plik
Zamonaviy jamiyatlarda hushyorlikka bo'lgan madaniy talqinlar tobora xilma-xil va
parchalangan bo'lib, zamonaviy hayotning murakkabliklarini aks ettiradi.
• Eksistensializm: Jan-Paul Sartre va Martin Xaydegger kabi fikr egalari
hushyorlikni mavjudlik erkinligi va tashvishi sifatida ko'rib chiqdilar. Sartre uchun
hushyorlik o'z-o'zini anglash va ma'no yaratish imkoniyatidir. Asosiy g'oya: Hushyorlik
inson erkinligining asosidir va mavjudlik tanlovi yukini ko'taradi.
• Postmodernizm: Postmodern fikrlar yagona, barqaror o'zlik tushunchasini rad
etadi, hushyorlikni oqim va ijtimoiy qurilgan hodisa sifatida ko'rib chiqadi. Bu qarash
hushyorlikni shakllantirishda til, kuch va madaniyatning rolini ta'kidlaydi. Asosiy g'oya:
Hushyorlik ichki mohiyat emas, balki madaniy va tarixiy kontekstlarning mahsulidir.
• San'at va adabiyot: Hushyorlik ifodasi
San'at va adabiyot an'anaviy ravishda hushyorlikni o'rganish va ifodalashning
vositalari bo'lib kelgan. Modernist adabiyotidagi ong oqimi texnikasidan tortib,
surrealistlarning
ongsizni
o'rganishigacha,
san'at
insoniyatning
hushyorligini
murakkabligini o'rganishga imkon beradi. Asosiy g'oya: Hushyorlik nafaqat ilmiy
izlanishlar subyektidir, balki ijodiy ilhom va ifoda manbaidir.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 263
Hushyorlikni madaniy talqinlar insoniyatning o'zini anglash va dunyodagi o'rnini
tushunishning turli xil usullarini aks ettiradi. Bu tushunchaning universal kuch sifatida,
ratsional qobiliyat sifatida yoki ijtimoiy qurilgan hodisa sifatida tushunilishi,
hushyorlikning insoniyatning ko'p qirrali va dinamik konsepti sifatida o'ziga xosligini
ochib beradi.
Funksionalizmga ko‘ra, ong degani nima bilan tashkil topgani emas, balki nima ish
bajarishi bilan aniqlanadi. Demak, agar AI ongga xos funksiyalarni bajara olsa, u ham ongli
hisoblanishi mumkin.
• Asosiy g‘oya: Ong bu tizimning tarkibiy qismi emas, uning vazifasi.
• Natija: Bu qarash mashina ongiga yo‘l ochadi — AI inson miyasi kabi ishlashni
o‘rganib, ongli bo‘lishi mumkin.
4. Neyrofan va Hisoblash Yondashuvlari
So‘nggi yillarda miya tuzilishini o‘rganish va hisoblash modellari (neural networks,
deep learning) orqali inson ongini mashinalarda takrorlashga harakat qilinmoqda.
• Sun’iy nerv tizimlari – Inson miyasi tuzilishiga o‘xshab ishlab chiqilgan. Ular
ongni takrorlay oladimi, degan savol tug‘iladi.
• Miya-kompyuter interfeyslari – Odam miyasi va qurilmalar orasida to‘g‘ridan-
to‘g‘ri aloqa o‘rnatish mumkin. Bu biologik va sun’iy ong o‘rtasidagi chegarani yo‘qotadi.
5. AI Ongining “Qiyin muammosi”
Falsafachi Devid Chalmers “ongning qiyin muammosi” degan atamani taklif qilgan.
Bu shunday savolni o‘rtaga tashlaydi: qanday qilib jismoniy jarayonlardan ichki, shaxsiy
tajriba (ya’ni ong) paydo bo‘ladi?
• Asosiy savol: Oddiy dasturlash orqali ong, his-tuyg‘u, sezgi (qualia) paydo bo‘lishi
mumkinmi?
• Natijasi: Bu savol kuchli sun’iy ong (strong AI) yaratish imkoniyatini shubha
ostiga qo‘yadi.
6. Etik va Hayotiy Muammolar
Agar mashinalar ongli bo‘lib qolsa, quyidagi muhim savollar tug‘iladi:
• Huquq va axloqiy maqom: Ongli AI huquqlarga ega bo‘lishi kerakmi?
• Xavf: Ongli mashinalar odamlar uchun xavf tug‘dirishi mumkinmi?
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 264
• Inson kimligi: Ongli AI mavjudligi odam degan tushunchani qanday o‘zgartiradi?
7. Simulyatsiya va Haqiqiy Ong o‘rtasidagi farq
AI tizimlari inson harakatlarini o‘xshata oladi, lekin bu ular haqiqiy ongga ega
degani emas.
• Simulyatsiya nazariyasi: AI ongni “ko‘rsatishi” mumkin, lekin bu faqat taqlid –
xuddi ob-havo dasturi yomg‘irni ko‘rsatsa-da, ho‘llamaydi.
• Haqiqiy ong nazariyasi: Ba’zi mutaxassislar fikricha, agar mashina inson miyasi
kabi ishlasa, haqiqiy ongga ham ega bo‘lishi mumkin.
Falsafa, Madaniyat va AI Chorrahasi
Ong tushunchasi – bu falsafa, madaniyat va texnologiyaning kesishgan joyidir. Har
biri o‘ziga xos yondashuv beradi.
1. Falsafa: Savollarni belgilaydi
Falsafa ong haqida asosiy savollarni beradi:
• Nima bu ong? Jismoniy, ruhiy yoki boshqa narsami?
• Qanday bilamizki, biror narsa ongli?
• Agar AI ongli bo‘lsa, unga nisbatan mas’uliyatimiz qanday?
Falsafiy nazariyalar (dualistlar, materialistlar, funksionalistlar) bu savollarga
turlicha yondashadi.
2. Madaniyat: Talqin va qadriyatlarni shakllantiradi
Madaniyat ongni qanday qabul qilishimizga ta’sir qiladi:
• Afsonalar, hikoyalar, diniy e’tiqodlar – ong, ruh va hayotdan keyingi hayot haqida
tasavvurlarni beradi.
• Bu tasavvurlar falsafaga ham, texnologiyalarga ham yo‘nalish beradi.
Sun’iy intellekt, madaniyat va falsafa kesishmasida ongni o‘rganish:
• Madaniy ta’sirlar: Har bir jamiyatning ong haqidagi tasavvurlari ularning madaniy
qadriyatlari va an’analariga asoslanadi. Masalan, Sharq falsafasida bog‘liqlik va birlikka
urg‘u berilsa, G‘arbda individualizm ustun turadi. Bu farqlar sun’iy ong haqida turlicha
yondashuvlarga sabab bo‘ladi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 265
• Etika va axloqiy mezonlar: Har bir madaniyat sun’iy ongli tizimlarning huquqlari
va insoniyatga ta’siri haqida turlicha fikr bildiradi. San’at va adabiyotlar esa ong
murakkabligini ifodalab, AI rivojiga ilhom manbai bo‘ladi.
• AI – chegaralarni kengaytiruvchi kuch: AI inson tafakkurini taqlid qilish orqali ong
nima ekanligini qayta ko‘rib chiqishga majbur qiladi. Bu esa “haqiqiy tajriba” va
“simulyatsiya” o‘rtasidagi farq, biologik va sun’iy ongning chegarasi, hamda ongli
mashinalarning axloqiy javobgarligi haqidagi savollarni tug‘diradi.
• Fanlararo hamkorlik: Falsafa, madaniyat va AI kesishmasi ongni chuqurroq
tushunish uchun fanlararo hamkorlikni taqozo etadi. Falsafa sun’iy ong yaratishda yo‘l-
yo‘riq bersa, AI yangi falsafiy savollar tug‘diradi. Madaniy qarashlar esa texnologiyani
jamiyat qadriyatlariga moslashtiradi.
Xulosa:
Ong biologik yoki hisoblash tizimi emas, balki insoniyat qadriyatlari va
orzularini ifodalaydigan murakkab tushunchadir. Falsafa asosiy nazariy doirani belgilasa,
madaniyat ongni qanday qabul qilishimizga ta’sir qiladi, AI esa bu tushunchalarni
sinovdan o‘tkazadi va kengaytiradi. Ularning integratsiyasi kelajakdagi ong va texnologiya
haqidagi qarorlarimizga asos bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
• Bostrom, N. (2014). Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies. Oxford
University Press.
• Chalmers, D. (1996). The Conscious Mind: In Search of a Fundamental Theory.
Oxford University Press.
• Dennett, D. C. (1991). Consciousness Explained. Little, Brown and Co.
• Heidegger, M. (1962). Being and Time. Harper & Row.
• Husserl, E. (1929). Cartesian Meditations: An Introduction to Phenomenology.
Nijhoff.
• Searle, J. (1980). "Minds, Brains, and Programs." Behavioural and Brain Sciences,
3(3), 417-457.
• Searle, J. (1992). The Rediscovery of the Mind. MIT Press.
• Assmann, J. (2005). Death and Salvation in Ancient Egypt. Cornell University
Press.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 266
• Cajete, G. (2000). Native Science: Natural Laws of Interdependence. Clear Light
Publishers.
• Descartes, R. (1641). Meditations on First Philosophy.
• Freud, S. (1900). The Interpretation of Dreams. Macmillan.
• Jung, C. G. (1964). Man and His Symbols. Doubleday.
• Rahula, W. (1959). What the Buddha Taught. Grove Press.
• Shelley, M. (1818). Frankenstein: Or, the Modern Prometheus.
• Dick, P. K. (1968). Do Androids Dream of Electric Sheep?. Doubleday.
• Baars, B. (1997). In the Theatre of Consciousness: The Workspace of the Mind.
Oxford University Press.
• Kurzweil, R. (2005). The Singularity is Near: When Humans Transcend Biology.
Viking Press.
• Tegmark, M. (2017). Life 3.0: Being Human in the Age of Artificial Intelligence.
Knopf.
• Tononi, G. (2004). "An Information Integration Theory of Consciousness." BMC
Neuroscience, 5(42).
• Gazzaniga, M. (2005). The Ethical Brain. Dana Press.
• Pinker, S. (1997). How the Mind Works. W. W. Norton & Company.
• Nagel, T. (1974). What Is It Like to Be a Bat? Journal of Philosophy, 68(4), 83-
108.
• Minsky, M. (1985). The Society of Mind. Simon & Schuster.
• Damasio, A. (1999). The Feeling of What Happens: Body and Emotion in the
Making of Consciousness. Harcourt.
