Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 377
KIBR VA TAKABBURLIKNING INSONGA TA’SIRI
Ilmiy rahbar: Samatov Xurshid
Muallif:
Abdalimova Madina Akram qizi
Toshkent axbarot texnologiyalar universteti Samarqand filiali
Kompyuter injenering fakulteti
(KI24-03 guruh)
Elektron pochta:madinaabdalimova388@gmail.com
Annotatsiya:
Mazkur ishda kibr va takkaburlik kabi illatlarning inson shaxsiyati va
ijtimoiy hayotiga ko‘rsatadigan salbiy taʼsiri tahlil etiladi. Kibr – o‘zini boshqalardan ustun
ko‘rish, takkaburlik esa o‘z qadrini sunʼiy ravishda oshirib ko‘rsatish sifatida talqin
qilinadi. Ushbu xususiyatlar insonni haqiqatni tan olishdan, o‘z ustida ishlashdan va
sog‘lom munosabatlar o‘rnatishdan mahrum qiladi. Shuningdek, kibrli va takkabur
insonlar jamiyatda yakkalanib qolishi, ijtimoiy ishonchni yo‘qotishi mumkin. Asarda kibr
va takkaburlikning shaxsiy rivojlanishga, axloqiy qadriyatlar shakllanishiga va insonlararo
munosabatlarga qanday zarar yetkazishi haqida fikr yuritiladi. Yakuniy xulosalarda esa,
kamtarlik va o‘zini tahlil qilishning inson hayotida naqadar muhim ekani taʼkidlanadi.
Kalit so’zlari:
Kibr, takabburlik, shaxsiy rivojlanish, jamiyat, axloqiy qadriyatlar,
kamtarlik, insonlararo munosabatlar.
Har bir mo‘min-musulmon banda bilishi lozim bo‘lgan qalb xastaliklaridan yana biri
kibr va manmanlikdir.
“Kibr”, “takabbur” so‘zlari lug‘atda kattalik ma’nosini bildiradi va o‘zini
boshqalardan katta, ustun va afzal hisoblash sifatiga ega shaxsga nisbatan ishlatiladi.
Banda uchun Alloh taoloning ne’matlari ichida iymon va ma’rifatdan ulug‘i yo‘qdir.
Unga erishish uchun bag‘rikenglik va qalb ko‘zi o‘tkirligidan boshqa vasila yo‘q.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 378
Kufr va ma’siyatdan kattaroq balo-ofat yo‘qdir. Mazkur ikki narsaga chaqirishda
qalb ko‘rligi va jaholat zulmatidan boshqa narsa yo‘qdir.
Ziyrak kishilar Alloh taolo ularning hidoyatini iroda qilgan va qalblarini islomga
keng qilib qo‘yganlar. Mutakabbirlar Alloh taolo ularni zalolatini iroda qilgan va qalblarini
xuddi osmonga chiqayotgandagi kabi tor va tang qilib qo‘yganlar.
Mutakabbir o‘z hidoyatiga kafil bo‘lishi uchun qalb ko‘zi ochilmagan kishidir.
Hasad Alloh taolo biror bandaga oxiratda zarari tegmaydigan, dini va dunyosi uchun
foydali qilib bergan ne’matni undan ketishini istashdir. Yoki o‘sha kishining shunday
ne’matga erisha olmasligini xohlashdir. Hasad barcha ulamolarning ittifoqiga ko‘ra harom
va og‘ir gunohdir. Hasad toat-ibodatlarni yo‘qqa chiqaradi. Abu Hurayra roziyallohu
anhudan rivoyat qilingan hadisda Nabiy alayhissalom aytdilar: “Hasaddan juda ehtiyot
bo‘linglar. Chunki hasad olov yog‘ochni yegani kabi yaxshiliklarni yeydi”, (Imom Ibn
Moja rivoyati).
Hasad kishini yomon ishlarga boshlaydi. Hasadchi yolg‘on, g‘iybat, so‘kish va
so‘kinishdan qutila olmaydi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam marhamat qiladilar
“Insonlar bir-birlariga hasad qilmagunlaricha yaxshilikda davom etadilar”, (Imom
Tabaroniy rivoyati). Hasadchi qiyomat kuni Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning
shafoatlaridan mahrum bo‘ladi. U zot “Hasadchi, chaqimchi, fol ochuvchi bizdan emas,
men undan ham emasman”, dedilar va ushbu oyatni “Mo‘min va mo‘minalarga qilmagan
gunohlari bilan ozor beradigan kimsalar bo‘hton va aniq gunohni o‘zlariga olgan
bo‘lurlar”, (Imom Ahmad rivoyati).
Rivoyat qilinishicha, “Olti toifa kishi hisob-kitobsiz do‘zahga tushadi: 1) adolatsiz
boshliqlar; 2) millatchi arablar; 3) mutakabbir dehqonlar; 4) yolg‘onchi tijoratchilar; 5)
hasadchi olimlar; 6) baxil boylar” (Imom Daylamiy rivoyati). Hasad birovga zarar berishga
boshlaydi. Shu bois, Alloh taolo shaytondan panoh so‘ragandek hasadchilardan ham panoh
so‘rashni o‘rgatadi.
Muoz ibn Jabar roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda Nabiy sollallohu
alayhi va sallam marhamat qildilar:
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 379
“Ishlaringiz muvaffaqiyatli yakunlanishini istasangiz, ularni sir tuting. Chunki har
bir ne’mat egasining hasadchisi bordir” (Imom Tabaroniy rivoyati).
Hasadchi har doim kuyib-yonadi, birovlarni ko‘ra olmaydi. Shu bois, doimo uning
qalbida g‘am, alam bo‘ladi. Allohning hikmatlarini anglamaydi. Sufyoni Savriy
rahmatullohi alayh aytadi: “Hasadchi bo‘lma, kaltafahm bo‘lib qolasan. Hasadchi har doim
mahrumdir. Chunki u hech qachon murodiga erisha olmaydi, balki dushmaniga uning
maqsadiga yetishishida o‘zi bilmagan holda ko‘maklashib yuboradi. Shu bois
hasadchining kosasi oqarmaydi”.
Hasad harom amal, shu bois, undan uzoq turish kerak. Hasaddan dushmanga zarar
emas, foyda keladi. Lekin sening diningga zarar bo‘ladi. U tufayli Allohning g‘azabiga
duchor bo‘lasan. Sen hasad qilayotib, go‘yo Alloh birovga bergan ne’matni nodonlik bilan
yomon ko‘rgandek bo‘lasan. Buning oqibatida gunohkorga aylanasan.
Alloh taolo barchamizni hasaddan asrasin!
Kibr va takabburlikning insonga taʼsiri
Inson tabiatan o‘zini qadrlash va o‘ziga hurmat bilan qarash tuyg‘usiga ega. Bu
tabiiy ehtiyoj bo‘lib, insonning o‘z shaxsiyatini anglashida muhim rol o‘ynaydi. Biroq bu
his-tuyg‘u meʼyoridan oshib ketganda, kibr va takabburlik kabi illatlarga aylanadi. Kibr va
takabburlik esa inson shaxsiyati va ijtimoiy hayotiga salbiy taʼsir ko‘rsatadi. Insoniyat
qadimdan buyuklikka, intilib kelgan. Bu intilish tabiiy va sog’lom me’yorlarda foydali
sanaladi. Ammo haddan tashqari o’zini ulug’lash, boshqalarni kamsitish, insonni kibr va
takabburlik botqog’iga tortadi. Bu ikki illat nafaqat shaxsiy hayotga, balki ijtimoiy
tarqqiyotga ham salbiy ta’sir ko’rsatadi. Bugungi kunda, jamiyatda kibr va takabburlikning
ko’payishi, insonlar o’rtasidagi ishonch, hurmat va mehr-oqibat rishtalarining
zaiflashishiga olib kelmoqda.
Kibr va takabburlik tushunchasi
Kibr — bu insonning o‘zini boshqalardan ustun ko‘rishi, ularni kamsitishi va
mensimasligidir. Takabburlik esa inson o‘z qadrini asossiz ravishda haddan ortiq baland
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 380
tutishi, o‘zini doimo boshqalardan yuqori qo‘yishga intilishidir. Bu illatlar insonning ruhiy
va axloqiy rivojlanishiga to‘siq bo‘lib, uni jamiyatdan uzoqlashtiradi. Qur’onda kibr
haqida shunday deyiladi:
“Yerda kibr bilan yurma, chunki sen hech qachon yerni tesha
olmaysan va tog’dek ulkan bo’la olmaysan.” (Surat Luqmon, 18-oyat).
Takabburlik esa kibrdan kelib chiqadigan ichki va tashqi holatdir. Takabbur inson
o’zini ko’rsatishga, boshqalarni ustidan ustunlik qilishga intiladi. Takabburlik ko’pincha
insonning so’zlaridan, harakatlaridan, hattoki nigohidan ham yaqqol ko’zga tashlanadi.
Islom dini kibr va takabburlikni eng katta gunohlardan gunohlardan biri deb biladi.
Shayton ham aynan kibr sababli Odam (a.s.)ga sajda qilishdan bosh tortgan va Allohning
g’azabiga uchragan.
Farobiy, G’azzoliy, Alisher Navoiy kabi mutafakkirlar ham kibr va takkabburlikni
insonni halokatga olb boradigan xatar sifatida tasvirlangan.
Kibr va takabburlikni salbiy taʼsirlar
Kibr va takabburlik insonni o‘z kamchiliklarini ko‘rmaslikka olib keladi. Bunday
inson tanqidni qabul qilmaydi, o‘z xatolarini tan olmaydi va o‘z ustida ishlashdan voz
kechadi. Natijada, uning shaxsiy va kasbiy hayotida turg‘unlik yuzaga keladi, ijtimoiy
aloqalari zaiflashadi.Bugungi kunda ravojlanib borayotgan globallashuv davrida ham kibr
va takabburlik insoniyatga ta’sir ko’rsatmoqda. Kibr va takabburlik sababli:
Jamiyatda ijtimoiy tengsizlik ortadi.
Boy va kambag’al qatlamlar orasidagi tafovut kuchayadi.
Ilm ahli va oddiy kishilar orasida begonalik vujudga keladi.
Yoshlar o’rtasidagi hurmat, ehtirom kabi qadriyatlar zaiflashadi.
Takabburlik insonlar orasida g’urur va hasadni kuchaytiradi. Bu esa jamiyatda
adavat, naafrat, nizolarni keltirib chiqaradi.
Falsafa fanida ham takabburlik insoniy kamolotning asosiy dushmani sifatida
o’rganiladi. MIsol uchun, yunon faylasufi Sokrat:
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 381
“Haqiqiy bilim – o’z bilmasligini anglashdir,”
-
degan edi. Bu fikr insonni
kamtarlikda donishmandlik sari o’sishini ko’rsatadi.
Islom dini kibrni eng yomon illatlardan biri deb hisoblaydi. Payg’ambar Muhammad
(s.a.v.) marhamat qilganlar:
‘”Qalbida xantal donasicha kibr bo’lgan odam jannatga kirmaydi.”
Hadisi sharif, Muslim rivoyati)
Bu hadis kibrning naqadar og’ir gunoh ekanligini va inson qalbi pok bo’lishi
kerakligini ko’rsatadi.
Inson o’z qalbini kibr va takabburlikdan saqlash uchun quyidagi ishlarni bajarishhi
kerak:
1.
O’zini bilish va tan olish – O’z kamchiliklarini tanib olib, ustidan ishlash.
2.
O’zini boshqalar bilan teng ko’rish – Har bir inson Alloh oldida tengligini
anglash.
3.
Shukr qilish – Qilgan barcha ishlarini o’z mehnati bilan emas, Allohning
inoyati bilan r’y berganini unutmaslik.
4.
Qadriyatlarni hurmat qilish – Kichik odam ham, katta insonni ham qadrlash.
5.
Kamtar ustozlardan o’rnak olish – Hayotda kamtar va samimiy insonlarga
ergashish.
Jamiyatda takabbur insonlar ko‘pincha yakkalanadi, chunki ularning boshqalarga
nisbatan sovuq va mensimagan munosabati ishonch va hurmatni yo‘qotadi. Takabburlik
shuningdek, axloqiy qadriyatlarning zaiflashishiga, insoniylik va mehr-oqibatning
kamayishiga olib keladi.
Kamtarlikning o‘rni
Kamtarlik — insonning o‘zini real baholashi, boshqalarning fikriga ochiqligi va
doimiy ravishda o‘z ustida ishlashga tayyor bo‘lishidir. Kamtarlik insonni haqiqiy
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 382
ulug‘likka yetaklaydi. Kamtar inson jamiyatda hurmatga sazovor bo‘ladi, sog‘lom
munosabatlar o‘rnatadi va doimo o‘zini rivojlantirib boradi.
Xulosa:
Kibr va takabburlik insonni o‘z haqiqiy salohiyatidan uzoqlashtiradi va uni
yolg‘izlikka olib boradi. Har bir inson kamtarlik, samimiylik va o‘zini tanqid qila bilish
fazilatlarini o‘zida shakllantirishi lozim. Chunki inson qadri uning mansabida yoki
boyligida emas, balki odobida, axloqida va insoniy munosabatlarida namoyon bo‘ladi.
Kibr va takabburlikni poklanish – insonning eng oliy yutug’idir. Hayotda kamtarlik va
samimiyat bilan yurgan inson – haqiqiy buyuk insondir
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abu Nasr Forobiy. Fozil shahar ahlilari haqida. – Toshkent: G‘afur G‘ulom
nomidagi adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1993.
2.
Imom G‘azzoliy. Kimyoi saodat. – Toshkent: Movarounnahr, 2003.
3.
Alisher Navoiy. Mahbubul-qulub. – Toshkent: Fan, 1997.
4.
Ibrohim Muso og‘li. Axloq ilmi asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2012.
5.
Hasan Husaynov. Axloq va tafakkur. – Toshkent: Sharq, 1998.
6.
Qurʼoni Karim va Hadislar majmuasi. – Maʼnaviyat va maʼrifat nashriyoti, 2005.
7.
Muhammad Yusuf. Kamtarlik — buyuklik alomati // Maʼnaviyat va maʼrifat
jurnali, 2018-yil, 4-son.
8.
Qur’oni Karim va Tafsirlar. - Ma’naviyat va Ma’rifat nashriyoti, 2005.
9.
Sokrat falsafasi haqida materiallar.
