Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 334
OʻQUVCHILARDA KASBIY EHTIYOJLARNING SHAKLLANISHI
,,KASB VA MEN’’
Berkinboyeva Dilnoza Qobiljanovna
Toshkent viloyati Oqqo'rgʻon tumani 29-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Kasbiy yo’nalish bo’yicha ta’limga yuqori maktab o’quvchilari
mutaxassislari va jamoatchilik tobora ko’proq e’tibor qaratmoqda. Bundan tashqari, litsey
va kasbhunar ta’lim muassasalarida talabalarga yordam berish uchun ta’lim va ta’lim
tizimida munosib kasb tanlash va mehnat bozori talablarini qondirishni amalga oshirishga
qaratilgan mutaxassislar uchun trening dasturi yo’q. Shu sababli, kasbga yo’naltirish
ta’limini o’z ichiga olgan tadqiqotlar va o’rta maktab o’quvchilariga mos bo’lgan chora-
tadbirlarni aniqlash kerak. Shu bilan birga, bu juda yuqori professional tayyorgarlikka ega
mutaxassislarni talab qiladigan fanlararo soha bo’lib, kasb-hunarga yo’naltirish bo’yicha
ta’lim va o’rta maktab talabalari oqimini O’zbekistondagi ta’lim innovatsiyalari talablariga
javob berish uchun tayyorlashni anglatadi.
Kalit so’zlar:
Kasb-hunarga yo’naltirish ta’limi, ta’lim oqimi, o’rta maktab, kasb-
hunar ta’limi.
KIRISH
Turli kasblarga ega dunyoda o’quvchilar o’zlarining qobiliyatlariga mos keladigan
kasbni tanlashlari kerak bo’ladi. Biroq, o’rta maktab o’quvchilari duch keladigan
qiyinchiliklar kasbiy ta’lim olishga chaqiradi. Ya’ni, o’quvchilarning malakasiga mos
keladigan yo’naltiruvchi ta’lim va kasbga yo’naltirish choratadbirlari, ularning kuchli
tomonlari va shaxsiy kelib chiqishi, shuningdek, mehnat bozori talablariga javob berishi
kabi muammolarni hal qilishga yordam beradigan kasb-hunarga yo’naltirish dasturiga
muhtojdir. Iqtisodiy o’zgarishlar sharoitida kadrlar tayyorlash nuqtai nazaridan kasb-
hunar ta’limi yo’nalishlari tuzilishi va ularning sifatini iqtisodiy talablarga
muvofiqlashtirish tubdan qayta ko’rib chiqilishi kerak.
Kasb tanlash - dunyoning boshqa mavjudotlari bilan solishtirganda odamlarning
ulardan ustun tomoni sifatida ta’kidlangan. Shu bilan birga, noto’g’ri tanlov keyingi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 335
hayotdagi halokatli oqibatlarga sabab bo’lishi mumkin. Ishchilarning qobiliyati va
malakasiga to’g’ri kelmaydigan kasb tanlash uning samarasiz, demotivatsiya, zerikarli va
kam daromadli bo’lishiga olib keladi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Muayyan shaxsning ma’lum bir kasb uchun muvofiqligini ushbu fazilatlarga qarab
aniqlash mumkin. Biroq, kasbiy muvofiqlik tug’ma emas, balki eng avvalo shogirdlik va
ish jarayonida shakllanadi, tarbiyalanadi va rivojlanadi.Maxsus kasb tanlashda uchta
tamoyilni taklif qilish mumkin
Birinchidan, keyingi martabaga ko’tarilishiga yordam bermaydigan va
o’quvchining qiziqishini jalb qilmaydigan kasbni tanlamaslik kerak.
Ikkinchidan, o’quvchilar o’ziga xos psixologik, fiziologik va ijtimoiy holatiga mos
keladigan kasbni tanlashi kerak.
Nihoyat, tanlangan kasb mahalliy va milliy ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish rejalariga
mos kelishi kerak. Karyera maslahatini psixologik-pedagogik-tibbiy tizim sifatida
tushunish mumkin, ya’ni talabalar va xodimlarning o’z-o’zini qobiliyatlarini aniqlash va
har tomonlama baholash bo’yicha chora-tadbirlar o’tkazish va talabalarga kasb tanlashda
ilmiy yordam berish maqsadida tashkil etiladi.
Ishga qabul qilish bo’yicha maslahat natijalari talabalar va xodimlarga qaysi kasb
ularning intilishlariga, o’z-o’zini qobiliyatlariga va mehnat bozori talablariga mos kelishi
haqida takliflar berishni anglatadi.
Kasb tanlash, talabalar va xodimlarning kasbga intilishlarining muayyan
hududlarga muvofiqligi sifatida aniqlanadi. Ilgari kasb maslahati va kasb tanlash birbiridan
farqlangan. Kasb tanlashda, odamlar martaba yoki ish uchun maxsus o’qitishga tanlangan.
Qaysiki, ishchi kuchi talab qilingan holatlarda. Ixtisoslashgan xodimlar ro’yxatga olish
paytida savollarga javob berishlari kerak: nomzod o’zi yoqtirgan kasbga mos keladimi?
Shu bilan birga, kasb bo’yicha maslahat tegishli kasbga tavsiya qilish uchun nomzodning
psixologik xususiyatlarini o’rganishni o’z ichiga oladi. Nihoyat, kasbga moslashish
o’quvchilarni bosqichma-bosqich kasbga jalb qilish jarayonini anglatadi. Bu ko’pincha
quyidagicha shakllanish va rivojlanishning 5 bosqichidan o’tadi. Birinchi bosqichda
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 336
o’quvchi yangi muhit - kasb-hunar maktabi bilan tanishadi. Bu bosqich o’rta maktab
o’quvchilarini shogirdga aylantirish davrini belgilaydi. Ikkinchi bosqich maktabda o’qish,
ixtisoslashtirilgan fanlarni o’rganish va kasbhunar ta’limi muassasalarida ishlab chiqarish
amaliyotlarini o’rganish tufayli kasbni egallashni o’z ichiga oladi. Bu uzoq muddatli va
hal qiluvchi davr, chunki u chuqur kareraning bir qismi sifatida o’quvchilarning yutuqlari
yoki muvaffaqiyatsizliklariga katta ta’sir ko’rsatadi.
Agar ushbu bosqich muvaffaqiyatli bo’lsa, o’quvchilar kasbni chuqurroq
o’rganishga intiladi. Biroq, agar bu bosqich muvaffaqiyatsiz yoki samarasiz bo’lsa,
o’quvchilar hafsalasi pir bo’ladi yoki hatto o’z karerasidan voz kechadi.
Uchinchi bosqich kasb-hunar o’quvchilarini ishchiga aylantirish davrida o’quvchilar
ko’pincha fabrika, korxonalar, mehnat bozoriga qo’yib yuboriladi. Bu bosqich
talabalarning korxonalar yoki fabrikalarda stajyor sifatida ishlash davridan boshlanadi.
XULOSA
O’zbekistonda kasbiy ta’lim katta qiziqish uyg’otib kelmoqda. Biroq, mansabga
yo’naltirish xizmati va ta’lim oqimiga investitsiyalar hali ham cheklangan, ammo kasbga
yo’naltirish va oqim uchun ehtiyoj tobora dolzarb masalaga aylanmoqda. Kasbga
yo’naltirish jamoat hissasini talab qilsa-da, kasb-hunar ta’limi muassasalarida keyingi
martabani tanlashga yo’naltirish va oqim inson resurslariga bo’lgan ehtiyojni qondirish
uchun zarurdir. Oldingi muhokamamizga asoslanib, biz O’zbekiston kasbhunar ta’limi
muassasalarida kasbga yo’naltirish va oqim haqida bir nechta tushunchalar taklif qilamiz.
Kasb-hunar ta’limi muassasalarida kasb-hunarga yo’naltirish va oqimni amalga oshirish
ilmiy asoslari. Bundan tashqari, mansab xodimlari moslashuvchan tarzda tegishli
choralarni ko’rishlari kerak va mansab yo’nalishida o’z rollari, funktsiyalari va vazifalarini
o’zlashtirishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
Middleton, J. (1993). Skills for Productivity: Vocational Education and
Training in Developing Countries. Oxford University Press, 200 Madison Avenue, New
York, NY 10016.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 337
2.
Dang, D. A. (2002). New perspective on vocational education, Education
magazine (38), p.36-37.
3.
Koen, J., Klehe, U. C., & Van Vianen, A. E. (2012). Training career
adaptability to facilitate a successful school-to-work transition. Journal of Vocational
Behaviour, 81(3), 395-408.
4.
Zacher, H. (2014). Career adaptability predicts subjective career success
above and beyond personality traits and core self-evaluations. Journal of Vocational
Behaviour, 84(1), 21-30.
