Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 324
KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI OʻQUVCHILARDA DIQQATINI
SHAKLLANTIRISHNING MUHIM VAZIFALARI HAMDA PSIXOLOGIK
USULLARI
Baratova Navro'za Jomurod qizi
Qashqadaryo viloyati Kasbi tumani 23-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Diqqatning barqarorlik, koʻchuvchanlik, boʻlinuvchilik kabi
xususiyatlari, koʻlami kabi omillari uning doirasini kengaytiradi.O`quvchilar diqqatini jalb
qila olish o`qituvchi mahorati bilan o`lchanadi.
Kalit so`zlar:
dars, “gugurt qutichasi”, barqarorlik, hissiy, idrok, fikr, o`qituvchi,
o`quvchi ta`lim .
KIRISH
Dars - ta’limni tashkil etishning muhim shakli. Unda sinf-dars tizimining barcha
imkoniyatlari namoyon bo`ladi, unda o’quvchilarni ommaviy qamrab olish, tashkiliy tartib
va o’quv ishlarining muntazamligi ta’minlanadi. O’quvchilar hamda sinf jamoasining
individual xususiyatlarini anglashi o’qituvchi uchun har bir o’quvchi faoliyatiga
rag’batlantiruvchi ta’sir ko’rsatishga imkon beradi.Dars bevosita o’qituvchi boshchiligida
aniq belgilangan vaqt mobaynida muayyan o’quvchilar guruhi bilan tashkil etiladigan
ta’lim jarayonining asosiy shakli hisoblanadi. Darsda har bir o’quvchi xususiyatlarini
hisobga olish, barcha o’quvchilarning dars jarayonida o’rganilayotgan fan asoslarini
egallab olishlari, ularning idrok etish qobiliyatlari va ma’naviy-axloqiy sifatlarini
tarbiyalash hamda rivojlantirish,dars mavzusiga diqqat-e`tiborini jalb qila olish uchun
qulay sharoitlarni yaratiladi.
O`quvchilar uchun mavzu kengligini oshirish,yodda chuqur eslab qolish psixologik
jihatdan diqqat bilan bog`lanadi.Belgilangan vaqt davomida o`quvchi butun diqqatini
mavzuga dars jarayoniga qaratishi ,birinchi o`rinda, o`qituvchi mahoratiga bog`liq
hisoblanadi.Psixologik jihatdan diqqat tushunchasi juda keng qamrovli tushuncha bo`lib,
o`quvchilar bilimi kengayishi uchun muhim tushunchasidir.Diqqatning barqarorligi uning
yagona, umumiy (masalan, kitob oʻqish, masala yechish kabi) ishga xizmat qiluvchi narsa
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 325
yoki hodisaga uzoq muddat jalb boʻla olishidan iborat. Koʻchuvchan diqqat bir faoliyatdan
yoki narsadan boshqa faoliyat yoki narsaga tez jalb boʻladi. Bu xususiyat diqqatning
avvalgi narsaga qay darajada qaratilganligiga va yangi faoliyatning xususiyatiga bogʻliq.
O`quvchilar dars mavzusi yuzasidan butun e`tiborlarini mavzuga qaratishi uchun bugun
fan tizimlarida interfaol metodlar shakllanmoqda.Bu metodlar dars va bilim nazariyasining
amaliy jihatlarini rivojlantiradi.Jalb qila oladigan metodlar sirasiga bir qancha metodlarni
kiritishimiz mumkin.
“Qarorlar shajarasi” metodi. “Qarorlar shajarasi” metodi muayyan fan asoslari
haqidagi bir qadar murakkab mavzularni o‘zlashtirib, ma’lum masalalarni har tomonlama,
puxta tahlil etish asosida ular yuzasidan muayyan xulosalarga kelish, bir muammo
xususida bildirilayotgan bir necha xulosalar orasidan eng maqbul hamda to‘g‘risini
topishga yo‘naltirilgan texnik yondashuvdir. Ushbu metod, shuningdek, avvalgi
vaziyatlarda qabul qilingan qaror (xulosa)lar mohiyatini yana bir bora tahlil etish va uni
mukammal tushunishga xizmat qiladi.
Bu metod yuzasidan diqqat koʻlami uning eng qisqa vaqt ichida (goʻyo birdaniga)
oʻz doirasiga sigʻdira olishi mumkin boʻlgan narsalar soni bilan belgilanadi. Kuzatishlar
mobaynida o`quvchilarning dars davomidagi aqliy faolligini ta’minlash va diqqatini
mavzu materiallariga qay tarzda jalb qilish tadqiq qilindi. Olib borilgan kuzatishlar va
tadqiqotlar oqibatida o`quvchilar diqqatini o`qish materiallariga qaratishning quyidagi
usullari aniqlandi:
1.Darsni o`quvchi qiziqishlaridan kelib chiqqan holda tashkil etish.
2.Darsni qiziqarli o`yinlar bilan bog`lash.
3.Rang-baranglikka intilish.
4.Rag`batlantirish.
Bu kabi usullar dars jarayonini ,o`quvchilar diqqatini murakkabroq qaratishga
yordam beradi. Bilamizki,o`quvchi o`zi uchun qiziq bo`lmagan ma’lumotlarga diqqat
qaratmaydi. O`qituvchi mavzuni yuksak mahorat bilan, ustalik bilan o`quvchilarga
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 326
tushuntirsa, o`quvchining butun diqqatini jalb qila oladi. Bu ayni haqiqat. Shu sababli
o`qituvchi o`quvchilar qiziqishlaridan xabardor bo`lishi lozim. Bu bilan o`quvchining
diqqatini jalb qilgan holda mavzu materiallari o`rgatiladi.
Dars davomida darsni qiziqarli o`yinlar bilan bog`lash ham diqqat imkoniyatini
yuksaltiradi. “ Ixtiyoriy diqqat, ayniqsa, o`qitishda katta ahamiyatga ega, dars o`zlashtirish
ixtiyoriy diqqatni talab etadi. Chunki o`qish nafaqat jiddiy mehnat, balki ko`p mashaqqatli
ishdir. Shuning uchun u irodaga suyanadi. Ammo o`qishni faqat ixtiyoriy diqqat
asosidagina o`tkazish o`quvchilarni tez charchatib qo`yadi. Shu sababli o`qishga
qiziqtirish, darsni qiziqarli qilib o`tish kerak”. Mohir pedagogga qo`yilgan talablardan biri
bu - dars ma’lumotlarini qiziqarli o`yinlar bilan uyg`unlashtirish. Shuning uchun
o`qituvchi bisotida qiziqarli o`yinlar va metodlar ko`p bo`lishi zarur. Masalan, oddiygina
bor bilan ham qiziqarli o`yin o`tkazish mumkin. O`quvchilardan oddiy tarzda o`tilgan
mavzular bo`yicha ma`lumotlarni so`rash ancha zerikarli. Buni qiziqarli tarzda o`tkazish
mumkin.
Izlanish metodi.
Bu
metod asardagi voqea va tafsilotlar asosida o’quvchilarga
savol-topshiriqlar tuzishda, qahramonlarga baho berishda keng qo’llaniladigan usuldir.
O’qish darslarida reproduktiv metod
keng qo’llaniladi. Masalan, o’qituvchi dastlabki
darslarda o’zi asar matnini qismlarga bo’ladi, yozuvchi yoki shoirning aytmoqchi bo’lgan
muhim fikriga o’quvchilar diqqatini jalb qiladi, uni aniqlab ko’rsatadi, o’quvchilar bilan
birga tasvir vositalariga yuklatilgan ma’noni ochib, o’quvchilarga ko’maklashadi. Shundan
so’ng o’quvchilar o’qituvchining ko’rsatmalari yordamida yuqorida ko’rsatib o’tilgan
vazifalarni o’zlari mustaqil ravishda bajaradilar.
Yuqorida ta’kidlangan metodlardan tashqari, o`quvchilar diqqatini kengroq jalb
qilish uchun zamonaviy pedagogik texnologiya usullaridan “Aqliy hujum”,
“Tarmoqlash”, “Guruhlar bilan ishlash”, “Blis texnologiyasi” kabilardan ham foydalanish
yaxshi samara beradi.
Shuni ta’kidlab o’tish kerakki, har bir darsda qanday metoddan foydalanish, darsda
qanday usullarni qollash o’qituvchi tomonidan oldindan belgilab olinishi va puxta ishlab
chiqilishi kerak. Yozuv taxtasiga katta qilib aylana chizamiz va buni qora oyna deb
tasavvur qilamiz. Bu oynaning narigi tomonida barcha bilimlar jamlangan. Oynani
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 327
sindirish va bilimlarni chiqarib olish zarur va buni bajarish uchun o`quvchilardan yordam
so`raladi. Har bir o`quvchi bitta ma`lumot aytadi va oynaga “X” belgisini chizadi. Aylana
“X”larga to`lgandan keyin oyna parchalanadi va bilimlar chiqarib olinadi. Bu jarayonda
nafaqat o`quvchining diqqati darsga jamlanadi, balki bilimlari mustahkamlanadi. Yana
diqqat jalb qilish imkoniga ega metodlardan bir qanchasini aytishimiz mumkin.
1.
Dars jarayonida rangli materiallardan foydalanish.
2.
Darsda bir xillikdan uzoqlashib, turfa xil metodlardan foydalanish, darsni turli
xil usullarda o`quvchilarga tushuntirish.
Ranglar inson miyasiga juda katta ta`sir qiladi. Agar o`qituvchi mavzu
ma`lumotlarini rangli qog`ozlarga yozib, o`quvchilarga tushuntirsa, ranglar o`quvchi
diqqatini o`ziga jalb qiladi. O`quvchilar avval rangga e’tibor bergan holda, keyin
qog`ozdagi ma’lumotlarga e’tiborini qaratadi, o`quvchilar o`rtasida o`tkazilgan tadqiqotlar
natijalarida shunisi aniq bo`ldiki, ushbu rangli qog`ozlarga yozilgan ma’lumotlar oq
qog`ozga yozilgan ma’lumotlardan ko`ra ko`proq o`quvchi diqqatini jalb qiladi hamda
xotirasida tez va oson saqlanib qoladi.
Rag`batlantirish metodi orqali o`qituvchi dars davomida juda katta
muvaffaqiyatlarga erishadi . O’quvchilarning diqqatini mashq qildirishga doir mashqlar:
1.Gugurt qutichasi biografiyasini esga tushirish.
2. 5 sekundlik qisqa e’tibor bilan stol ustida yotgan barcha buyumlarni ichki nazar
bilan ‘’suratga’’olishni buyurish.
3.Buyumlarni ‘’suratga oling’’. Ko’zni yumishga komanda beriladi. Pedagog
buyumlarni aralashtirib yuboradi va sinaluvchidan buyumlar oldin qanday yotgan bo’lsa,
ularni shunday qo’yib chiqishini so’raydi.
O’qituvchi o’quvchilardan birini tanlab oladi va stol ustidagi o’zgarishlar haqida
so’raydi. O’quvchi og’zaki aytganidan so’ng boshqa o’quvchilar uning xatosini
to’g’irlashadi. O’qituvchi stol ustidagi buyumlarni o’z o’rniga qo’yishini o’quvchidan
so’raydi, agar, o’quvchi bu safar ham xatoga yo’l qo’ysa, u buyumlarga e’tibor
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 328
bermaganligi aniq bo’ladi, yana shunday jarayonda o’quvchi bu xatoni takrorlamasligi
uchun pedagog unga qo’shimcha vazifa berishi yoki ‘’jarima’’ga tortishi kerak. Vaziyat
bo’yicha o’quvchini jazolash yoki rag’batlantirish: diqqatni tortishga, yanada e’tiborli
bo’lishga, bilimlarni yaxshiroq o’zlashtirishga va ta’lim sifatining oshishiga yordam
beradi. Faqatgina diqqat bilan emas, balkim, xotira bilan ham ishlashimiz
kerak.Diqqatning tarbiyaviy ta’sir ko’rsatishdagi alohida rolini , ayniqsa K.S.Stanislavskiy
aniqlab bergan. ‘’Diqqat sovuq, mulohazakor diqqat emas, balki hissiy, faol diqqat-
barqaror diqqat holatini uyg’otishga yordam beradi’’. Diqqat ko’p tomonlama bo’lmog’i
kerak. Ijodiy pedagogik diqqatning quyidagi xususiyatlari mavjud: ko’p obyektivlik,
jo’shqinlik, amaliy barqarorlik; U aqlli,hissiy va irodaviy xususiyatlarga ham egadir.
Katta yoshdagi kishida diqqatning hajmi 4-6 obyektga yetadi. Shuning uchun
obyektlar soni ko’paygan sharoitda mashq qilmagan kishining nazorati yo’qolishi mumkin,
sarosimaga tushish holati boshlanadi. Tabiiyki, bolalarda ham nazoratni yo’qotib qo’yish
holatlari uchraydi. Yosh bolalarda diqqatning hajmi 3-4 yoki 5 obyektga yetadi.
Bolalarning diqqati hajmining ortib borishi ularni parishonxotirlikka, jizzakilik,
sabiylashish kabi holatga, darslarni bo’sh o’zlashtirishga yoki umuman darsga e’tibor
bermaslikka olib keladi.
Xulosa
qilib aytadigan bo’lsak, o’quvchilarning diqqatini torta olmagan o’qituvchi
darsning sifatini maksimal darajaga yetqaza olmaydi. Diqqat nafaqat psixik jarayon,
balkim, o’qish sifatini oshiradigan, talim olish va tarbiyalanish jarayonining
mustahkamligini ta’minlab beradigan muhim omillardan biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Mirziyoyev.Sh.M: ta’lim-tarbiyaga jarayoniga invistitsiya kiritishga oid
g’oyaviy so’zlaridan.2020
2.
Xaydarov.I.F, Xalilova.I.N: Umumiy psixologiya darsligidan.2009
3.
Toxirova.G:’’Yosh va pedagogik psixologiya’’2016
4.
Abdullayeva Q. va boshqalar “O’qish ktobim” 2- sinf,T. 2006 yil
5.
Abdullayeva Q., va boshqalar “Savod o’rgatish darslari” T,
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 329
6.
Azizxo’jayeva N.N. Pedagogik texnolofiyalar va pedagogik mahorat.
Toshkent. 2006.
7.
Abdullayeva Q., va boshqalar “Ona tili” T., “O’qituvchi ”1999 yil.
8.
Bo’ri Ziyamuhammedov, Mamarajab Tojiyev. Pedagogik texnoloya-
zamonaviy o’zbek milliy modeli. Toshkent. 2009.
9.
«Kitobim-oftobim» Toshkent. «O’qituvchi» nashriyoti, 2008 yil.
