Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 372
JAHON DINLARIDA ILOHIY MAFKURA TUSHUNCHASI
Xo’jamqulov Dilshod Rustam o’g’li
Muhhammad al-Xorazmiy nomidagi
Toshkkent axborot texnologiyalari
unversiteti Samarqand filiali
Annotatsiya.
Ushbu maqolada jahon dinlarida — islom, xristianlik, buddizm va
boshqa yirik dinlarda ilohiy mafkura tushunchasi, uning shakllanishi va inson hayotiga
ta’siri yoritiladi. Ilohiy mafkura inson tafakkuri va axloqiy qadriyatlarini shakllantirishda
qanday rol o‘ynashi, diniy mafkuralarning umumiy jihatlari va farqlari haqida tahliliy
fikrlar beriladi. Maqola zamonaviy jamiyatda ilohiy mafkura asosida shakllanayotgan
ijtimoiy qadriyatlarning o‘rni haqida ham mulohaza yuritadi..
Kalit so‘zlar:
ilohiy mafkura, din, e’tiqod, islom, xristianlik, buddizm, qadriyatlar,
ma’naviyat.
Kirish.
Dunyo dinlari insoniyat tarixida muhim o‘rin egallagan, jamiyat
rivojlanishiga, madaniyat va axloqiy qadriyatlar shakllanishiga beqiyos hissa qo‘shgan.
Dinlar faqatgina diniy ibodatlar tizimi emas, balki chuqur mafkuraviy asosga ega bo‘lgan
e’tiqod tizimlaridir. Ushbu e’tiqod tizimi orqali ilohiy mafkura shakllanadi. Ilohiy mafkura
— bu inson tafakkurida Alloh (yoki ilohiy kuch) borligini tan olish, unga itoat qilish,
axloqiy tamoyillarga asoslangan hayot tarzini yuritish kabi g‘oyalarni o‘z ichiga oladi.
Ushbu maqolada jahon dinlarida ushbu tushuncha qanday shakllangani va mazmunan
qanday ifoda topgani tahlil qilinadi.
Ilohiy mafkuraning mazmuni :
Ilohiy mafkura – bu
ilohiy haqiqat, yaratuvchi kuch, hayotning ma’nosi va insonning ma’naviy vazifasi
haqidagi diniy qarashlar yig‘indisidir. Bu mafkura orqali dinlar insonni ruhiy poklikka,
odillikka, sabr-toqatga, halollikka chorlaydi.
. Islomda ilohiy mafkura
: Islom dini ilohiy
mafkura asosida Qur’on va Hadislar orqali shakllanadi. Bu mafkuraning markazida
“Tawhid” — ya’ni, yagona Allohga e’tiqod turadi. Islomda ilohiy mafkura adolat, rahm-
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 373
shafqat, ma’naviyat va dunyo-hayot muvozanatini saqlash kabi qadriyatlarni ilgari suradi
. Islom mafkurasi Qur’on oyatlari va Hadislar asosida shakllanadi. Unda Allohning
yagonaligi, Uning adolatli va rahmli Zot ekanligi asosiy o‘rinda turadi. “La ilaha illalloh”
kalimasi — bu mafkuraning asosi. Islomda ilohiy mafkura nafaqat ibodatni, balki siyosiy,
iqtisodiy, ijtimoiy tizimlarni ham tartibga soladi (masalan, zakot, halol-mehnat, omonat va
boshqalar)..
Xristianlikda ilohiy mafkura :
Xristianlikda ilohiy mafkura Xudoning
insoniyatni sevishi, najot berish va Iso Masih orqali qutqaruv g‘oyalari asosida
shakllangan. Injil matnlarida axloqiy-ruhiy poklik, sevgi, bag‘rikenglik va saxovat kabi
qadriyatlar ilgari suriladi. Xristian mafkurasining markazida “Xudo muhabbati” g‘oyasi
turadi. Iso Masih Xudoning o‘g‘li sifatida insoniyat gunohlaridan qutqaruvchidir. Xristian
mafkurasi jamiyatda o‘zaro muhabbat, bag‘rikenglik, kechirimlilik va xizmat tamoyillarini
targ‘ib qiladi. Rim-katolik va pravoslav yo‘nalishlarida ilohiy mafkura liturgiya va ilohiy
xizmatlar orqali ham ifodalanadi.
Buddizmda ilohiylik va mafkura :
Buddizmda ilohiy
mafkura an’anaviy “xudo” tushunchasidan farqli, lekin mukammallikka intilish, ma’naviy
o‘sish va karmaga asoslangan axloqiy hayot tarzini targ‘ib qiladi. Bu mafkura ongni
poklash, azob-uqubatdan xalos bo‘lish va Nirvana holatiga erishishni maqsad qiladi.
Buddizmda ilohiy mafkura an’anaviy diniy ilohlar tushunchasidan farqli. Bu mafkura,
asosan, inson o‘zini anglash orqali mukammallikka erishishi, ichki tinchlikka yetishi,
azob-uqubat sabablarini yo‘qotish orqali Nirvanaga erishish g‘oyalarini ilgari suradi.
“To‘rt muqaddas haqiqat” va “Sakkiz pog‘onali yo‘l” bu mafkuraning asosiy
elementlaridir.
Din tushunchasi va uning axloqqa ta’siri Din – bu insonlarning oliy ruhiy tajribasi,
muqaddas e’tiqod va amaliyotlar majmuasi bo‘lib, u hayotda ma’naviy-axloqiy
tamoyillarni shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Xususan, Islom dinida e‘tiqod va
xulq bir-birini to‘ldiradi, koʻlab Qur’on va hadislarda adolat, rahm-shafqat, halollik kabi
olijanob fazilatlar targ‘ib qilinadi. Shuningdek, payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.)
hadislarida imon keltirgan kishining xulqi ham eng yaxshi boʻlishi kerakligi urg‘ulanadi .
Ushbu misollar dinning axloqiy qadriyatlarga qanday motivatsiya berishini ochib beradi.
Jahon dinlaridagi ilohiy mafkuralar o‘ziga xos bo‘lishiga qaramay, ularni birlashtiruvchi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 374
jihatlar ham mavjud: hayotni qadrlash, ezgulik, adolat, halollik va ma’naviyat.
Shuningdek, har bir din o‘z tarixiy, madaniy va geosiyosiy sharoitiga ko‘ra ushbu
mafkuralarni turlicha ifoda etadi.
Dinlarda "mafkura"
deganda, diniy qarashlar, e’tiqodlar, ma’naviy qadriyatlar va
ijtimoiy hayotni tartibga soluvchi g‘oyalar tizimi tushuniladi. Bu mafkura nafaqat diniy
marosimlar yoki ibodat bilan cheklanmaydi, balki: Iloh va inson munosabatini belgilaydi
– masalan, Xudo (Alloh) oldidagi burchlar, ibodatlar, itoat, tavba. Axloqiy mezonlarni
beradi – halollik, adolat, mehr-shafqat, sabr, poklik kabi qadriyatlar. Jamiyat tartibini
belgilaydi – oilaviy hayot, iqtisodiy muomala, ijtimoiy adolat, qonunlar (masalan, shariat,
yahudiy qonunlari). Hayot va o‘lim haqidagi tasavvurlarni shakllantiradi – ruh, oxirat,
qayta tug‘ilish, najot, jannat va do‘zax g‘oyalari. Millat va madaniyatga ta’sir ko‘rsatadi
– din asosida shakllangan mafkura butun jamiyatning mentalitetini, urf-odatlarini
belgilaydi.
Din va Axloq O‘rtasidagi Farqlarni ko’rib chiqamiz.Har qancha o‘zaro bog‘liqlik
mavjud bo‘lsa-da, din va axloq orasida ba’zi farqlar ham mavjud.
Zamonaviy texnologik taraqqiyot ko‘plab yangiliklar olib kirgan bo‘lsa-da,
insoniyat axloqiy muammolar, ruhiy bo‘shliq va ma’naviy inqirozlar bilan ham yuzma-yuz
kelmoqda. Shunday sharoitda dinning axloqiy mezon sifatidagi ahamiyati yanada
ortmoqda. Axloqiy jihatdan yetuk insonni tarbiyalash jarayonida dinning tutgan o‘rni
beqiyosdir. Islom ta’limotlarida bolalikdan boshlab halollik, rostgo‘ylik, mehnatsevarlik,
sabr-toqat kabi fazilatlar targ‘ib etiladi. Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.): "Sizlarning eng
yaxshilaringiz — axloqi chiroyli bo‘lganlaringizdir" deb ta’kidlaganlar. Bu hadis tarbiyada
axloqning ustuvor o‘rinni egallashini ko‘rsatadi.Tarbiya jarayonida din orqali beriladigan
axloqiy bilimlar insonni faqat tashqi me’yorlarga emas, balki ichki o‘z-o‘zini nazorat
qilishga o‘rgatadi. Dinga asoslangan tarbiya natijasida shakllangan axloqiy ong, shaxsni
nafaqat jamiyat oldida, balki o‘z vijdoni oldida ham mas’ul his qilishga undaydi.Bundan
tashqari, axloqiy qadriyatlarni mustahkamlashda diniy bayramlar, jamoaviy ibodatlar va
ma’rifiy tadbirlarning o‘rni katta. Masalan, Ramazon oyida sabr-toqat, sahovat va o‘zini
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 375
tiyish kabi fazilatlarning targ‘ib qilinishi axloqiy yetuklikni oshiradi. Shunday qilib,
diniy
mafkura
— bu diniy asosga qurilgan dunyoqarash, inson va jamiyat hayotini ma’naviy
boshqaruvchi g‘oyalar majmuasidir. Bu mafkura kishilarga qanday yashash, qanday
o‘ylash va qanday harakat qilishni o‘rgatadi. Ilohiy mafkura insoniyatga yo‘l ko‘rsatuvchi
ruhiy mayoqdir. U kishining ichki dunyosini boyitadi, uni axloqiy va ijtimoiy jihatdan
to‘g‘ri yo‘lga boshlaydi. Turli dinlardagi mafkuralar o‘rtasidagi umumiyliklar – bu
insoniyat umumiy qadriyatlar tizimiga ega ekanligini ko‘rsatadi. Shu bois, jahon dinlarini
o‘rganish orqali zamonaviy global muammolarga ma’naviy yechim topish mumkin. Jahon
dinlarida ilohiy mafkura inson ruhiyatining shakllanishida, axloqiy qadriyatlar tizimining
rivojlanishida va ijtimoiy tartiblarning mustahkamlanishida muhim omil bo‘lib xizmat
qiladi. Turli dinlar orqali shakllangan bu mafkuralar bir-biridan farq qilsa-da, ularning
asosida ezgulik, adolat va ruhiy yuksalishga intilish yotadi. Bugungi globallashuv davrida
ilohiy mafkuraning jamiyat barqarorligi va inson ma’naviyatidagi roli tobora ortib
bormoqda.
FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.
1. Karimov, I.A. (2000). Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent:
Ma’naviyat nashriyoti.
2. Abdurahmonov, A. (2005). Dinshunoslik asoslari. Toshkent: O‘zbekiston
nashriyoti.
3. G‘ofurov, G‘. (2001). Axloqshunoslik. Toshkent: Universitet nashriyoti.
4. Buxoriy, Imom Muhammad ibn Ismoil. (1987). Sahih al-Buxoriy. Toshkent:
Movarounnahr.
5. Nasriddinov, N. (2015). Din va jamiyat: o‘zaro ta’sir masalalari. Toshkent: Fan
nashriyoti.
6. Boboev, N. (1999). O‘rta asr Sharq uyg‘onish davri. Toshkent: Sharq nashriyoti.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 376
7. Qodirov, R. (2013). Modern jamiyatda axloqiy qadriyatlar. Toshkent: Ma’naviyat
nashriyoti.
8. Qur’on karim. Ma’nolari tarjimasi va tafsiri. (Muhammad Sodiq Muhammad
Yusuf tarjimasi)
9. Injil. Yangi Ahd. O‘zbek tilidagi tarjimasi.
10. Rahmatullayev, B. “Dinshunoslik asoslari”, Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2010.
11. Karimov, I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”, Toshkent, 2008.
12. Turaqulov, Sh. “Dinshunoslik nazariyasi va amaliyoti”. Toshkent: TDShI
nashriyoti, 2020.
