Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 46
OʻQUVCHI-YOSHLAR TARBIYASIDA PSIXOLOGIK TAYYORGARLIKNING
AHAMIYATI
Oʻrinova Gulsevar Lochinbek qizi
O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi
Markaziy harbiy okrug “Ilmiy tadqiqot”
ilmiy-amaliy va uslubiy markazi huzuridagi
“Yosh olimlar” klubi yetakchisi
Annotatsiya.
Ushbu
maqola
oʻquvchi-yoshlar
faoliyatida
psixologik
tayyorgarlikning ahamiyatiga bag‘ishlangan bo‘lib, yuqori sinf oʻquvchilarining kasbiy,
hayotiy, ilmiy, psixologik tayyorgarligini o‘rganishni nazarda tutadi. Shuningdek, maqola
mazmunida asosli manbalar orqali oʻquvchilarning individual xususiyatlari, ularning
psixologik qiyofasi va funktsiyalari ilmiy asoslar orqali yoritilgan.
Kalit so'zlar:
maktab, oʻqituvchi, psixolog, oʻquvchi, sinf, intizom, psixologik
qiyofa, fidoiylik.
“Tarbiya biz uchun yo hayot, yo mamot, yo najot, yo halokat,
yo saodat, yo falokat masalasidir”
Abdulla Avloniy
Yoshlarni tarbiyalash va ularga zamonaviy bilimlar berishning sifatini oshirish hamda
jamiyatimiz uchun barkamol shaxsni shakllantirish ta‟lim tizimining eng asosiy
maqsadlardan hisoblanadi. Yosh avlodning jumladan, maktab oʻquvchilarining psixologik
tayyorgarligi juda muhim masalalardan biri boʻlib, bugungi kundagi dunyoning ijtimoiy,
iqtisodiy va texnologik oʻzgarishlari bilan bogʻliq ravishda turli xil stress va nobarqaror
ruhiy holatlar vujudga kelmoqda. Bu borada, Yangi Oʻzbekistonimizda umuminsoniy
qadriyatlar va milliy dunyoqarashimizni ildizlarini inobatga olib “Zamonaviy oʻquvchi”
qiyofasida tarbiyani mazmunini shakllantirib borish imkoniyatlari yaratilmoqda. Yuqori
sinf oʻquvchilarini kelgusi hayoti uni inson qilib koʻrsatuvchi ruhiy va ma’naviy timsolini
belgilovchi psixologik tayyorgarlikning ahamiyati beqiyosdir.
Jamiyatimizda yoshlar psixik taraqqiyotida hal etish zarur bo‘lgan milliy psixologik
muammolar mavjudki, mazmunan ularni bartaraf etishga e’tibor berilsada, yoshlar
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 47
tarbiyasiga oid salbiy holatlar, kamchiliklar, ijtimoiy munosabatlar tizimida nizoli
vaziyatlar uchrab turibdi. Ta’kidlash joizki, barcha mamlakatlarda bo‘lgani kabi bizning
yurtimizda yoshlarimiz orasida ham tarbiyasi og‘ir va noqobil yoshlar mavjud bo‘lib,
jamiyatimizda ularning tarbiyasiga alohida e’tibor qaratish, ular bilan ishlash azaldan
dolzarb muammolardan biri hisoblanib keladi. Ma’lumki, yoshlarning psixologik jihatdan
o‘sishi va rivojlanishi, hayotning hamma bosqichlarida turlicha bo‘lib, ularning yosh
xususiyatlari va hayot tajribalariga qarab o‘zgarib boradi[1, 103]. Demak, har bir ota-ona
va o‘qituvchilar yoshlarga ta’lim-tarbiya berish jarayonida ularning psixologik
xususiyatlarini yaxshi bilgan holda amaliy hayotda bu ishga to‘g‘ri yondashishlari
maqsadga muvofiqdir.
Darhaqiqat, mutafakkirlarimizning fikricha, yoshlar xulqining mo‘tadillikda saqlanishiga
alohida e’tibor berish kerak. Bundan ikki manfaat borligi e’tirof etiladi. Birinchisi –
yoshlarning psixologik holati uchun bo‘lib, u yoshlikdan boshlab yaxshi xulqli bo‘lib
o‘sadi va keyinchalik bu unga ajralmas malaka bo‘lib qoladi. Ikkinchisi – uning tanasi
uchundir, chunki yomon xulq turli mijoz buzilishlaridan bo‘ladi. Shuningdek, agar yomon
xulq odatga kirib qolsa, u mijoz buzilishini keltirib chiqaradi. Masalan, g‘azab kuchli
qizdiradi, qayg‘u kuchli quritadi, hafsalasizlik nafsoniy quvvatni bo‘shashtirib, mijozni
buzadi[2, 100]. Demak, tarbiyaviy ishdagi e’tiborsizlik, salbiy muhit, ziddiyatlar, tarbiya
qoida va usullariga to‘g‘ri amal qilmaslik, yohud yaxshi bilmaslik, ota-onalarning o‘z
farzandlariga doimiy ravishda qo‘rslik bilan munosabatda bo‘lishlari yoshlar orasida
tarbiyasi “qiyin” bolalarning ortib borishiga sabab bo‘lmoqda.
Psixologiyada shaxs bilan bog‘liq tushunchalar ichida “Men – konsepsiya” tushunchasi
alohida o‘rin tutadi[3, 169]. Bundan ko‘rinib turibdiki, o‘quvchi-yoshlarning atrofidagi
tengdoshlari bilan munosabatini belgilab beradigan o‘zi haqidagi tasavvurlar to‘plamidan
iboratdir. Tarbiya jarayonida esa “Men – konsepsiya” yanada muhimroq ahamiyat kasb
etadi, chunki o‘qituvchi yoshlarga o‘zi haqidagi tasavvurlardan kelib chiqib baho
beradi, ularga o‘zi o‘zlashtirgan tajribani yetkazadi. Agar o‘qituvchi ijobiy “Men –
konsepsiya”ga ega bo‘lsa, ya’ni unda shaxsiy to‘laqonlik hissi mavjud va yetarlicha
emotsional barqaror bo‘lsa, bunday o‘qituvchining o‘quvchilar bilan munosabati faqat
ijobiy timsollar asosida quriladi. O‘z-o‘zidan mahlumki o‘qituvchining ijobiy “Men –
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 48
konsepsiya”si o‘quvchilarning shakllanishiga ijobiy tahsir ko‘rsatadi, chunki inson
yoshidan qat’iy nazar o‘z faoliyatiga nisbatan ijobiy baholashga ehtiyoj sezadi, bunday
munosabat va ibrat esa o‘quvchilarda ijobiy xarakter xislatlarini shakllantirishi ehtimoldan
holi emas.
Yosh avlodni dunyo qarashini shakllantirishda milliy qadriyatlarimizdan foydalanish
maqsadga muvofiqdir. Bu borada, amalga oshirilgan ishlar bo‘yicha izlanishlarning tahlili
quyidagi ayrim jihatlarga e’tibor qaratish kerakligini ko‘rsatmoqda:
yosh avlod ongiga Vatanga sodiqlik va uning taqdiri uchun daxldorlik hissini singdirishga,
ularda yot g‘oya va qarashlarning salbiy ta’siriga nisbatan mafkuraviy immunitetni
shakllantirishga qaratilgan chora-tadbirlarni jadallashtirish;
milliy va umuminsoniy qadriyatlarga sodiqlik, diniy bag‘rikenglik va millatlararo
totuvlikni mustahkamlash, shuningdek, ekstremizm, terrorizm va boshqa buzg‘unchi
g‘oyalarga nisbatan murosasizlikni shakllantirish yuzasidan davlat organlari va jamoat
tashkilotlarining faoliyatini oshirish;
o‘quvchi-yoshlarning bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish uchun zarur bo‘lgan madaniy-
ko‘ngilochar obyektlar, maktabdan tashqari ta’lim muassasalari, shu jumladan, joylarda
turli ijodiy va ta’lim to‘garaklar hamda sport seksiyalarini faoliyatini jadallashtirish;
o‘qituvchi va murabbiylarning ijtimoiy mavqei va nufuzini, ularni moddiy va ma’naviy
rag‘batlantirish tizimini oshirish, yosh avlodni o‘qitish va tarbiyalash hamda ilmiy-
innovatsion yaratuvchanlik dunyoqarashini shakllantirishga oid chora-tadbirlarni
kuchaytirish;
yoshlarning oliy ta’lim muassasalariga qamrab olinish darajasi pastligi, yetakchi xorijiy
oliy ta’lim muassasalari bilan o‘zaro hamkorlik yetarlicha yo‘lga qo‘yilmaganligi malakali
kadrlarning yetishmasligiga va olib borilayotgan islohotlardan ko‘zlangan maqsadga to‘liq
erishilmasligiga sabab bo‘lmoqda;
sohada qonun buzilishi holatlarining saqlanib qolayotganligi, shu jumladan, yoshlarni
qo‘llab-quvvatlashga ajratilayotgan mablag‘larning maqsadli sarflanishida nazoratning
yetarli darajada emasligi tizimli muammolarni yuzaga chiqarmoqda.
Zotan, mustaqillik fikr-mulohazalarda ozod, o‘z haq-huquqini yaxshi taniydigan,
izlanuvchan, zamonaviy bilimga ega, Vatanga, ona zaminga sadoqatli, boqimandalikning
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 49
har qanday ko‘rinishlari o‘zi uchun or deb biladigan, o‘z kuchi va aqliga ishonib
yashaydigan, o‘z shaxsiy manfatlarini xalq, Vatan manfatlari bilan uygʻun holda
ko‘radigan barkamol yoshlarni tarbiyalashni talab etadi.
Rus psixologi L.S.Vigotskiy bolaning psixik rivojlanishida ta’lim va tarbiyaning
yetakchilik roli bor, degan qoidani birinchi boʻlib ilgari surdi va uni “Ta’lim rivojlanishdan
oldinda boradi va uni o‘z orqasidan ergashtirib olib boradi”, deb aniq ifodalab,
beradi[4, 38]. Yuqorida bayon qilingan birinchi fikrga muvofiq ta’lim faqat rivojlanish
tomonidan erishilgan narsalardan foydalanadi. Shuning uchun aqliy jihatdan yetilish
jarayoniga aralashmaslik, unga, xalaqit bermaslik, balki ta’lim uchun imkoniyat
yetilguncha chidam bilan kutib turish kerak.
Oʻquvchi-yoshlar kamolotga erishgan sayin uning psixik dunyosida yangi fazilatlar va
sifatlar paydo boʻla boshlaydi, psixikasida keskin qayta qurish sodir boʻladi. Oʻzgarishlar
uning oldiga yangi talablar qoʻyadi, bu esa oʻz navbatida koʻproq huquq va erk berilishini,
eng avvalo mustaqil qarorga kelish va oʻz xulq-atvorini maqbul deb hisoblab amalga
oshirishni taqozo qiladi. Psixik takomillashish, kamolotga intilish, nisbiy barqororlik
oʻsmirlik davrinig eng muhim xususiyatlari hisoblanadi[5,136]. Shu jumdalan, oʻsmirlik
yoshidanoq “Oʻqish-zakovat kaliti” shioriga amal qilish va fidoyilik koʻrsatish zarur.
Qolaversa, yoshlarda oʻz-oʻzini anglashning tarkib topishi asosida shaxsga xos boʻlgan
yaxshi fazilatlarni oʻzlarida paydo qilish masalasi tug’iladi. Yoshlar koʻpincha oʻz
harakatlarida faqat katta yoshdagi kishilarga yoki oʻrtoqlariga taqlid qilibgina qolmay,
balki har bir ishni oʻz xohlaganlaricha qilishga, mustaqillikka, boshqalarga oʻxshamaslikka
intiladilar[6,383]. Albatta, bu davrda ham bolalarda mustaqillikni uyg’otish va uni qoʻllab-
quvvatlash bilan birga pedagoglar bola shaxsining tarkib topishi jarayonida ularni doim
yoʻlga solib turishlari kerak boʻladi. Lekin tarbiyachilik bunda yoshlarning oʻz ijodiy
faoliyatlarini, tashabbuslarini ustalik bilan yoʻlga sola bilishlari va ularning oʻz oldilariga
qoʻygan maqsadlariga erishishda koʻrsatayotgan oʻrinli qat’iyatliklarini boʻgʻib
qoʻymasliklari lozim. Aniqrogʻi, yoshlardagi faollik va mustaqillikka boʻlgan intilishini
tegishli ravishda izga solmoq kerak.
Yoshlarga ilm-fan hamda kasb-hunarni yoshligidan ongiga singdirib borishimiz kerakki,
zero u ulg’ayganda buning foydasi hamda berilagan tarbiyaning toʻg’riligini ongli ravishta
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 50
tushunib yetsin. Agar shunday qila olsak u oʻqishni oʻzi anglab yetadi,boshini kitobdan
koʻtarmaydi, unga hech qanday kompyuter oʻyinlari-yu mobil telefonlarning keragi
boʻlmaydi. Uni oʻqishga majburlab, nasihat qilish kerak boʻlmaydi.
Xulosa sifatida shuni aytishimiz mumkinki, mamlakatimizdа оlib bоrilаyotgаn islоhоtlаr
negizida yoshlar vа uning ta’lim-tarbiya jаrаyonigа munоsаbаtlаr tizimini oʻrgаnish hamda
tаhlil qilish mаsаlаsi muhim oʻrin tutаdi. Tа’limning dаstlаbki bоsqichlаridа, yoshlаrning
ta’lim va tarbiya jаrаyonigа birdаnigа mоslаshishi qiyinligini inоbаtgа оlib, ulargа tа’sir
etuvchi bаrchа ijtimоiy – psiхоlоgik оmillаrni bаtаfsil oʻrgаnish hamda shu аsоsdа hаr bir
oʻquvchi hаmdа oʻquvchilаr guruhi bilаn оlib bоrilаdigаn tаrbiyaviy ishlаr rеjаsini tuzish
mаqsаdgа muvоfiqdir. Demak, yoshlаrning ta’lim va tarbiya fаоlligigа boʻlgаn
munоsаbаtlаrini oʻrgаnmаy turib ulаrgа psiхоlоgik ijоbiy tа’sir etib boʻlmаydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Mamtaliyeva M., Tarbiya jarayoniga psixologik yondashuv. T.: 2022. – 103 b.
2. Irisov A., Abu Ali ibn Sino. T.: 1980. – 100 b.
3. Gʻoziyev E., Sotsial psixologiya. “Noshir” nashriyoti, 2012, 169 b.
4. Davletshin M., (2002). Umumiy psixologiya. TDPU, 38 b.
5. Gʻoziyev E., “Psixologiya”. Toshkent., 1994 y.136 b.
6. Ivanov P.I., Zufarova M.E. “Umumiy psixologiya”. T. – “Oʻzbekiston faylasuflari
milliy jamiyati” nashriyoti, 2008 y. 383 b.
