Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 271
ELEKTRON RAQAMLI IMZO VA UNDAN FOYDALANISH
Habibjonova Jasminabonu Xurshidbek qizi
Farg’ona davlat universiteti Chet tillari fakulteti
Filologiya va tillarni o’qitish:ingliz tili
1-kurs talabasi
Ilmiy rahbar:
Toshboltayev Faxriddin O’rinboyevich
Annotatsiya:
Ushbu maqolada elektron raqamli imzo (ERI) tushunchasi, uning
huquqiy asoslari, texnologik tamoyillari va zamonaviy axborot tizimlarida qo‘llanilishi
yoritiladi. ERI axborot xavfsizligini ta’minlashda, hujjatlarni identifikatsiya qilish va
autentifikatsiya jarayonlarida muhim vosita sifatida qaraladi. Maqolada shuningdek,
O‘zbekistonda elektron raqamli imzodan foydalanishning amaliy holatlari va rivojlanish
istiqbollari tahlil qilinadi. Mazkur texnologiyaning ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligi,
raqamli transformatsiyadagi roli ham ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
elektron raqamli imzo, axborot xavfsizligi, autentifikatsiya, raqamli
hujjat aylanishi, elektron hukumat, identifikatsiya, huquqiy asoslar.
Аннотация:
В данной статье рассматривается понятие электронной цифровой
подписи (ЭЦП), её правовые основы, технологические принципы и применение в
современных информационных системах. ЭЦП рассматривается как важный
инструмент обеспечения информационной безопасности, идентификации
документов и процессов аутентификации. Также в статье проанализированы
практические аспекты и перспективы использования электронной цифровой
подписи в Узбекистане. Рассматривается социально-экономическая эффективность
данной технологии и её роль в цифровой трансформации.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 272
Ключевые слова:
электронная цифровая подпись, информационная
безопасность, аутентификация, электронный документооборот, электронное
правительство, идентификация, правовые основы.
Abstract:
This article explores the concept of electronic digital signature (EDS), its
legal foundations, technological principles, and its application in modern information
systems. EDS is regarded as a crucial tool for ensuring information security, document
identification, and authentication processes. The article also analyzes the practical aspects
and development prospects of using electronic digital signatures in Uzbekistan. The socio-
economic effectiveness of this technology and its role in digital transformation are also
examined.
Keywords:
electronic digital signature, information security, authentication, digital
document flow, e-government, identification, legal foundations.
Kirish
Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining keskin rivojlanishi inson
faoliyatining barcha sohalarini raqamlashtirish jarayonini tezlashtirmoqda. Davlat
boshqaruvi, tadbirkorlik, ta’lim, sog‘liqni saqlash va huquqiy munosabatlar kabi sohalarda
axborot almashinuvi va hujjatlarni rasmiylashtirishda xavfsizlik, aniqlik va tezkorlik eng
muhim talablardan biri hisoblanadi. Shu munosabat bilan, elektron raqamli imzo (ERI)
texnologiyasi zamonaviy jamiyatda muhim ahamiyat kasb etib, raqamli hujjatlar
aylanishining ajralmas qismiga aylangan.
Elektron raqamli imzo — bu elektron hujjatga biriktirilgan va uni imzolovchi
shaxsni ishonchli aniqlash imkonini beruvchi raqamli vositadir. U nafaqat hujjat muallifini
aniqlash, balki hujjatning yaxlitligini kafolatlash, axborot xavfsizligini ta’minlash va
soxtalashtirishdan himoya qilish vazifalarini bajaradi. Bugungi kunda O‘zbekiston
Respublikasida ERI huquqiy va texnologik jihatdan rivojlantirilmoqda, va u davlat
xizmatlari, bank tizimi hamda xususiy sektor faoliyatida keng qo‘llanilmoqda. Ushbu
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 273
maqolada ERI tizimining mohiyati, qo‘llanilish sohasi, texnik tamoyillari va
O‘zbekistondagi rivojlanish istiqbollari tahlil qilinadi.
Elektron raqamli imzo tushunchasi va huquqiy asoslari
Elektron raqamli imzo (ERI) – bu raqamli axborot vositalarida tuzilgan hujjatlarni
imzolovchi shaxsni aniqlash, hujjatga bo‘lgan daxldorligini isbotlash va uning
o‘zgartirilmaganligini kafolatlash imkonini beruvchi kriptografik vositadir. ERI an’anaviy
(qo‘lda qo‘yiladigan) imzoning elektron muqobili hisoblanadi va elektron hujjatlarning
qonuniy kuchga ega bo‘lishini ta’minlaydi. Bu tizim hujjat aylanishining
avtomatlashtirilishi, masofaviy ishlash, elektron davlat xizmatlari va elektron tijorat
sohalarida keng qo‘llaniladi.
Elektron raqamli imzo kriptografik algoritmlar asosida ishlaydi. Bunda
foydalanuvchiga ikkita kalit – yopiq (shaxsiy) va ochiq kalit beriladi. Yopiq kalit orqali
hujjat imzolanadi, ochiq kalit esa imzo haqiqatda shu shaxs tomonidan qo‘yilganini
tekshirish uchun ishlatiladi. Bu mexanizm orqali hujjatning daxlsizligi, muallifligi va
mazmunining o‘zgarmasligi ta’minlanadi.
O‘zbekiston Respublikasida elektron raqamli imzo institutining huquqiy asoslari
“Elektron raqamli imzo to‘g‘risida”gi Qonun (2005-yil, yangi tahrirda – 2020-yil) orqali
mustahkamlangan. Mazkur qonun elektron imzoning rasmiy maqomini belgilaydi, uning
amal qilish tartibini, ERI xizmat ko‘rsatuvchi markazlarning faoliyatini hamda ERI
foydalanuvchilarining huquq va majburiyatlarini tartibga soladi. Shuningdek, “Elektron
hujjat aylanishi to‘g‘risida”gi qonun ham ushbu texnologiyaning amaliyotdagi
qo‘llanilishini yuridik jihatdan asoslab beradi.
Yuqoridagi yondashuvlar orqali elektron raqamli imzo O‘zbekistonda huquqiy
jihatdan ishonchli va keng qamrovli tizimga aylangan bo‘lib, u davlat boshqaruvi, biznes
yuritish va fuqarolik muomalasida muhim vosita hisoblanadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 274
ERIning texnologik asoslari
Elektron raqamli imzo (ERI) texnologiyasi kriptografik algoritmlarga asoslangan
bo‘lib, ma’lumotlarning butunligini, ularni yuboruvchining ishonchliligini va
o‘zgartirilmaganligini ta’minlaydi. ERI tizimining asosi – ochiq va yopiq kalitli shifrlash
mexanizmidan iborat. Bu usulda foydalanuvchiga ikkita kalit –
shaxsiy (yopiq)
va
ommaviy (ochiq)
kalit beriladi. Yopiq kalit faqat imzo egasiga tegishli bo‘lib, u orqali
hujjat raqamli tarzda imzolanadi. Ochiq kalit esa hujjat qabul qiluvchilari tomonidan
imzoning haqiqiyligini tekshirish uchun ishlatiladi.
ERI quyidagi texnologik bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
Kalitlar juftligini yaratish
– foydalanuvchi uchun shifrlash va tasdiqlash imkonini
beruvchi kalitlar tizimi avtomatik tarzda yaratiladi.
Imzolash
– foydalanuvchi yopiq kalit yordamida hujjatga imzo qo‘yadi. Bu imzo
hujjat matni asosida yaratilgan raqamli koddan iborat bo‘lib, u hujjatga bog‘lanadi.
Tasdiqlash (verifikatsiya)
– imzolangan hujjatni olgan tomon ochiq kalit
yordamida imzo muallifligini va hujjat mazmunining o‘zgarmaganligini tekshiradi.
Elektron imzo algoritmlari orasida
RSA
,
DSA
,
ECDSA
kabi xalqaro standartlar
keng qo‘llaniladi. Ushbu algoritmlar yuqori darajadagi shifrlashni ta’minlab, axborot
xavfsizligining asosiy komponentlariga – konfidentsiallik, yaxlitlik va autentifikatsiyaga
xizmat qiladi.
O‘zbekistonda ERI texnologik jihatdan “Yagona identifikatsiya markazi”
tomonidan tartibga solinadi. Maxsus dasturiy ta’minotlar, sertifikatlashtirilgan ERI
vositalari, foydalanuvchi identifikatsiya tizimlari orqali tizimning barqaror ishlashi
ta’minlanmoqda. Bu esa davlat va xususiy sektor faoliyatida hujjatlar bilan ishonchli
raqamli ishlash imkonini yaratadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 275
ERIning amaliy qo‘llanilishi
Elektron raqamli imzo (ERI) bugungi kunda axborot texnologiyalari joriy etilgan
ko‘plab sohalarda faol qo‘llanilmoqda. Eng avvalo, davlat xizmatlaridan foydalanishda —
masalan,
my.gov.uz
,
soliq.uz
kabi portallarda — ERI orqali fuqarolar masofadan turib
murojaat yuborish, arizalarni tasdiqlash, soliq hujjatlarini imzolash kabi huquqiy
ahamiyatga ega harakatlarni amalga oshira oladi. Bu esa vaqt va resurslarni tejash bilan
birga, inson omilidan kelib chiqadigan xatoliklarni kamaytirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, ERI
bank tizimida
masofaviy xizmatlar ko‘rsatishda, hisob-fakturalar,
shartnomalar, kredit shartlari va boshqa moliyaviy hujjatlarni imzolashda keng
qo‘llanilmoqda.
Elektron hujjat aylanishi
(EHA) tizimlarida esa ERI yordamida korxona
ichki va tashqi hujjat almashinuvi avtomatlashtiriladi, bu esa hujjatlar yuritilishini
tezlashtiradi va xavfsizligini ta’minlaydi.
Tadbirkorlik faoliyati
da ERI orqali kontraktlar rasmiylashtiriladi, tender hujjatlari
topshiriladi, elektron hisob-kitoblar yuritiladi. Natijada, qog‘ozbozlik, ortiqcha tashkiliy
ishlar, byurokratik to‘siqlar kamayadi, shaffoflik va samaradorlik ortadi. Bu jarayonlar
jamiyatning raqamli rivojlanishiga xizmat qilmoqda.
O‘zbekistonda ERIdan foydalanish holati va istiqbollari
O‘zbekiston Respublikasida elektron raqamli imzo (ERI) tizimi bosqichma-bosqich
rivojlanib bormoqda. Ushbu tizimning markazlashtirilgan boshqaruvi
“Yagona
identifikatsiya markazi”
tomonidan amalga oshiriladi. Markaz ERI beruvchi vakolatli
tashkilotlarni akkreditatsiya qilish, kalitlar juftligini ro‘yxatdan o‘tkazish,
foydalanuvchilarni identifikatsiya qilish va texnik muvofiqlikni nazorat qilish
funksiyalarini bajaradi.
So‘nggi yillarda ERI foydalanuvchilari sonining oshib borayotgani O‘zbekistonda
raqamli texnologiyalar keng joriy etilayotganidan dalolat beradi. Davlat xizmatlari,
elektron tijorat, soliq va moliya sohalarida ERI orqali amalga oshirilayotgan amaliyotlar
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 276
tobora kengaymoqda. Ayniqsa, “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida
barcha huquqiy va iqtisodiy faoliyatning raqamli shaklga o‘tishi ushbu texnologiyaning
ahamiyatini yanada oshirmoqda.
Biroq tizimni yanada mukammallashtirish uchun bir qator dolzarb vazifalar mavjud.
Xususan, keng jamoatchilik o‘rtasida
raqamli savodxonlik
ni oshirish,
axborot
xavfsizligi
ni mustahkamlash, viloyatlarda texnik infratuzilmani kengaytirish kabi
yo‘nalishlar ustuvor ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, ERI texnologiyasini mobil
qurilmalarga integratsiya qilish va xalqaro standartlarga moslashtirish kelajakdagi asosiy
rivojlanish yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Xulosa
Elektron raqamli imzo (ERI) bugungi raqamli transformatsiya jarayonlarida
hujjatlarning huquqiy kuchini saqlab qolgan holda ularni xavfsiz, tezkor va samarali tarzda
almashish imkonini beruvchi muhim vosita hisoblanadi. ERI nafaqat hujjat muallifini
aniqlash va ma’lumotlarning butunligini ta’minlash, balki axborot xavfsizligini
mustahkamlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Bu texnologiyaning davlat boshqaruvi, biznes,
moliya va ta’lim kabi turli sohalarda muvaffaqiyatli joriy etilishi hujjatlar aylanishini
soddalashtirib, byurokratik to‘siqlarni kamaytiradi va vaqt tejamkorligini oshiradi.
O‘zbekistonda ERI tizimining huquqiy asoslari yaratilgan bo‘lib, “Yagona
identifikatsiya markazi” tomonidan infratuzilma boshqaruvi yo‘lga qo‘yilgan. Shu bilan
birga, texnik imkoniyatlarni kengaytirish, aholining raqamli savodxonligini oshirish va
xalqaro standartlarga moslashish bo‘yicha hali bajarilishi lozim bo‘lgan vazifalar mavjud.
Umuman olganda, ERI texnologiyasining izchil rivojlanishi O‘zbekistonda raqamli
jamiyat qurish yo‘lidagi muhim omillardan biri bo‘lib, u huquqiy munosabatlarning
ishonchliligini ta’minlashga xizmat qiladi va iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiyotga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 277
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Elektron raqamli imzo to‘g‘risida”gi Qonuni. (2020-
2.
O‘zbekiston Respublikasi “Elektron hujjat aylanishi to‘g‘risida”gi Qonuni. —
3.
“Raqamli O‘zbekiston – 2030” raqamli strategiyasi. — Prezident.uz
4.
Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi rasmiy
5.
Yagona identifikatsiya markazi —
6.
My.gov.uz – Interaktiv davlat xizmatlari yagona portali —
7.
Soliq qo‘mitasi rasmiy portali —
8.
Kurnosov, A. A. (2018).
Elektronnaya podpisi v sisteme elektronnogo
dokumentooborota
. Moskva: Yurayt.
9.
Stallings, W. (2017).
Cryptography and Network Security: Principles and
Practice
. Pearson Education.
10.
Bunyodov, B. (2021).
Axborot xavfsizligi asoslari
. Toshkent: TDYU
nashriyoti.
