Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 101
ESTETIK MADANIYAT TUSHUNCHASINING MOHIYATI VA RIVOJLANISH
BOSQICHLARI
Gaybullaeva Shodiyona Tashpulatovna
Alfraganus universiteti Falsafa
mutaxasisligi 1-bosqich magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada estetik madaniyat tushunchasining mohiyati,
tarkibiy qismlari va rivojlanish bosqichlari tahlil etilgan. Estetik madaniyat insonning
go‘zallikka bo‘lgan munosabati, didi, tafakkuri va ijodiy qobiliyatlarini shakllantirishda
muhim omil hisoblanadi. Muallif estetik ehtiyoj, ideal, tafakkur, his-tuyg‘u va faoliyat kabi
asosiy tarkibiy qismlarini ajratgan holda, ularning shaxs kamoloti va jamiyat
taraqqiyotidagi o‘rnini ochib bergan. Shuningdek, estetik madaniyatning bolalikdan to
voyaga yetguncha bo‘lgan bosqichlari izchil yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Estetik madaniyat, estetik ong, estetik ehtiyoj, estetik ideal, estetik
tarbiya, madaniy qadriyat, ijodkorlik, shaxs kamoloti.
Kirish:
Zamonaviy jamiyatda barkamol insonni tarbiyalash jarayonida estetik
madaniyat alohida o‘rin egallaydi. Bu tushuncha nafaqat insonning go‘zallikka bo‘lgan
munosabati, balki uning ichki dunyosining boyligi, didi, madaniy qadriyatlarni anglash va
ularga amal qilish darajasini ham ifodalaydi. Estetik madaniyat — bu shaxsning go‘zallikni
sezish, idrok etish, yarata olish va uni qadrlash qobiliyatining yig‘indisidir. Estetik
madaniyat
–
insonning estetik faoliyati jarayoni, uning natijasida yaratilgan moddiy va
ma’naviy qadriyatlar bo‘lib, shaxsni shakllantirish va kamolotida muhim omil bo‘lgan
ijtimoiy hodisadir. Estetik madaniyat shaxs, millat, jamiyatning o‘z-o‘zini anglashi ham
demakdir. Chunki estetik madaniyatda ijtimoiy birliklarning ehtiyojlari va manfaatlari,
o‘ziga xosliklari, jahon tarixida tutgan o‘rni, turli ijtimoiy tizimlarga bo‘lgan munosabati
ham o‘z ifodasini topadi
.
U jamiyatning ma’naviy-ma’rifiy taraqqiyoti, milliy o‘zlikni
anglash, badiiy-estetik qadriyatlarni shakllantirish va avlodlar ongiga singdirishda muhim
ahamiyat kasb etadi.[1]
Bugungi kunda estetik madaniyat nafaqat san’at, adabiyot va arxitektura kabi
sohalar bilan cheklanmaydi, balki kundalik hayotimizda, odamlar o‘rtasidagi muloqotda,
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 102
kiyinish madaniyatida, muhitga bo‘lgan munosabatda ham yaqqol namoyon bo‘lmoqda.
Shu boisdan, estetik madaniyatni keng qamrovli tushuncha sifatida o‘rganish, uning
mohiyati, tarkibiy qismlari hamda tarixiy rivojlanish bosqichlarini tahlil etish dolzarb
ilmiy-amaliy vazifa bo‘lib qolmoqda.
Muhokama va natijalar:
Estetik madaniyat — bu insonning borliqni estetik idrok
etish darajasi, go‘zallikni his etish, tushunish va uni ifodalash orqali o‘zini va atrof-muhitni
go‘zallashtirishga bo‘lgan intilishidir. Bu tushuncha shaxsning ma’naviy olami, didi,
estetik ehtiyojlari, qadriyatlari va madaniy me’yorlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Estetik
madaniyat shaxsning umumiy madaniyatining ajralmas qismi bo‘lib, u go‘zallikni anglash,
qadrlash, estetik faoliyat bilan shug‘ullanish orqali namoyon bo‘ladi.
Estetik madaniyat insonda jamiyatda qabul qilingan madaniy va axloqiy
me’yorlarga asoslangan go‘zallik tushunchalarini shakllantiradi. U shaxsning
ijtimoiylashuvi, san’atni anglash, mehnat va turmushdagi go‘zallikni idrok etish
qobiliyatlarini rivojlantiradi. Estetik madaniyat — bu faqatgina san’at asarlarini tushunish
emas, balki kundalik hayotdagi estetik qadriyatlarni anglab yetish va ularga amal qilishni
ham anglatadi.[2]
Estetik madaniyatning tarkibiy qismlariga:
Estetik ehtiyoj — shaxsning go‘zallikka
bo‘lgan tabiiy ehtiyoji. Bu ehtiyoj bolaning kichik yoshidanoq paydo bo‘ladi va ta’lim-
tarbiya jarayonida rivojlanadi;
Estetik bilim va tafakkur — shaxsning san’at, tabiat va
jamiyatdagi estetik hodisalarni tahlil qilish, solishtirish va baholash qobiliyati. Bu tafakkur
orqali inson go‘zallik mezonlarini chuqurroq anglaydi;
Estetik tarbiya
— bu shaxsda
go‘zallikni anglash, his etish, qadrlash va uni yaratish qobiliyatini shakllantirishga
yo‘naltirilgan tarbiya jarayonidir. U insonning didini, estetik ehtiyojlarini, go‘zallikka
bo‘lgan munosabatini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Estetik hislar — estetik obrazlar va
hodisalarga nisbatan sezgi va kechinmalar. Masalan, san’at asaridan zavqlanish,
musiqadan ruhlanish, tabiat manzarasidan hayratlanish;
Estetik faoliyat — insonning
ijodiy faoliyati, masalan, rasm chizish, she’r yozish, kiyinish madaniyati, hayotni bezashga
qaratilgan harakatlar. Bu faoliyat estetik did va madaniyatni rivojlantiradi.
Estetik madaniyatning asosi bo‘lgan estetik tarbiya - aqliy, axloqiy, jismoniy tarbiya
bilan aloqadorlikda rivojlanib kelgan. Tarbiyaning bu yo‘nalishi jarayonida shaxsning
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 103
estetik rivojlanishi amalga oshiriladi va estetik tarbiya, bu atrofdagi voqelikda, tabiatda,
jamoat hayotida, san’at hodisalarida, go‘zallikni maqsadga muvofiq ravishda idrok etish
va to‘g‘ri anglash, baholash va yaratish qobiliyatini tarbiyalashdir. “Estetik tarbiya”
atamasi birinchi bo‘lib buyuk olmon faylasufi Fridrix Shiller tomonidan ilmiy muomalaga
kiritilgan. Shiller ta’kidlaydiki – “Faqat go‘zallikdangina, biz bir paytning o‘zida, ham in-
divid, ham odamzod sifatida zavq ola bilamiz. Hissiyot bandasi bo‘lgan insonni oqil
insonga aylantirish, faqat uni estetiklashtirish orqaligina ro‘y berishi mumkin.[3]
Qadimgi Yunonistonda estetik tarbiyaning maqsadi, fuqarolarni har tomonlama
kamol toptirib, “ruh va tana” mukammalligi va uyg‘unligini qaror toptirishga qaratilgan
edi. Suqrot, o‘z nutqida, "chiroyli", "yaxshi" va "foydali" tushunchalarni ifodalaydi.
A.Sher ta’kidlaganidek: Estetik madaniyat shaxs-jamiyat-shaxs tizimida mavjud
bo‘lib, bunda shaxs madaniyati ustuvor ahamiyatga ega. Ya’ni estetiklashga shaxs
jamiyatni estetiklashtiradi, estetiklashgan jamiyat esa, o‘z navbatida yangi darajadagi
estetiklashgan shaxsni yaratadi va shu tartibdagi o‘zaro ta’sir millatning qadam-baqadam
komillik darajasiga ko‘tarilishi uchun xizmat qiladi.[4]
Estetik madaniyatning rivojlanishi shaxsiy va ijtimoiy omillarga bog‘liq holda
bosqichma-bosqich shakllanadi. Ularning asosiylari quyidagilardir:
1.
Boshlang‘ich bosqich (ilk bolalik) — bu bosqichda estetik madaniyat asosan
oila va atrof-muhit ta’sirida shakllanadi. Bolaning ranglar, tovushlar, shakllarga bo‘lgan
qiziqishi ortadi. Bu bosqichda ona tili, ertaklar, bolalar musiqasi, rang-barang muhit katta
rol o‘ynaydi
5
.
2.
Tarbiyaviy bosqich (maktab davri) — estetik madaniyat maktab ta’limi orqali
rivojlanadi. Dars jarayonida musiqa, tasviriy san’at, adabiyot va teatr kabi fanlar orqali
estetik did va idrok boyitiladi. Maktabda estetik tarbiya jamiyat tomonidan ma’qullangan
qadriyatlarga asoslanadi.
3.
Ijodiy bosqich (yoshlar va kattalik davri) — bu bosqichda insonda mustaqil
estetik qarashlar, ideal va ehtiyojlar shakllanadi. Estetik ong rivojlanadi, ijodiy faoliyat
kengayadi. Shaxs hayotni go‘zallashtirishga ongli ravishda harakat qiladi.[5]
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 104
4.
Ijtimoiy-madaniy bosqich (jamiyat darajasida
)
— bu bosqichda estetik
madaniyat milliy va umuminsoniy madaniyatning ajralmas qismiga aylanadi. Estetik
qadriyatlar madaniy meros, san’at va ommaviy madaniyat orqali avloddan-avlodga o‘tadi.
Estetik madaniyat shaxsda go‘zallikka, nafislikka, poklikka intilishni kuchaytiradi.
Bu esa o‘z navbatida axloqiy madaniyatni mustahkamlashga xizmat qiladi. Estetik
qadriyatlar orqali inson o‘zining ichki dunyosini boyitadi, jamiyatda ma’naviy uyg‘unlikka
erishiladi. Shu sababli, estetik madaniyatni rivojlantirish barkamol avlod tarbiyasining
ajralmas qismi hisoblanadi.[6]
Estetik madaniyat inson hayotining barcha sohalariga — mehnat, muloqot, uy-joy,
libos, hatto texnologiyalar dizayniga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Bu esa uni nafaqat san’at
sohasi, balki butun jamiyat taraqqiyoti uchun zaruriy omilga aylantiradi.
Xulosa
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Estetik madaniyat bugungi kunda jamiyat
taraqqiyotining muhim ko‘rsatkichlaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Insoniyat tarixiy
taraqqiyoti davomida estetik qadriyatlar orqali o‘zining ichki dunyosini boyitgan,
jamiyatda go‘zallik, nafislik, uyg‘unlik kabi tushunchalarni shakllantirgan. Ushbu
maqolada tahlil etilganidek, estetik madaniyat — bu insonning go‘zallikni anglash, his
etish, baholash va yaratishga bo‘lgan ichki ehtiyoji va ijtimoiy tayyorligini ifodalovchi
murakkab madaniy hodisadir. Estetik madaniyat o‘z ichiga bir necha muhim tarkibiy
qismlarni oladi: estetik ehtiyoj, estetik ideal, estetik bilim va tafakkur, estetik his-tuyg‘ular
hamda estetik faoliyat. Har bir komponent insonning estetik ongini shakllantiradi, uni
badiiy, madaniy va ijtimoiy jihatdan yetuk shaxs sifatida voyaga yetishiga zamin yaratadi.
Shu bois, estetik madaniyatni rivojlantirish – bu faqatgina san’at bilan shug‘ullanish emas,
balki har bir kishining kundalik hayotda go‘zallikni yaratish va qadrlash madaniyatini
shakllantirishga xizmat qiladi.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Jamiyat taraqqiyotida estetik madaniyatning
ahamiyati beqiyosdir. U nafaqat inson didi va ijodkorligini oshiradi, balki axloqiy
me’yorlar, ma’naviy qadriyatlar va ijtimoiy ong shakllanishiga ham xizmat qiladi.
Ayniqsa, globallashuv va axborot oqimi kuchayib borayotgan hozirgi zamonda estetik
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 105
madaniyat milliy o‘zlikni anglash, madaniy merosni asrab-avaylash va ma’naviy
uyg‘unlikni ta’minlashda muhim omil sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Shu boisdan, estetik madaniyatni rivojlantirishga qaratilgan ta’lim-tarbiya, ijtimoiy
loyihalar, san’at va madaniyat sohasidagi islohotlar davlat va jamiyat oldida turgan ustuvor
vazifalardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Kadirova D.S. Nafosat falsafasi. Darslik. – T.: Mumtoz so’z, 2022
2.
Rasulov A.
Estetik madaniyat asoslari.
T.: O‘zbekiston, 2016.
3.
Kadirova D.S. Nafosat falsafasi. Darslik. – T.: Mumtoz so’z, 2022
4.
Abdulla Sher. Estetika / Darslik. – T.: O‘zbekiston, 2015.
5.
Yuldasheva N.
Madaniyat va estetik tafakkur rivoji.
Toshkent davlat
pedagogika universiteti nashri, 2022.
6.
G‘ulomov X. Milliy qadriyatlar va estetik tarbiya. T.: Ma’naviyat, 2015.
