Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 7
ELEKTRON KITOBLAR VA QOG'OZLI KITOBLARNI AFZALIKLARI VA
KAMCHILIKLARI.
Andijon iqtisodiyot va pedagogika universiteti
boshlang'ich ta'lim yo'nalishi 1-bosqich talabasi
Vohidova Farangiz bonu Sardorbek qizi
Ustozi : Qanoatova Nazokatxon.
Annontatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy axborot texnologiyalari rivojlanishi
natijasida paydo bo'lgan elektron kitoblar va an'anaviy qog'ozli kitoblar o'rtasidagi farqlar,
hamda kamchiliklar tahlil qilinadi.Elektron kitoblarning qulayligi, ko'p miqdordagi
materiallarning bir qurilmada saqlash imkoniyati, ekalogik jihatdan tejamkorligi va tezkor
yetkazib berilishi kabi jihatlar zamonaviy o'quvchilar e'tiborini tortmoqda . Biroq,
tadqiqoqlar shuni ko'rsatadiki, bosma kitoblar bilan o'qish va ma'lumotni eslab qolish
darajasi yuqoriroq bo'lishi mumkin.Shuningdek , qog'ozli kitoblar kitobxon va matn o'rtasida
kuchliroq hissiy bog'lanishni ta'minlaydi, bu esa madaniy va estetik qadiriyatlar nuqtai
nazardan muhimdir. Shu bois, maqolada ikki turdagi kitoblarning jamiyatda tutgan o'rni,
ta'lim tizimiga ta'siri hamda ularning kelajakdagi istiqbollari keng muhokama qilinadi.
Kalit so'zlar:
Elektron kitoblar, qog'zozli kitoblar, texnologiyalar, innovatsiyalar,
qulayligi, tejamkorligi, kamchiligi.
Kirish.
So'ngi yillarda raqamli texnalogiyalarni rivojlanishi bilan kitob o'qish
madaniyati sezilarli o'zgarishlar ro'y bera boshladi. Xususan elekrton kitoblar bozori jadal
sur'atlar bilan o'sib bormoqda.
Biroq elektron kitoblarning ommalashuviga qaramay , bosma kitoblar o'qish
tajribasida muhim o'rin tutishda davom etmoqda. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, bosma
matnlarni o'qish inson miyasida axborotni yaxshiroq idrok etish va eslab qolishga yordam
beradi. Shuningdek , elektron kitobni o'qishni ba'zi kamchiliklari mavjud. Ekran orqali
o'qish paytida kitobni chuqur tushunish va e'tibor bilan o'qish qiyinlashishi mumkin. Bundan
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 8
tashqari , ekran orqali o'qish ko'pincha yuzaki bo'lib , bu kitobni chuqur tushunishga
to'sqinlik qilishi mumkin.
Oxirgi yigirma yil ichida adabiy dunyoda elekrton kitoblarning ommaviyligi ortib
borayotgan paradigma o'zgarishiga guvoh bo'ladi. Ushbu siljish shunchaki formatdagi
o'zgarish emas , balki iste'molchilarni yozma tarkib bilan o'zaro munosabatini yanada
ko'proq o'zgartirishini anglatadi. Ushbu o'zgarishlarni tushinish ushbu raqamli
formatlarning paydo bo'lishiga hissa qo'shgan turli xil texnologik, madaniy va iqtisodiy
omillarni o'rganishni talab qiladi.
Raqamli texnalogiyalar hayotning barcha sohalariga kirib borayotgan zamonaviy
dunyoda elektron kitoblar nashriyoti tobora dolzarb bo'lib bormoqda . Birinchi shaxsiy
kompyuterlarning
va
internetlarning paydo bo'lishi bilan rivojlana boshlagan ushbu yo'nalish bugungi kunda
sayyoramizning barcha burchaklarni qamran olgan to'lawonli sanoatga aylandi.
O'znekiston , boshqa ko'plab mamlakatlar singari, bu jarayondan chetda qolmadi .
Elektron nashrlar kitoblar olamida yangi davrni ifodaladi , mualliflar , noshirlar va albatta
kitobxonlar uchun yangi imkoniyatlar ochdi. Ular odamlarga kitoblarni istalgan joyda va
istalgan vaqtda , turli xil qurilmalardan fodalangan holda , kitobxonlarga ixtisoslashgan
elektron o'qish moslamalaridan tortib smartfon va planshetlargacha foydalangan holda
o'qish imkonini beruvchi qulaylikni taklif etdi.
Raqamli texnalogiyalarning paydo bo'lishi va keyingi evalutsiyasi bozorning ushbu
o'zgarishida muhim ro'l o'ynadi. "Amazon's Kindle" va "Barnes&Noble'sNook" kabi
elekron kitoblarning rivojlanishi an'anaviy o'qish tajribasini takrorlaydigan va qaysidir
ma'noda yaxshilaydigan platformani taqdim etdi. Ushbu qurilmalar ko'chma , sozlanishi
shrift o'lchamlari va minglab kitoblar uchun saqlash hajmi kabi afzaliklarni taqdim etib,
o'qishni yanada qulaylashtiradi. Elekrton kitoblar 20 asr oxirida paydo bo'lgan yaqinroq
tarixga ega. Yozilgan birinchi elektron kitob 1971-yilda Maykl.S Xart tomonidan yaratilgan
AQSH Mustaqillik deklaratsiyasining raqamlashtirilgan versiyasidir.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 9
Bu madaniy asarlarni raqamlashtirish va arxivlashga qaratilgan Gutenberg
loyihasining boshlanishi edi. Elektron kitoblarning tijorat salohiyati 1990-yillarda
internetning paydo bo'lishi va birinchi elekron kitoblarning rivojlanishi bilan amalga
oshirildi. Laura Manley va Robert P . Holley kabi olimlar Ereaderlar haqida shunday
deydi: "Sony Data Discman" va "Softbook" kabi ushbu dastlbki qurilmalar zamonaviy
elektron o'quvchi uchun uchun asos yaratdi. Bu zamonaviy raqamli dunyoning imzosi ".
Biroq, 2007 " Amazonning Kindle"ning ishga tushirilishi elekron kitoblarni asosiy
bozorga olib chiqdi. Kindle qog'ozga o'xshash display, uzoq batareya quvvati va keng
sarlavhalar kutubxonasiga tezkor kirish imkoni bilan misli ko'rilmagan foydalanuvchi
tajribasini taqdim etdi.
Kitobni paydo bo'lish tarixi yozuvning yaratilishi va shalkllanishi jarayoni bilan uzviy
bog'liq .
Yozuvning to'zilish xususiyatlari (belgilar tizimi, ularning joylashish tartibi) , yozuv
materiallari va qurolining o'ziga hos tomoni va boshqa ma'lum daraja kitob tuzulishini ham
belgilab berdi. Qadimgi Rim , Yunoniston , Misr va O'rta Osiyoda kishilar tosh , palma
daraxti barglari, sopol va boshqa materiallarga yozib fikr almashganlar . Har bir kitob o'nlab
shunday materiallardan tayyorlangan plitalardan iborat bolib, og'irligi bir necha kg bo'lgan.
Yozuv materiallari sifatida papirus o'simligi ishlatilishi (miloddan avvalgi 4-3 ming
yiliklarda ) bilan o'rama kitoblar paydo bo'ldi. Bunday kitoblarning uzunligi o'rtacha 10m
atrofida bo'lib Ingichka yumshoq tayoqlarga o'ralgan va maxsus charm va yog'och
g'iloflarda saqlangan.
Sharq mamlakatlari , Qadimgi Rim va Yunonistondagi ko'pgiba nodir asarlar
papirusga bitilgan .
Miloddan avvalgi ll asrga kelib kitob materiali sifatida pergament( teri ) dan
foydalanish keng tarqaldi .
Dastlab bunday kitob o'rama holda saqangan . 2- 4 asrdan boshlab Qadimgi Rimda
huddi hozirgi kitoblarning varoqlari singari buklab , tikib tayyorlangan va bir - biriga
biriktirilgan , muqovali kitoblar - kodeks paydo bo'ldi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 10
Ular dastlab papirus so'ng , pergamentga yozilgan. Bunday kitoblar og'ir va
besunaqay edi . 6 - asrdan boshlab kodels shakli asosida hozirgi ko'rinishdagi kitoblar
paydo bo'ldi . Teriga ishlangan noyob kitoblardan biri - Mus - hafi Usmon Qur'onidir.
Mazkur qo'lyozma kitob Amir Temur tomonidan Sammarqandga olib kelingan.
13 asrdan yevropada qog'oz asosiy yozuv materiali bo'lib qoldi . Qog'oz kitobning
ko'payishiga ko'payishiga va tarqalishiga yangi imkoniyat ochdi. Kitoblarni bezash
alohida ahamiyat berildi. Ularning sahifalariga turli miniatyuralardan , hoshialariga
bezashlar ishlana boshladi. Asta sekin xattotlik ( kalligrafiya ) , muqovasozlik kabi kasblar
ajralib chiqdi. Ayniqsa o'rta osiyoda o'rta asrlarda xattotlik san'ati keng rivojlandi. Mashhur
xattotlarning ko'p avlodlari kitob tayyorlash usulini - materiallar, siyoh , xat ko'chirish
texnikasini takomillashtirib birdilar.
10 - 12 asrlarda movarounnahrda muayyan soha sifatida shakllangan kitobat san'ati
14 - 15 asrlarda yangi taraqqiyot bosqichiga ko'tarildi. Har bir kitob qog'ozidan tortib
muqovasigacha , siyohdan to bo'yoqlari- yu zarhaligacha ma'lum me'yordagi modda , reja
va qoida asosida tayyorlandi hatto kitobdan xushbo'y hid anqib turishi uchun ba'zan
siyohga gulob yoki anbar qo'shilardi.
COVID-19 kabi pandemiyasi kabi glabal voqealar ham bozor tendensiyalariga ta'sir
ko'rsatadi.Ushbu davrda , shuningdek, pandemiya davrida davrida iste'molchilar
manfaatlarining o'zgarishini aks etiruvchi ta'lim va o'z o'ziga yordam beradigan elektron
kitoblar iste'mol qilishning o'sishi kuzatildi. Noshirlar yoki mualliflar nashr etish
platformalarining imkoniyatlaridan foydalanib , an'anaviy nashriyotlardan voz kecha
boshlagan bir davrda nashriyotlar o'zlarini ham online tarzda kitoblarni taqdim eta
boshladi. Iste'molchilarning o'wish va izlashda odatlari raqamli formatlarni qabul qilish bilan
rivojlandi.
Interfaol va kengaytirilgan elektron kitoblar: Multimedia elementlari, interaktiv
kontent va kengaytirilgan haqiqat funksiyalarini o'z ichiga olish elektron kitoblarni , ayniqsa
, ta'lim va bolalar kitoblari uchun yanada jozibador qilishi mumkin.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 11
Ta'lim muassasalari bilan hamkorlik :o'quv materiallarini raqamli formatda taqdim
etish bo'yicha maktablar va universitetlar bilan hamkorlik o'sish uchun yangi kanallarni
ochish mumkin.
Al va Machine learning sohasida yutuqlar: Shaxsiyatlashtirilgan tavsiyalar , ovoz
yordamida o'qish va yaxshilangan foydalanuvchi tajribasi uchun sun'iy intellektdan
foydalanish yangi foydalanuvchilarni jalb qilishi va mavjudlarini saqlab qolishi mumkin.
Xulosa
: qilib aytganda , elektron kitoblar bozori texnologik taraqqiyot, bozorini
kengaytirish va innovatsion kontent strategiyalari asosida o'sish uchun imkoniyatlarga ega.
Ushbu imkoniyatlardan foydalanish orqali manfaatdor tomonlar nafaqat rentabilligni
oshirishlari , balki raqamli o'qish tajribaning rivojlanishiga ham hissa qo'shishlari mumkin.
Elektron kitoblarning an'anaviy nashriyot sanoatiga sezilarli ta'sir ko'rsatdi. Shu bilan birga
muammolar va imkoniyatlarni taqdim etdi.
Elektron va qog'ozli kitoblar o'rtasida taqqosloviy tahlil shuni ko'rsatadiki , har ikkala
formatning O'ziga xos afzaliklari va kamchiliklari mavjud . Elektron kitoblar zamonaviy
texnologiyalar yordamida keng qulayliklar yaratadi: ular arozonroq , qulay ko'p miqdorda
saqlanishi mumkin , osongina izlash imkonini beradi va ekologik jihatdan qog'oz sarfini
kamaytiradi. Shu bilan birga , ko'zga salbiy ta'siri , qurilma va elektr manbaiga bog'liqligi
uning kamchiligi hisoblanadi.
Qog'ozli kitoblar esa o'qish jarayonida ko'proq diqqatni jamlashga yordam beradi ,
ko'zga zarar yetkazmaydi hamda kitobxon bilan hissiy aloqani mustahkamlashi mumkin.
Biroq ularning narxi nisbatan yuqori , og'irligi va joy egallashi hamda ekologik ta'siri
(daraxtning kesilishi) salbiy omil hisoblanadi.
Ikkalasini ham o'rgangan holda xulosa qilsak, har ikkala formatni ham maqsadga
muvofiq va vaziyatga qarab tanlash zarur. Raqamli texnologiyalar rivojlanayotgan hozirgi
davrda elektron kitoblar qulaylik nuqtai nazarda ustunlik qilsa-da , an'anaviy kitoblarning
o'rnini to'liq bosa olmaydi. Shu sababli kitobxonlar shaxsiy ehtiyojlari va o'qish sharoitlariga
qarab , har ikki turdagi kitoblardan oqilona foydalanishlari maqsadga muvofiqdir.
Foydallanilgan adabiyotlar ro'yxati.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 12
1. Laura Monley & Robert P , Holley .History of the Ebook: The changing Face of
books , technical Servicas Quarterly , 24:4 , 2012. 305 bet .
2. Murodov A , o'rta osiyo xattotlik san'ati tarixidan , T,1971
