Mualliflar

  • O’taganov S
  • Tuxtamishov S.S
  • Ochilov A.M
  • Abduraximov L.X
  • Islamov Sh
  • Sattivaldiyev B

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.ustozlar.89091

Kalit so‘zlar:

Ривожланган мамлакатларнинг саноати ва иқтисодиётининг ривожланиши кўп жиҳатдан йўл ҳаракати хавфсизлигини ошириш атроф-муҳитга экологик босимни пасайтириш ва транспорт воситаларининг ҳайдовчилари ва фойдаланувчилари учун қулайликларни таъминлаши керак бўлган транспорт воситалари ва тизимларни янада такомиллаштиришга боғлиқ.

Annotasiya

Замонавий автомобилларда жараёнларни бошқаришни автоматлаштириш давр талабига айланган. Йўлларда йўл-транспорт ходисаларининг олдини олишнинг бир йўли бу, ҳавсиз оралиқ масофани сақлашдан иборат. Шундай экан хайдовчи ва йўловчилврнинг хавсизлигини нутаи назардан оралиқ хавфсиз масофани сақлаш муҳум аҳамият касб этади.


background image

Ustozlar uchun

pedagoglar.org

71-son 4 –to’plam May 2025

Sahifa: 106

АВТОМОБИЛЛАР БЎЙЛАМА ОРАЛИҒИДА ХАВФСИЗ МАСОФАНИ

МОДЕЛЛАШТИРИШ

Toshkent davlat transport universiteti

“Transport vositalari muhandisligi” kafedrasi Dotsenti

Sattivaldiyev B

katta o’qituvchi

Islamov Sh.

Abduraximov L.X.

Ochilov A.M.

Tuxtamishov S.S.

O’taganov S.

Аннотация.

Замонавий автомобилларда жараёнларни бошқаришни

автоматлаштириш

давр

талабига

айланган.

Йўлларда

йўл-транспорт

ходисаларининг олдини олишнинг бир йўли бу, ҳавсиз оралиқ масофани сақлашдан

иборат. Шундай экан хайдовчи ва йўловчилврнинг хавсизлигини нутаи назардан

оралиқ хавфсиз масофани сақлаш муҳум аҳамият касб этади.

Ривожланган мамлакатларнинг саноати ва иқтисодиётининг ривожланиши

кўп жиҳатдан йўл ҳаракати хавфсизлигини ошириш, атроф-муҳитга экологик

босимни пасайтириш ва транспорт воситаларининг ҳайдовчилари ва

фойдаланувчилари учун қулайликларни таъминлаши керак бўлган транспорт

воситалари ва тизимларни янада такомиллаштиришга боғлиқ. Тадқиқотларнинг

кўрсатишича, йўл транспорт ходисаларининг 90% ҳайдовчининг чалғишидан ёки

эътиборсизлигидан келиб чиқаркан [1]. Автомобиль ҳаракати хавфсизлигида тормоз

бошқармасининг аҳамияти катта. Ҳозиги деярли барча автомобиллар

автоматлаштирилган тормоз тизимлари билан жиҳозланаяпти. Ҳайдовчи-

операторсиз енгил автомобиллар амалда фойдаланишга чиққан. Автоном автомат

тормоз бошқармаларининг асосий вазифалари ҳаракатланиш вақтида фавқулотда

содир бўладиган вазиятларда ҳайдочини огоҳлантириш, мустақил ишга тушиб

хавфсизликни таъминлашдир. Бироқ бундай автоном автомат тормоз


background image

Ustozlar uchun

pedagoglar.org

71-son 4 –to’plam May 2025

Sahifa: 107

бошқармаларини сертификатлаш синовлари услубларининг тадбиғи етарлича

мукаммалашмаган. Келажаги автоном автомат тизимлар билан жиҳозланган

автомобиллларнинг талабларга мослигини синаш услубларини яратиш,

такомиллаштириш долзарб масалалардан хисобланади. Бу тизимлар ўз-ўзидан

оралиқ хавсиз масофага асосланади.

Ушбу тадқиқод ишида автомобилларнинг хавфсиз тормозланиш масофасини

аниқлаш модели яратилди. Модель автомобилни турли хил тезликларда ва турли йўл

сиртларида харакатланганда хавфсиз масофани аниқлайди. Модел яратилишда

РАДАР ва КАМЕРА ёрдамида атрофдаги автомобилларгача ёки стационар

жисимгача бўлган масофа ва автомобилнинг тезлиги аниқланади [1].

1-расм. Маълумотлар қабул қилиш схемаси.

Бўйлама йўналишда ҳаракатланаётган икки автомобиллар орасида

ҳавсиз тохташ масофа қуйдагича аниқланади [2].

(1)

Бу ерда: v

1

, v

2,

- мос равишда автомобилларнинг тезлиги:

a

1,

a

2

-автомобилларнинг секинланиши:

t

r,

- иккинчи автомобилнинг риакция, кечикиш ва тормозланишни ортиб

бориш вактларининг йиғиндиси

S

0

- автомобил тохтаганда иккинчи автомобиль билан оралиқ шартли масофа

1м:

РАДАР ёрдамида олдиндаги автомобилнинг нисбий тезлиги ва унгача бўлган

масофа аниқланади.


background image

Ustozlar uchun

pedagoglar.org

71-son 4 –to’plam May 2025

Sahifa: 108

2-расм. Хавсиз масофани хисоблаш кетма-кетлиги.

Агар 2-автомобилннинг тезлигига биринчи автомобилнинг тезлигини қўшсак

бириничи автомобилнинг тезлиги топилади.

v

1

= v

2

+ v

n

(2)

Биринчи автомобиль максимал тормозланганда унинг секинланиши максимал

қийматда олинади, иккинчи автомобиль секинланиши шартли 1 м масофа (S

0

)

хисобга олинмагандаги масофанинг ўзгариши орқри топилади.

a = S̈

b

(3)

Хавсиз оралиқ масофа (1) формула ёрдамида аниқланади ва у хақиқий масофа

S билан электон бошқарув блоки таққослайди. S хақиқий оралиқ масофанинг

ўзгаришига мос равишда тормоз дизимми ва двигатель бошқарилади.

3-расм. Хавфсиз оралиқ масофа MatLAB/Simulink модели [2].

Ушду моделни текширишда 3 та ҳаракат сценариси тузилди;

1-сценари.

1-автомобилнинг тезлиги нолга тенг ёки қўзғалмас жисм сифатида

қаралади 2- автомобиль эса 30 м/с тезлик билан тормозланади.


background image

Ustozlar uchun

pedagoglar.org

71-son 4 –to’plam May 2025

Sahifa: 109

Ушбу холатда автомобиль хавсиз тўхташи учун 72.96 м масофа зарур бўлади.

2-сценари.

1-автомобилнинг тезлиги 15 м/с, 2- автомобиль эса 30 м/с тезлик

билан тормозланганда қуйдагича бўлди.

3-сценари.

Автомобилларнинг тезликлари тенг 30 м/с йўл шароити ва тормоз

механизимининг жихозланиши бир хил деб қаралган. бунда тормозланиш йўли

қуйдагича хисобланган.

S=S

r

+S

i.t

+S

t.o

+S

0


background image

Ustozlar uchun

pedagoglar.org

71-son 4 –to’plam May 2025

Sahifa: 110

Ушбу холатда масофа 22 м ни ташкил этади.

Исталган бойлама харакатдаги тезлик билан тормозланганда хавфсиз масофа

графикдаги яшил зонада ўзгаради.

Юқорида келтирилган таҳлиллар асосида қуйидагиларни хулоса қилиш

мумкин:

-

Оралиқ хавсиз масофани сақлаш йўл-транспорт ходисаларининг олдини

олади;

-

Автомобилларнинг турли фавқулот ҳолатлар учун талабларга

мослигини баҳоловчи йўл синовлари услубларини такомиллаштириш зарур,

айниқса сертификатдаштириш тизими учун;


background image

Ustozlar uchun

pedagoglar.org

71-son 4 –to’plam May 2025

Sahifa: 111

-

Хавсиз оралиқ масофани сақлаш жараёнинг такомиллашган математик

модели ва хисоб дастурини яратиш амалий аҳамиятга эга.

Адабиётлар

1. Sattivaldiyev Baxramjon,Ochilov, Abdulaziz Madatovich; Saidov Zayniddin Akram

oʻgʻli, "TOSHKENT AGLOMERATSIYASIDA TRANSPORT VA AHOLINING

HARAKATCHANLIGINI O‘RGANISH USLUBI" Proceedings of International Educators

Conference

https://econferenceseries.com/index.php/iec/

Hosted online from Rome,

Italy.2023.

2. AM Ochilov, DA Vohidov, DS Turg'unov. “TRANSPORT OQIMINI

O‘RGANISH USLUBI” Research and education.2022y. 168-175. 8bet. Maqola (Xorijiy

jurnal)

https://scholar.google.ru/scholar?oi=bibs&cluster=12599323814287273840&btnI=1&hl=ru

3. Ochilov A.M.,Turgunov D.Sh.,Shavkatov X.Q. “Shahar jamoat transportidan va

yo‘llardagi holatdan qoniqish mavzusida aholi o‘rtasida so‘roq o‘tkazmoqda uslubini

yaratish” Oriental Renaissance: Innovative,educational, natural and social sciences.299-

305.II.2023.-7bet.Moqola (maxalliy jurnal).

https://scholar.google.ru/scholar?oi=bibs&cluster=3757084995331602552&btnI=1&hl=ru

4. Ochilov A.M., “Avtobuslarning qatnov vaqtidagi harakat rejimlarini tahlili” The

scientific journal of vehichles and roads.-elektron, 2021-yil.Maqola (Maxalliy jurnal).

https://uzjournals.edu.uz/tayi/vol2021/iss2/2

5. AM Ochilov, QU Urinbayev, XQ Shavkatov “JAMOAT TRANSPORT

TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH (NAVOIY SHAHAR MISOLIDA” Образование

наука и инновационные идеи в мире. -elektron, 2022-yil. 76-81. 6bet. Maqola (Xorijiy

jurnal)

https://scholar.google.ru/scholar?oi=bibs&cluster=6546250137676755777&btnI=1&hl=r

u

6. YU Boltayevich, MA Anvarovich, TS Sobirovich “Influence of Ambient

Temperature on the Intensity of Tread Wear of Large Tires” Eurasian Journal of

Engineering and Technology, 2022


background image

Ustozlar uchun

pedagoglar.org

71-son 4 –to’plam May 2025

Sahifa: 112

7. Vohidov D.A., Ochilov A.M.,Xadiyeva G.Sh.,Egamshukurov P.S.,

SHAHARDA TRANSPORT OQIMINI BOSHQARISH ASOSLARI Образование

наука и инновационные идеи в мире.-elektron, 2023-yil.

https://oriens.uz/media/journals/1_Ukt%D0%B0mov%D0%B0_Xilol%D0%B0xon_5-

11.pdf

8. Обитов Н.М. Абдураззоков У.А., Анваржонов А.А., Анализ крите-риев

оценки энергетической эффективности грузовых автомобилей в условиях

эксплуатации, Горный вестник, (2022), ст. 99-103

9. Yusupov, Umidbek, Omil Kasimov, and Akhmadjon Anvarjonov. "Research of

the resource of tires of rotary buses in career conditions." AIP Conference Proceedings.

Vol. 2432. No. 1. AIP Publishing LLC, 2022.

10. Anvarjonov, A. A., Yusupov U.B. "Rating of the operational massage of the

tires of large-loaded mining dump trucks operating at the objects of the almalyk mining

and metallurgical combine." Galaxy International Interdisciplinary Research Journal 10.1

(2022): 36-40.

11. Ziyayev K., Vohidov D., Avtomobillar tezligini ko‘cha-yo‘l tarmoqlarining

o‘tkazuvchanlik qobiliyatiga ta’siri, “Transportda resurs tejamkor texnologiyalar”

xalqaro ilmiy-texnikaviy anjumani, 2-3 dekabr 2022-yil.

12. Вохидов, Дониёр, Aбруев Шахбос, and Бахтиёр Рахманов. "ОХОНГАРОН

ЙЎЛИ, ПАРКЕНТ ВА БИРЛАШГАН КЎЧАЛАРИ КЕСИШМАСИДА ЙЎЛ

ИНФРAТУЗИЛМAСИНИ ПИЁДАЛАР ҲАРАКАТИГА ТАЬСИРИ."

O'ZBEKISTONDA FANLARARO INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR

JURNALI 2.14 (2022): 216-223.

13. Vohidov, Doniyor Azimovich, et al. "SHAHARDA TRANSPORT OQIMINI

BOSHQARISH ASOSLARI." Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and

social sciences 3.2 (2023): 1033-1040.

14. Abdurazzoqov, Umidulla Abdurazzoqvich, and Doniyor Azimovich Vohidov.

"JAMOAT TRANSPORTI YO’NALISHLARINI TASHKIL QILISH USULLARI."

Results of National Scientific Research International Journal 2.2 (2023): 168-176.


background image

Ustozlar uchun

pedagoglar.org

71-son 4 –to’plam May 2025

Sahifa: 113

15. Abdurazzoqov U. A., O‘taganov S. Q. Elektrobuslarning energetik

samaradorlgini baholash. МЕХАНИКА ВА ТЕХНОЛОГИЯ ИЛМИЙ ЖУРНАЛИ,

МАХСУС СОН 2022, № 2 (2).

16. Sarvar, O. T. (2021). Avtomobillarga gaz ballonlarini kevlar matosi bilan

ximoyalash orqali xavfsizlikni oshirish. Academic research in educational sciences,

2(12), 1057-1062. DOI: 10.24412/2181-1385-2021-12-1057-1062

17. O‘taganov, S. Q. O. (2021). Avtomobillarga gaz to’ldirish kompressor

shaxobchalarida xavfsizlik talablarini takomillashtirish. Academic research in

educational sciences, 2(1), 698-706.