Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 172
YUQORI SINF O‘QUVCHILARINING SOTSIOLINGVISTIK
KOMPETENSIYALARINI RIVOJLANTIRISHGA DOIR HORIJIY
TAJRIBALARNING QIYOSIY TAHLILI.
Is’hoqhon Ibrat nomidagi
Namangan davlat chet tillari Instituti
Magistratura 1-bosqich talabasi
Maqsudova Naziraxon Ikromjonovna
nazirarrrixz@gmail.com
Anotatsiya:
Maqolada
yuqori
sinf
o'quvchilarining
sotsiolingvistik
kompetensiyalarini rivojlantirishga qaratilgan xorijiy tajribalar qiyosiy tahlil qilinadi.
AQSh, Buyuk Britaniya kabi davlatlarning ta'lim tizimlaridagi yondashuvlar tahlil
qilinadi. Maqola ushbu tajribalarni O'zbekiston ta'lim tizimida qo'llash imkoniyatlarini
muhokama qiladi.
Kalit So‘zlar:
Sotsiolingvistik kompetensiya, qiyosiy tahlil, ta'lim tizimi, xorijiy
tajriba, yuqori sinf o'quvchilari.
KIRISH
Globalizatsiya sharoitida yuqori sinf o'quvchilarining sotsiolingvistik kompetensiyalarini
rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Turli madaniyatlarga mansub odamlar bilan
samarali muloqot qilish, ijtimoiy vaziyatlarga moslashuvchanlik va tilni to'g'ri qo'llash
qobiliyati shaxsning jamiyatda muvaffaqiyatli integratsiyalashuviga yordam beradi. Ushbu
maqsadga erishish uchun xorijiy tajribalarni o'rganish va ularning O'zbekiston ta'lim
tizimida qo'llash imkoniyatlarini tahlil qilish zarur.
METODLAR
Dell Hymes va William Labov sotsiolingvistik kompetensiya tushunchasiga muhim hissa
qo'shgan tilshunoslardir. Ularning tadqiqotlari tilning ijtimoiy kontekstga bog'liqligini,
tilshunoslik nazariyalariga ijtimoiy omillarni kiritish zarurligini ko'rsatib berdi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 173
Hymes kommunikativ kompetensiyani to'rt asosiy komponentga ajratdi va ulardan
biri maqbullik (Appropriateness) ya’ni ifodaning ijtimoiy vaziyatga mos kelishi
(Contextual appropriateness) hisoblanadi.
Shunday qilib, Hymesning kommunikativ kompetensiya nazariyasi tilshunoslikka
ijtimoiy kontekstni kiritishda muhim rol o'ynadi. U tilni faqat grammatik tizim sifatida
emas, balki ijtimoiy amaliyot sifatida o'rganishga chaqirdi.
William Labov (1927-2024) sotsiolingvistik tadqiqotlar orqali tilning ijtimoiy
omillarga bog'liqligini ko'rsatib bergan. U til o'zgarishini, dialektlarni va tilning ijtimoiy
stratifikatsiyasini o'rgangan.
Labovning muhim tadqiqotlaridan biri Nyu-York shahridagi универсальный
do'konlarda o'tkazilgan. U do'konlardagi sotuvchilarning "r" tovushini talaffuz qilishini
o'rganib, quyidagi xulosaga keldi:
Yuqori ijtimoiy qatlamga mansub do'konlardagi sotuvchilar "r" tovushini ko'proq
talaffuz qilishadi. Sotuvchilar mijoz bilan muloqot qilganda, "r" tovushini talaffuz
qilishga ko'proq harakat qilishadi.
Bu tadqiqot tilning ijtimoiy stratifikatsiyasini va odamlarning o'z nutqini ijtimoiy
maqsadlarga moslashtirishga harakat qilishini ko'rsatdi.
Jenny Cheshire Buyuk Britaniyalik taniqli sotsiolingvist olima bo'lib, uning ilmiy
tadqiqot ishlari asosan yoshlar tili, dialektologiya va til o'zgarishlariga qaratilgan. U,
ayniqsa, yoshlarning tilidan foydalanish usullari, ularning ijtimoiy identitetlari va til
o'rtasidagi bog'liqlikni o'rganishga ixtisoslashgan.
Yoshlar tili va ijtimoiy identiteti Cheshirening asosiy ilmiy tadqiqot yo‘nalishlaridan biri
bo‘lib, yoshlar tilining o'ziga xos xususiyatlarini va ularning ijtimoiy guruhlarga
mansubligini qanday aks ettirishini o'rganadi. U yoshlarning nutqi o'zlarining ijtimoiy
identitetini shakllantirish va ifodalashda muhim rol o'ynashini ta'kidlaydi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 174
Jenny Cheshirening eng mashhur ilmiy ishlaridan biri "Adolescent Language".
Ushbu kitob yoshlar tilining o'ziga xos xususiyatlarini, ularning ijtimoiy identitetlari va til
o'rtasidagi bog'liqlikni chuqur tahlil qiladi.
"Variation in an English Dialect: A Sociolinguistic Study" monografiya
dialektologiya sohasidagi klassik asar hisoblanadi va dialekt o'zgarishining ijtimoiy
omillar bilan bog'liqligini ko'rsatadi.
Cheshirening ilmiy tadqiqotlari sotsiolingvistika sohasiga katta hissa qo'shgan va
yoshlar tilini, dialektlarni va til o'zgarishini tushunishga yordam beradi. Uning ishlari
tilshunoslik, sotsiologiya, pedagogika va boshqa sohalarda keng qo'llaniladi.
John Gumperz (1922-2013) - taniqli amerikalik lingvist va antropolog bo'lib, u
sotsiolingvistika, madaniyatlararo muloqot va diskurs tahlili sohalariga katta hissa
qo'shgan. Uning ilmiy tadqiqot ishlari asosan muloqot jarayonida yuzaga keladigan
madaniy farqlarni, kommunikativ strategiyalarni va etnometodologiyani o'rganishga
qaratilgan.
Gumperzning asosiy ilmiy tadqiqot yo'nalishlaridan biri madaniyatlararo muloqot
(Cross-cultural communication) bolib, Gumperz turli madaniyat vakillari o'rtasidagi
muloqotda yuzaga keladigan tushunmovchiliklar va muammolarni o'rganish bilan
mashhur. U muloqotning madaniy jihatlari, nutq uslublari va nonverbal signallarning
talqinidagi farqlar muloqotning muvaffaqiyatiga qanday ta'sir qilishini aniqlashga harakat
qilgan. Bundan tashqari Gumperz etnometodologiya usullaridan foydalanib, odamlarning
kundalik hayotda o'zaro munosabatlarni qanday tashkil etishini va muloqotda qanday
ma'no yaratishini o'rgangan. U muloqotning kontekstga bog'liqligini va odamlarning
vaziyatni talqin qilishdagi farqlarini ta'kidlagan.
Gumperz diskurs tahlili usullaridan foydalanib, matnlarning va suhbatlarning
tuzilishini, ularning ma'nolarini va ijtimoiy funktsiyalarini o'rgangan. U tilning hokimiyat
bilan bog'liqligini va diskursning ijtimoiy munosabatlarni qanday aks ettirishini aniqlashga
harakat qilgan.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 175
John Gumperzning eng mashhur ilmiy ishlariga quyidagilar kiradi: "Discourse
Strategies" kitobida Gumperz muloqot strategiyalarini va ularning madaniyatlararo
muloqotda qanday qo'llanilishini batafsil tahlil qiladi. U muloqot jarayonida yuzaga
keladigan tushunmovchiliklarning sabablarini va ularni bartaraf etish yo'llarini ko'rsatib
beradi.
"Language and Social Identity" maqolalar to'plamida Gumperz tilning ijtimoiy
identitetni shakllantirishdagi rolini va tilning ijtimoiy guruhlar o'rtasidagi munosabatlarga
ta'sirini o'rganadi.
Gumperzning ilmiy tadqiqotlari sotsiolingvistika, madaniyatlararo muloqot,
antropologiya va diskurs tahlili sohalariga katta hissa qo'shgan. Uning ishlari muloqotning
murakkabligini va uning ijtimoiy va madaniy kontekstga bog'liqligini tushunishga yordam
beradi. Gumperzning tadqiqotlari ta'lim, sog'liqni saqlash, biznes va boshqa sohalarda ham
keng qo'llaniladi.
NATIJALAR
Qiyosiy tahlil natijalari shuni ko'rsatdiki, yuqori sinf o'quvchilarining sotsiolingvistik
kompetensiyalarini rivojlantirishda quyidagi yondashuvlar, usullar va tizimlar keng
qo'llaniladi:
Ta'lim tizimidagi yondashuvlar: AQShda kommunikativ usulga asoslangan interaktiv
o'qitish, Buyuk Britaniyada nutq madaniyatiga e'tibor ko'nikmalarni rivojlantirish bo‘lgan.
O'qitish usullari va texnologiyalari: Interaktiv usullar (munozaralar, rolli o'yinlar,
loyihalar), authentic materiallardan foydalanish, zamonaviy texnologiyalardan (onlayn
platformalar, video konferensiyalar) foydalanish.
MUNOZARA
Dell Hymes va William Labovning tadqiqotlari sotsiolingvistik kompetensiya
tushunchasini shakllantirishda muhim rol o'ynadi. Hymes kommunikativ kompetensiya
nazariyasi orqali tilga ijtimoiy kontekstni kiritish zarurligini ta'kidladi, Labov esa
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 176
sotsiolingvistik tadqiqotlar orqali tilning ijtimoiy omillarga bog'liqligini ko'rsatib berdi.
Ularning ishlari tilshunoslikda antroposentrik yondashuvning rivojlanishiga katta hissa
qo'shdi.
Jenny Cheshire va John Gumperz ham sotsiolingvistikaning rivojlanishiga katta
hissa qo'shgan. Ularning tadqiqotlari tilning ijtimoiy kontekst bilan bog'liqligini
tushunishga yordam beradi. Ikkalasi ham empirik tadqiqotlarga asoslangan. Ular real
hayotdagi ma'lumotlarni to'plash va tahlil qilish orqali o'z xulosalarini chiqaradilar. Har
ikki olim o'z ishlarida interdisiplinar yondashuvni qo'llaydilar. Ularning tadqiqotlari
tilshunoslik, sotsiologiya, antropologiya va boshqa sohalarning bilimlaridan foydalanadi.
Cheshire asosan til o'zgarishi va ijtimoiy identitet o'rtasidagi bog'liqlikni o'rganadi,
ayniqsa yoshlar tili kontekstida. U tilning mikrodarajadagi jihatlariga, xususan, dialektlar
va yoshlar tomonidan ishlatiladigan so'zlarning o'zgarishiga e'tibor qaratadi. Uning
yondashuvi asosan tilning ijtimoiy tuzilish ichida qanday o'zgarishini ko'rsatishga
qaratilgan.
Gumperz esa, aksincha, muloqotning makrodarajadagi jihatlariga, xususan, turli madaniy
guruhlar o'rtasidagi o'zaro ta'sirga e'tibor qaratadi. U madaniyatlararo muloqotdagi
noto'g'ri tushunishlarni va kommunikativ strategiyalarni tahlil qiladi. Uning yondashuvi
odamlarning kundalik hayotda muloqot orqali ma'no yaratishini va ijtimoiy
munosabatlarni qanday tashkil etishini tushunishga qaratilgan.
Cheshire va Gumperz sotsiolingvistika sohasiga turli nuqtai nazarlardan yondashgan
va tilning ijtimoiy kontekst bilan bog'liqligini o'rganishga katta hissa qo'shgan. Cheshire
til o'zgarishini va yoshlar tilini o'rganishda muhim rol o'ynagan bo'lsa, Gumperz
madaniyatlararo muloqot va diskurs tahlili sohalarida fundamental tadqiqotlar olib borgan.
Ularning ishlari sotsiolingvistikaning turli aspektlarini tushunish uchun muhim asos bo'lib
xizmat qiladi.
XULOSA
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 177
Yuqori sinf o'quvchilarining sotsiolingvistik kompetensiyalarini rivojlantirish
global ta'limning muhim vazifalaridan biridir. Xorijiy tajribalarni o'rganish va tahlil qilish
O'zbekiston
ta'lim
tizimini
takomillashtirishga
va
o'quvchilarning
jamiyatda
muvaffaqiyatli integratsiyalashuviga yordam beradi. Kelajakda ushbu sohada qo'shimcha
tadqiqotlar o'tkazish va olingan natijalarni amaliyotga tatbiq etish zarur.
Xorijiy tajribalarning qiyosiy tahlili O'zbekiston ta'lim tizimi uchun qimmatli
saboqlar beradi. Sotsiolingvistik kompetensiyalarni rivojlantirishga qaratilgan o'quv
dasturlarini takomillashtirish, o'qitish usullarini modernizatsiya qilish, o'qituvchilarning
malakasini oshirish va zamonaviy texnologiyalardan foydalanish orqali o'quvchilarning
ijtimoiy moslashuvchanligini oshirish mumkin. O'zbekiston sharoitiga mos keladigan
usullarni aniqlash va ularni amaliyotga tatbiq etish muhim ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Dell Hymes . "Kommunikativ kompetensiya"
2.
William Labov. "Sociolinguistic Patterns " (1972)
3.
Jenny Cheshire "Adolescent Language" (2005)
4.
Jenny Cheshire. "Variation in an English Dialect: A Sociolinguistic Study"
(1982)
5.
John Gumperz. "Discourse Strategies" (1982)
6.
John Gumperz. "Language and Social Identity" (1982)
