Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 106
АВТОМОБИЛЛАР БЎЙЛАМА ОРАЛИҒИДА ХАВФСИЗ МАСОФАНИ
МОДЕЛЛАШТИРИШ
Toshkent davlat transport universiteti
“Transport vositalari muhandisligi” kafedrasi Dotsenti
Sattivaldiyev B
katta o’qituvchi
Islamov Sh.
Abduraximov L.X.
Ochilov A.M.
Tuxtamishov S.S.
O’taganov S.
Аннотация.
Замонавий автомобилларда жараёнларни бошқаришни
автоматлаштириш
давр
талабига
айланган.
Йўлларда
йўл-транспорт
ходисаларининг олдини олишнинг бир йўли бу, ҳавсиз оралиқ масофани сақлашдан
иборат. Шундай экан хайдовчи ва йўловчилврнинг хавсизлигини нутаи назардан
оралиқ хавфсиз масофани сақлаш муҳум аҳамият касб этади.
Ривожланган мамлакатларнинг саноати ва иқтисодиётининг ривожланиши
кўп жиҳатдан йўл ҳаракати хавфсизлигини ошириш, атроф-муҳитга экологик
босимни пасайтириш ва транспорт воситаларининг ҳайдовчилари ва
фойдаланувчилари учун қулайликларни таъминлаши керак бўлган транспорт
воситалари ва тизимларни янада такомиллаштиришга боғлиқ. Тадқиқотларнинг
кўрсатишича, йўл транспорт ходисаларининг 90% ҳайдовчининг чалғишидан ёки
эътиборсизлигидан келиб чиқаркан [1]. Автомобиль ҳаракати хавфсизлигида тормоз
бошқармасининг аҳамияти катта. Ҳозиги деярли барча автомобиллар
автоматлаштирилган тормоз тизимлари билан жиҳозланаяпти. Ҳайдовчи-
операторсиз енгил автомобиллар амалда фойдаланишга чиққан. Автоном автомат
тормоз бошқармаларининг асосий вазифалари ҳаракатланиш вақтида фавқулотда
содир бўладиган вазиятларда ҳайдочини огоҳлантириш, мустақил ишга тушиб
хавфсизликни таъминлашдир. Бироқ бундай автоном автомат тормоз
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 107
бошқармаларини сертификатлаш синовлари услубларининг тадбиғи етарлича
мукаммалашмаган. Келажаги автоном автомат тизимлар билан жиҳозланган
автомобиллларнинг талабларга мослигини синаш услубларини яратиш,
такомиллаштириш долзарб масалалардан хисобланади. Бу тизимлар ўз-ўзидан
оралиқ хавсиз масофага асосланади.
Ушбу тадқиқод ишида автомобилларнинг хавфсиз тормозланиш масофасини
аниқлаш модели яратилди. Модель автомобилни турли хил тезликларда ва турли йўл
сиртларида харакатланганда хавфсиз масофани аниқлайди. Модел яратилишда
РАДАР ва КАМЕРА ёрдамида атрофдаги автомобилларгача ёки стационар
жисимгача бўлган масофа ва автомобилнинг тезлиги аниқланади [1].
1-расм. Маълумотлар қабул қилиш схемаси.
Бўйлама йўналишда ҳаракатланаётган икки автомобиллар орасида
ҳавсиз тохташ масофа қуйдагича аниқланади [2].
(1)
Бу ерда: v
1
, v
2,
- мос равишда автомобилларнинг тезлиги:
a
1,
a
2
-автомобилларнинг секинланиши:
t
r,
- иккинчи автомобилнинг риакция, кечикиш ва тормозланишни ортиб
бориш вактларининг йиғиндиси
S
0
- автомобил тохтаганда иккинчи автомобиль билан оралиқ шартли масофа
1м:
РАДАР ёрдамида олдиндаги автомобилнинг нисбий тезлиги ва унгача бўлган
масофа аниқланади.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 108
2-расм. Хавсиз масофани хисоблаш кетма-кетлиги.
Агар 2-автомобилннинг тезлигига биринчи автомобилнинг тезлигини қўшсак
бириничи автомобилнинг тезлиги топилади.
v
1
= v
2
+ v
n
(2)
Биринчи автомобиль максимал тормозланганда унинг секинланиши максимал
қийматда олинади, иккинчи автомобиль секинланиши шартли 1 м масофа (S
0
)
хисобга олинмагандаги масофанинг ўзгариши орқри топилади.
a = S̈
b
(3)
Хавсиз оралиқ масофа (1) формула ёрдамида аниқланади ва у хақиқий масофа
S билан электон бошқарув блоки таққослайди. S хақиқий оралиқ масофанинг
ўзгаришига мос равишда тормоз дизимми ва двигатель бошқарилади.
3-расм. Хавфсиз оралиқ масофа MatLAB/Simulink модели [2].
Ушду моделни текширишда 3 та ҳаракат сценариси тузилди;
1-сценари.
1-автомобилнинг тезлиги нолга тенг ёки қўзғалмас жисм сифатида
қаралади 2- автомобиль эса 30 м/с тезлик билан тормозланади.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 109
Ушбу холатда автомобиль хавсиз тўхташи учун 72.96 м масофа зарур бўлади.
2-сценари.
1-автомобилнинг тезлиги 15 м/с, 2- автомобиль эса 30 м/с тезлик
билан тормозланганда қуйдагича бўлди.
3-сценари.
Автомобилларнинг тезликлари тенг 30 м/с йўл шароити ва тормоз
механизимининг жихозланиши бир хил деб қаралган. бунда тормозланиш йўли
қуйдагича хисобланган.
S=S
r
+S
i.t
+S
t.o
+S
0
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 110
Ушбу холатда масофа 22 м ни ташкил этади.
Исталган бойлама харакатдаги тезлик билан тормозланганда хавфсиз масофа
графикдаги яшил зонада ўзгаради.
Юқорида келтирилган таҳлиллар асосида қуйидагиларни хулоса қилиш
мумкин:
-
Оралиқ хавсиз масофани сақлаш йўл-транспорт ходисаларининг олдини
олади;
-
Автомобилларнинг турли фавқулот ҳолатлар учун талабларга
мослигини баҳоловчи йўл синовлари услубларини такомиллаштириш зарур,
айниқса сертификатдаштириш тизими учун;
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 111
-
Хавсиз оралиқ масофани сақлаш жараёнинг такомиллашган математик
модели ва хисоб дастурини яратиш амалий аҳамиятга эга.
Адабиётлар
1. Sattivaldiyev Baxramjon,Ochilov, Abdulaziz Madatovich; Saidov Zayniddin Akram
oʻgʻli, "TOSHKENT AGLOMERATSIYASIDA TRANSPORT VA AHOLINING
HARAKATCHANLIGINI O‘RGANISH USLUBI" Proceedings of International Educators
Conference
https://econferenceseries.com/index.php/iec/
Italy.2023.
2. AM Ochilov, DA Vohidov, DS Turg'unov. “TRANSPORT OQIMINI
O‘RGANISH USLUBI” Research and education.2022y. 168-175. 8bet. Maqola (Xorijiy
jurnal)
https://scholar.google.ru/scholar?oi=bibs&cluster=12599323814287273840&btnI=1&hl=ru
3. Ochilov A.M.,Turgunov D.Sh.,Shavkatov X.Q. “Shahar jamoat transportidan va
yo‘llardagi holatdan qoniqish mavzusida aholi o‘rtasida so‘roq o‘tkazmoqda uslubini
yaratish” Oriental Renaissance: Innovative,educational, natural and social sciences.299-
305.II.2023.-7bet.Moqola (maxalliy jurnal).
https://scholar.google.ru/scholar?oi=bibs&cluster=3757084995331602552&btnI=1&hl=ru
4. Ochilov A.M., “Avtobuslarning qatnov vaqtidagi harakat rejimlarini tahlili” The
scientific journal of vehichles and roads.-elektron, 2021-yil.Maqola (Maxalliy jurnal).
https://uzjournals.edu.uz/tayi/vol2021/iss2/2
5. AM Ochilov, QU Urinbayev, XQ Shavkatov “JAMOAT TRANSPORT
TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH (NAVOIY SHAHAR MISOLIDA” Образование
наука и инновационные идеи в мире. -elektron, 2022-yil. 76-81. 6bet. Maqola (Xorijiy
jurnal)
https://scholar.google.ru/scholar?oi=bibs&cluster=6546250137676755777&btnI=1&hl=r
6. YU Boltayevich, MA Anvarovich, TS Sobirovich “Influence of Ambient
Temperature on the Intensity of Tread Wear of Large Tires” Eurasian Journal of
Engineering and Technology, 2022
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 112
7. Vohidov D.A., Ochilov A.M.,Xadiyeva G.Sh.,Egamshukurov P.S.,
SHAHARDA TRANSPORT OQIMINI BOSHQARISH ASOSLARI Образование
наука и инновационные идеи в мире.-elektron, 2023-yil.
https://oriens.uz/media/journals/1_Ukt%D0%B0mov%D0%B0_Xilol%D0%B0xon_5-
8. Обитов Н.М. Абдураззоков У.А., Анваржонов А.А., Анализ крите-риев
оценки энергетической эффективности грузовых автомобилей в условиях
эксплуатации, Горный вестник, (2022), ст. 99-103
9. Yusupov, Umidbek, Omil Kasimov, and Akhmadjon Anvarjonov. "Research of
the resource of tires of rotary buses in career conditions." AIP Conference Proceedings.
Vol. 2432. No. 1. AIP Publishing LLC, 2022.
10. Anvarjonov, A. A., Yusupov U.B. "Rating of the operational massage of the
tires of large-loaded mining dump trucks operating at the objects of the almalyk mining
and metallurgical combine." Galaxy International Interdisciplinary Research Journal 10.1
(2022): 36-40.
11. Ziyayev K., Vohidov D., Avtomobillar tezligini ko‘cha-yo‘l tarmoqlarining
o‘tkazuvchanlik qobiliyatiga ta’siri, “Transportda resurs tejamkor texnologiyalar”
xalqaro ilmiy-texnikaviy anjumani, 2-3 dekabr 2022-yil.
12. Вохидов, Дониёр, Aбруев Шахбос, and Бахтиёр Рахманов. "ОХОНГАРОН
ЙЎЛИ, ПАРКЕНТ ВА БИРЛАШГАН КЎЧАЛАРИ КЕСИШМАСИДА ЙЎЛ
ИНФРAТУЗИЛМAСИНИ ПИЁДАЛАР ҲАРАКАТИГА ТАЬСИРИ."
O'ZBEKISTONDA FANLARARO INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR
JURNALI 2.14 (2022): 216-223.
13. Vohidov, Doniyor Azimovich, et al. "SHAHARDA TRANSPORT OQIMINI
BOSHQARISH ASOSLARI." Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and
social sciences 3.2 (2023): 1033-1040.
14. Abdurazzoqov, Umidulla Abdurazzoqvich, and Doniyor Azimovich Vohidov.
"JAMOAT TRANSPORTI YO’NALISHLARINI TASHKIL QILISH USULLARI."
Results of National Scientific Research International Journal 2.2 (2023): 168-176.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 113
15. Abdurazzoqov U. A., O‘taganov S. Q. Elektrobuslarning energetik
samaradorlgini baholash. МЕХАНИКА ВА ТЕХНОЛОГИЯ ИЛМИЙ ЖУРНАЛИ,
МАХСУС СОН 2022, № 2 (2).
16. Sarvar, O. T. (2021). Avtomobillarga gaz ballonlarini kevlar matosi bilan
ximoyalash orqali xavfsizlikni oshirish. Academic research in educational sciences,
2(12), 1057-1062. DOI: 10.24412/2181-1385-2021-12-1057-1062
17. O‘taganov, S. Q. O. (2021). Avtomobillarga gaz to’ldirish kompressor
shaxobchalarida xavfsizlik talablarini takomillashtirish. Academic research in
educational sciences, 2(1), 698-706.