Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 301
O’SMIRLIK DAVRIDA XAVOTIRLANISH XUSUSIYATLARINI IJTIMOIY
PSIXOLOGIK DETERMINANTLARI
Xabibullayeva Faridaxon Axmadjon qizi
Andijon Davlat Universitetida
Psixologiya ta'lim yoʻnalishi 2-kurs magistranti
O’smirlik davri ontogeneztik rivojlanishda psixoemotsional o’zgarishlar davri
xisoblanadi. Bu vaqtda, ularning shaxsi xususiyatlari shakllana boshlaydi, hayotiy
qadriyatlari almashinishini his qiladilar. Bu jarayonlar, ularda o’z shaxslarini, ijtimoiy
rollarini, oilaviy va maktabdagi munosabatlarni qayta ko’rib chiqadilar, bu esa ularning
psixoemotsional holatlarini turli darajada ta’sir etishiga olib keladi O’smirlik davrida nerv
tizimi va psixikasi oliy jarayonlar va xulq-atvorning o’zgarishlari bilan moslashishi talab
qilinadi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti va Xalq ta’limi vazirligi o’smirlar xavotirlanish
holatlarini bartaraf etish bo’yicha qator qaror va farmonlarni qabul qilgan. Masalan, 2017
yil 30 sentyabrdagi PQ-3304-son qarori Shuningdek, 2023 yil 11 sentyabrda qabul qilingan
PQ-300-son “O’zbekiston-2030” strategiyasida ta’lim tizimini yanada takomillashtirish va
o’smirlarning ma’naviy-axloqiy rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlar
belgilangan.
Bu qaror va farmonlar doirasida, o’quv-tarbiya jarayonida o’smirlarning psixologik
holatini kuzatish, xavotirlanish darajasini aniqlash va ularga zarur psixologik yordam
ko’rsatish bo’yicha maxsus dasturlar ishlab chiqish va amalga oshirishga harakat
qilmoqda.
O’smirlar oilaviy va ijtimoiy muammolar, maktabdagi muvaffaqiyatsizliklar,
do’stlar bilan aloqalardagi muammolar,ommaviy axborot vositalari orqali ko’rsatilayotgan
manipulyativ ta’sirlar kelajakka nisbatan munosabatlarini o’zgarishi bilan stress va
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 302
dezadaptatsiya xolatlarini shakllanishi bevosita va bilvosita ularda xavotirlanish
darajasining ortishiga sabab bo’lishi mumkin.
O’smirlik davri xavotirlanishi muammosi zamonaviy psixologiyaning eng dolzarb
muammolaridan biri hisoblanadi, chunki barqaror shaklga ega bo’lgan xavotirlanish
nevrozlar va deviant xatti-harakatlarning sababi bo’ladi. Bu holat o’z-o’zini baxo berish
darajasining pasayishiga va natijada ta’lim samaradorligining pasayishiga, befarqlikka,
o’qituvchilar va ota-onalar bilan nizolarga va o’zlarining foydasizligini his qilishga olib
keladi.
O’smirlik davri
—dunyoqarashining shakllanishi va xavotirlanish hissining paydo
bo’lish davri. Ushbu yoshda o’ziga, jismoniy xususiyatlarga bo’lgan e’tibor ortadi,
atrofdagilarning fikriga reaktsiya o’zgaradi, xushmuomalalik kamayadi. O’smirlarda
rivojlanish bilan bog’liq xavotirlik paydo bo’ladi, bu rivojlanishdagi disproporsiyalar yoki
kechikkan yoki erta rivojlanish bilan bog’liq. Xavotirlik holati o’smirlik davrining
inqirozidan kelib chiqadi va o’smirning shaxsiyatini buzadi.
Psixonaliz vakillari xavotirlanish darajasining ortishi ning asosida mavjud ehtiyoj,
uni amalga oshirish istagi va jamiyat tomonidan rad etish o’rtasidagi ichki konflikt yotadi,
deb hisoblaydi. Xulq-atvor nazariyalarini qo’llab-quvvatlovchilar xavotirlanish
darajasining ortishi ni og’riqli, qo’rqinchli stimullarga nisbatan shartli-reflektor reaksiyasi
sifatida ko’radilar. Kognitiv yo’nalish izdoshlari xavotirlanish darajasining ortishi ning
patogenezini xato, buzilgan fikrlash tasvirlarini (muammoni ortiqcha yuksaltirish)
shakllantirish sifatida aniqlaydilar.
Bolalar va o’smirlar o’rtasida yuqori darajadagi xavotirlanish darajasining ortishi
ning keng tarqalgan klassifikatsiyasi xronologik hisoblanadi. Har bir kasallik turi o’ziga
xos boshlanish yoshiga ega bo’lib, alomatlar uzoq vaqt davomida saqlanadi va bir-biriga
qo’shiladi. Xavotirlanish darajasining ortishi ning to’rtta turi mavjud: • Primitiv reaktsiya.
Sensitiv davr – chaqaloqlik. Xavotirlanish darajasining ortishi kutilmagan sezgir
stimulyatsiya: ovoz, yorug’lik, zarba ta’sirida yuzaga keladi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 303
• Ayrilish xavotirligi. Yosh – erta bolalik. Bu holat onadan, otadan, yaqinlardan,
tanish muhitdan ajralish qo’rquvi tufayli yuzaga keladi. • Boshqalardan qo’rqish. Paydo
bo’lish davri – maktabgacha yoshdagi bolalik. Ijtimoiy munosabatlar murakkablashadi,
bola tarbiyachilar va tengdoshlari bilan muloqot qiladi. Kontaktlarning xilma-xilligi va
ularning emosional rang-barangligi xavotirlanish darajasining ortishi ni keltirib chiqaradi.
• Voqealar va ob’ektlardan qo’rqish Bu qorong’ulik, haqiqatsiz narsalar
(arvohlar, yovuz ruhlar), o’lim, kasalliklar, ijtimoiy aloqalar bilan bog’liq qo’rquvlar bilan
ifodalanadi.
Yuqori darajadagi xavotirlanish darajasining ortishi ning alomatlari Klinik rasm bola
voyaga yetishi bilan o’zgaradi, vaqt o’tishi bilan alomatlar yanada murakkablashadi va
xilma-xillashadi.
Xavotirlanish
— bu odamning ichki buzilishlar, xavf-xatarlar yoki stressga javoban
paydo bo’ladigan hisslari . Usmirlar davrida bu holat o’zgacha va ayniqsa murakkab
bo’lishi mumkin, chunki bu davrda yurakdan og’ir va jihatlardan qat’iy ishlamaslik
ta’sirida psixologik o’zgarishlar, eng kam ishonch va kelajakka oid xavotirlar kuchayadi
Xavotirlanish darajasining ortishi hayajonlilik, giperaaktivlik yoki umidsizlik,
apatikaning birga kelishi bilan kuzatiladi. Qo’rquv shakllanadi – xavotirlanish darajasining
ortishi manbalari aniqlanadi.
O’smir voyaga yetgan sari xavotirlanish darajasining ortishi ni yanada anglab etadi,
mustahkamlanadi va nevrotik-xavotirlanish darajasining ortishiga olib keladi . Agar stress
va ziddiyatli vaziyatlar bo’lmasa, keskin xususiyatlar turli xulq-atvor va kognitiv usullar
bilan kompensatsiyalanadi: omma oldida chiqishlardan qochish, yolg’izlikni jamoadan
afzal ko’rish, xavotirlanish darajasining ortishini keltirib chiqaradigan vaziyatlarni
ahamiyatsiz deb bilish.
XULOSA.
O’smirlik davri, o’ziga xos ijtimoiy va psixologik o’zgarishlar davri bo’lib, bu
davrda xavotirlanish holatlari ko’pincha muayyan ijtimoiy va psixologik sharoitlarda
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 304
shakllanadi. Xavotirlanishning shakllanishiga ta’sir etuvchi asosiy omillar qatoriga oila,
maktab va ijtimoiy doira kiradi. Shu bilan birga, o’smirlarning o’zini qadrlash,
shaxsiyatining rivojlanishi va ijtimoiy muhitga moslashuvchanlik darajasi ham
xavotirlanish darajasini belgilovchi muhim omillar hisoblanadi.
Xavotirlanish va uning psixologik asoslarini o’rganish, psixologiya va ijtimoiy
psixologiya sohalarida muhim ilmiy masala bo’lib, o’smirlarning psixologik holatini
yaxshiroq tushunish va ularning ijtimoiy muhitga integratsiyasini samarali tarzda qo’llab-
quvvatlash imkonini beradi. Xavotirlanishning turli shakllari va ularni aniqlash usullari,
xususan, diagnostika va psixokorrektsiya metodlari bu muammoni hal etishda asosiy vosita
bo’lib xizmat qiladi.
Foydаlanilgаn аdabiyotlar ro’yxаti
1.
“O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligining faoliyatini takomillashtirish
to‘g‘risida” PQ-3304-son qarori 2017 yil 30 sentyabr
2.
Jumayev H. X O‘smirlarda stressli holatlarda psixologik yordam Tadqiqotlar.uz
2024
3.
Karimova V.M Ijtimoiy psixologiya Toshkent Universitet 2012y
4.
Jumanova N O‘smirlarda stressning paydo bo‘lishi va uning oldini olish va
bartaraf etish usullari Pedagogika va psixologiya zamonaviy ta’limda 2023
5.
Internet manbalari.
