Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 348
OʻQUVCHILAR BILAN ISHLASHDA ULARNI RUHIY QOʻLLAB-
QUVVATLASH HAMDA MOTIVATSIYA BERISHNING PSIXOLOGIK
USULLARI
Nuriddinova Muyassar Mubin qizi
Buxoro viloyati Jondor tumani 33-maktab amaliyotchi psixologi
Qayumova Laylo Hayotovna
Buxoro viloyati Jondor tumani 32-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Maktablarda ta’lim sifatini oshirish uchun o‘quvchilarning “ta’lim
olishga nisbatan” munosabatini belgilab beruvchi ta’limiy ehtiyojlari negizida
shakllanuvchi motivatsion sohaga korreksion-adaptiv ta’sir etish muhim hisoblanadi.
Kalit soʼzlar:
bilish, motivlar, korreksion-adaptiv, munosabat
Birinchi tip – fikrlash qobiliyati past, lekin ta’limga ijobiy munosabatda bo‘lgan
o‘quvchilar. Bularning ta’limiy ehtiyojlari asosan shaxslararo munosabatlardagi “konfort
hissi”ga yo‘naltirilgan bo‘ladi.
Ikkinchi tip – fikrlash qobliyati yuqori, biroq ta’limga salbiy munosabatdagi
o‘quvchilar. Bularda ta’limiy ehtiyojlar asosan bilishga yo‘naltirilgan, lekin egallagan
bilimlarni realizatsiyalash ehtiyoji sust namoyon bo‘ladi.
Uchinchi tip – fikrlash qobiliyati sust va ta’limga salbiy munosabat shakllangan
o‘quvchilar. Bularda ta’limiy ehtiyojlarning qondirilish darajasi past va shunga mufoviq
ularni realizatsiyalanish koeeffitsiyenti “nolga” teng.
Shularni hisobga olgan holda, o‘quvchilarning ta’limiy ehtiyojlarini faollashtirish
va ularn qondirish darajasini oshirish uchun ijtimoiy terapiya va kognitiv terapiya
usullaridan foydalanildi.
Ijtimoiy terapiyada o‘quvchilarning motivatsion ehtiyojlar sohasiga ta’sir etish,
ijtimoiy xulq-atvorni shakllantirish imokniyati yaratiladi. Kognitiv terapiyada esa-
o‘quvchilarning kognitiv sohasidagi o‘ziga xos jihatlar korreksiyalanadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 349
Kognitiv terapiya usul sifatida juda ko‘p afzalliklarga ega. Bu ilmiy yo‘naltirilgan
yo‘nalishdir, ya’ni psixologiya va neyrofiziologiyaning so‘nggi yutuqlari shaklida
mustahkam asosga ega. O‘tkaziladigan korreksion tadbirlar natijalari maxsus testlar bilan
tekshirilishi mumkin.
Kognitiv terapiya mijozning fikr-mulohazalari bilan ketma-ket bosqichlardan iborat
jiddiy korreksiyalash tuzilmasiga ega. Korreksiyalash jarayoni doirasida mijoz va
psixoterapevt o‘rtasidagi munosabatlar o‘zaro hurmat asosida quriladi. Ko‘p yillik
tadqiqotlarga ko‘ra, kognitiv terapiya asosida mijozlar avvallari o‘zlari uchun yopiq deb
hisoblagan sohalarda ham muvaffaqqiyatga erishadilar. Bu shuni anglatadiki, korreksion
tadbirlar natijasida doimiy muvaffaqqiyatga erishiladi.
Inson ba’zida voqeilikka hech qanday aloqasi bo‘lmagan stereotiplar va e’tiqodlarga
bo‘ysunadigan muayyan xatti-harakatlar namunalariga rioya qilishga intiladi. Shu sababli
u azob chekadi, noto‘g‘ri qarorlar qabul qiladi, mojarolarga kiradi va o‘zini baxtli his
qilmaydi. U bilan qanday kurashish kerak? Ehtimol, kognitiv terapiya yordam berishi
mumkin.
Kognitiv terapiyaning o‘ziga xos xususiyati shundaki, psixoterapevt mijozga qanday
qilib to‘g‘ri fikrlashni o‘rgatmaydi, balki u bilan birgalikda odatiy fikrlash turi unga
yordam beradimi yoki to‘sqinlik qiladimi yoki yo‘qligini aniqlashga harakat qiladi. Bu
jarayonda mijoz psixoterapiyada faol ishtirok etishi, uy vazifasini bajarishi va bu jarayonga
mas’uliyat bilan munosabatda bo‘lishi ijobiy samara beradi.
Psixolog Natalya Garanyan kognitiv psixoterapiya usuli haqida shunday deydi: -
«Erkinroq his qilish, o‘zimizni va atrofimizdagi dunyo voqealarini ochiqroq idrok
qila boshlash uchun biz idrok va fikrlashning individual stereotiplari buni amalga
oshirishga qanday xalaqit berishini tushunishimiz va ulardan xalos bo‘lishimiz kerak»
Har birimiz o‘zimizni, uning atrofidagi odamlarni va dunyoni o‘ziga xos individual
tarzda idrok qilamiz. Biz shunchaki rang yoki tovushga munosabat bildirmaymiz, biz
eshitgan so‘zlarning ma’nosini avtomatik ravishda qayd etmaymiz, balki faqat biz uchun
muhim bo‘lgan narsani faol ravishda tanlaymiz.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 350
Kognitiv psixoterapevtlarning fikriga ko‘ra, insonning ma’lumotni qanday qabul
qilishini va "qayta ishlashini", dunyoga o‘z nuqtai nazarini qanday shakllantirishini
tushunib, nima uchun u muayyan psixologik muammolarga duch kelganini aniqlash
mumkin. Va fikrlash tarzini o‘zgartirish orqali bu muammolarni hal qilish mumkin.
Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda kognitiv psixoterapiyaning maqsadi haqida
quyidagi xulosalarni shakllantirish mumkin:
•
shaxsdagi ruhiy buzilish belgilarini kamaytirish yoki to‘liq bartaraf etish;
•
mijozning psixologik-ijtimoiy muammolarini hal qilish (bu ruhiy buzilish
oqibati yoki undan oldin bo‘lishi mumkin);
•
korreksion tadbirlar tugatgandan keyin qaytalanish ehtimolini kamaytirish;
•
psixopatologiyaning rivojlanishiga turtki bo‘lgan sabablarni bartaraf etish:
noto‘g‘ri e’tiqodlarni o‘zgartirish, kognitiv xatolarni tuzatish, disfunksional xatti-
harakatlarni o‘zgartirish.
Kognitiv psixoterapiyaning asosiy vazifalari esa korreksion tadbirlar jarayonida
fikrlarning hissiyotlar va xatti-harakatlarga ta’sirini amalga oshirish, qo‘llab-
quvvatlaydigan va rad etadigan salbiy avtomatik fikrlar va dalillarni o‘rganish, salbiy
avtomatik fikrlarni aniqlash va ularni kuzatishni o‘rganish, noto‘g‘ri bilimlarni yanada
oqilona fikrlar bilan almashtirish, kognitiv xatolarning paydo bo‘lishi uchun qulay zamin
yaratadigan noto‘g‘ri e’tiqodlarni kashf qilish va o‘zgartirish.Kognitiv-xulq-atvorli
psixoterapiyasida quyidagi usullardan keng foydalaniladi:
•
salbiy fikrlar bilan kurashish (“bu befoyda”, “bundan hech qanday yaxshilik
bo‘lmaydi”, “baxtli bo‘lishga loyiq emas”);
•
muammoni idrok etish uchun muqobil strategiyalarni izlash;
•
o‘tmishdagi travmatik tajribani qayta ko‘rib chiqish yoki yashash, bu hozirgi
kunga ta’sir qiladi va mijozga haqiqatni yetarli darajada baholashni qiyinlashtiradi.
Ta’lim sifatini oshirishda o‘qitish jarayoniga sintezlashgan yondashuvning
muhimligi nuqtai nazaridan, o‘quvchilarda ta’limiy ehtiyojlarni faollashtirish uchun
gumanistik, shaxsga yo‘naltirilgan hamda individual-differensial yondashuvni yo‘lga
qo‘ish lozim. Bundan:
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 351
Gumanistik yondashuv - bolaning shaxsiyatini doimiy qadriyat sifatida ko'rib
chiqish imkonini beradi.
Shaxsga yo'naltirilgan yondashuv-o'qituvchiga har bir bolaning shaxsiy sifatlarini,
uning xususiyatlari, imkoniyatlari va ehtiyojlarini hisobga olish imkonini beradi,
pedagogik ta'sirni amalga oshirishda o'ziga xoslik va betakrorlik saqlanib qoladi;
Individual differensial yondashuv o‘quvchilarning individual xususiyatlarini
o'rganishning yaxlitligi bilan belgilanadi, har bir o‘quvchi uchun bevosita va uzoq faoliyat
maqsadlarini amalga oshirish uchun eng qulay shart-sharoitlarni yaratishga qaratilganligi
bilan ajralib turadi.
Mazkur yondashuvlarni ta’limga tadbiq etishni ijtimoiy va kognitiv tarapiya
elementlarini qo‘llash orqali optimallashtirish muhimdir. Bunda:
-
O‘quvchilarning o‘ziga berradigan bahosini adekvatlashtirish orqali “ijtimoiy
Men”ni shakllantirish va ta’lim bilan bog‘liq affilyativ (tengdoshlar bilan munosabat,
hamkorlikdagi faoliyat) ehtiyojlarni me’yorlashtirishga;
-
Ta’limga nisbatan “baholovchi emotsional” munosabatni hissiy soha
psixokorreksiyasi
orqali
adekvatlashtirish
va
ijtimoiy
rollar,
munosabatlarni
modellashtirish asosida konstruktiv muloqot kompetensiyasini rivojlantirishga;
-
O‘quvchida kognitiv-motivasion sohaga korreksion ta’sir etish orqali adekvat
“o‘quvchi pozisiyasini” tarkib toptirish va shaxsning o‘ziga nisbatan munosabatin ijtimoiy
dadillik va intellektual xislarni rivojlanishiga ustuvorlik berish orqali shakllantirishga
e’tibor qaratiladi.
XULOSA
Xulosa qiladigan bo`lsak, bo’lajak o’qituvchilarni o‘quvchilarning akademik
o‘zlashtirish darajasidagi psixologik xususiyatlarni rivojlantirishga erishishga tayyorlash
orqali ta’lim sifatini oshirish imkoniyati yaratiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 352
1.
Davletshin M.G. Zamonaviy maktab o‘qituvchisi psixologiyasi. – Toshkent,
1998. – 94 b.
2.
Двoрyaшинa М.Д., Пeхлeцкий И.Д. Ocнoвнie мaтeмaтичecкиe прoцeдурi
пcихoдиaгнocтичecкoгo иccлeдoвaниya. //Пcихoдиaгнocтичecкиe мeтoдi (в
кoмплeкcнoм лoнгитyuднoм иccлeдoвaнии cтудeнтoв). Л.: ЛГУ, 1976. – C. 35-51. 3.
Диaгнocтикa кoммуникaтивнoй coциaлнoй кoмпeтeнтнocти (КCК) / Фeтиcкин Н.П.,
Кoзлoв В.В., Мaнуйлoв Г.М. Coциaлнo-пcихoлoгичecкaya диaгнocтикa рaзвитиya
личнocти и мaлiх групп. – М., 2002. – C.138-149.
4.
Джурaев. Р.Х. Шкoлнaya пcихoлoгичecкaya cлужбa. – М., 1991.
5.
Дубрoвинa И.В // Кaгaнeр A.Г., Aлипa И.В. Пcихoлoгиya и
пcихoтeрaпиya в Рoccии,
2000: cпрaвoчнoe издaниe. – М.: Имaтoн, 2000. – C. 29-34.
