Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 260
DINSHUNOSLIK VA TERRORIZM: DIN VA JAMIYAT MUAMMOLAR
Ilmiy raxbar:
X.U.SAMATOV
TATU Samarqand filiali, KI24-03 guruh talabasi
Akbarova Muslima Muzaffar qizi
Tel: +998972329444
Gmail; muslimakbarova.0406@gmail.com
Anotatsiya:
Mazkur maqolada dinshunoslik fanining zamonaviy jamiyatdagi o‘rni
va terrorizmga qarshi kurashdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Diniy ekstremizmning kelib
chiqish sabablari, uning diniy niqob ostida yuritilayotgan mafkuraviy harakatlar orqali
jamiyat barqarorligiga salbiy ta’siri ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, dinshunoslikning diniy
savodxonlikni oshirish, yoshlarni radikal g‘oyalardan himoya qilishdagi roli yoritilgan.
Muallif diniy bilimlar orqali murosasizlik va zo‘ravonlikka qarshi kurashish yo‘llarini
ko‘rsatadi hamda ilm-ma’rifat asosidagi yondashuvni ilgari suradi.
Kalit so‘zlar
: dinshunoslik, terrorizm, diniy ekstremizm, jamiyat, ma’rifat,
radikalizm, islom, xavfsizlik.
Bugungi global dunyoda insoniyat taraqqiyoti bilan birga turli ijtimoiy, siyosiy va
madaniy muammolar ham ortib bormoqda. Ayniqsa, XXI asrda insoniyat uchun eng
xavfli tahdidlar sirasiga kiruvchi hodisalardan biri — bu
terrorizm
dir.
Terrorizm nafaqat jismoniy talafotlar, balki ruhiy va ma’naviy tanazzulga ham
sabab bo‘layotgan xavfli hodisadir. Yana-da ayanchlisi, bu tahdid ba'zida diniy niqob
ostida amalga oshirilmoqda. Odamlarni aldash, ularning e’tiqodini ekspluatatsiya qilish
orqali ekstremistik guruhlar o‘z mafkurasini singdirishga harakat qilmoqda.Bu kabi
holatlarda
dinshunoslik
fanining o‘rni beqiyosdir.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 261
Chunki dinshunoslik — bu dinning mohiyati, tarixiy ildizlari, rivojlanish
bosqichlari va jamiyatdagi o‘rni haqida ilmiy tahlillarni amalga oshiruvchi fandir.
Dinshunoslik orqali jamiyat a’zolarining diniy savodxonligini oshirish, noto‘g‘ri qarash
va talqinlarga nisbatan immunitet shakllantirish mumkin.Quyidagi maqolada biz
dinshunoslik va terrorizm o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni tahlil qilamiz,
shuningdek, zamonaviy jamiyatda yuzaga kelayotgan diniy muammolarga yechim
sifatida ilmiy yondashuvning zarurligini asoslab beramiz
Dinshunoslik: mohiyati va maqsadi
Dinshunoslik qadimdan mavjud bo‘lgan, ammo zamonaviy davrda yanada muhim
ahamiyat kasb etayotgan fan sohasidir. U turli dinlar tarixini, ularning
rivojlanishini, ijtimoiy hayotdagi o‘rnini, ta’sirini va inson ongi bilan
munosabatini chuqur o‘rganadi.
Dinshunoslik fanining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
Dinning asl mohiyatini, aqidaviy va axloqiy tamoyillarini ilmiy
asosda tushuntirish;
Turli diniy oqimlar va ularning ijtimoiy-siyosiy ta’sirini tahlil qilish;
Dinni noto‘g‘ri talqin qilish oqibatlarini aniqlash va ularning oldini
olish;
Yosh avlodga diniy savodxonlikni singdirish va ekstremistik
qarashlarga qarshi immunitet hosil qilish.
Ayni paytda dinshunoslik nafaqat diniy soha vakillariga, balki keng
jamoatchilikka zarur bo‘lgan bilimlar majmuasidir. Jamiyatda shakllanayotgan ijtimoiy
ong va diniy madaniyatning asosiy omillaridan biri ham aynan shu fanga bog‘liq.
Terrorizm va diniy niqob: muammo ildizlari
So‘nggi yillarda global darajada avj olayotgan terroristik harakatlar ko‘pincha
diniy shiorlar ostida amalga oshirilmoqda. Jumladan, “jihod”, “shahidlik”, “diniy
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 262
vazifa” kabi tushunchalar noto‘g‘ri talqin qilinib, begunoh odamlar hayotiga zomin
bo‘layotgan harakatlarga asos bo‘layapti. Bu holat esa dinning asl mohiyatini buzadi va
odamlar ongida dinni xavfli kuch sifatida talqin qilishga olib keladi.
Terroristik guruhlar odatda quyidagi uslublardan foydalanadi:
Dinni siyosiy vosita sifatida ishlatish
– diniy g‘oyalarni o‘z
mafkuralariga xizmat qildirish;
Savodsiz yoshlarga murojaat qilish
– diniy bilim yetarli
bo‘lmagan qatlamni yollash;
Qur’on va hadislarni kontekstdan chiqarib talqin qilish
–
matnning asl maqsadini o‘zgartirish;
Dinni zo‘ravonlik bilan bog‘lash
– tinchlik dini bo‘lgan
islomni ekstremistik g‘oyalar bilan almashtirish.
Halbuki, islom dini o‘z mohiyati bilan tinchlik, bag‘rikenglik va insoniylikka
da’vat etadi. Qur’oni karimda shunday deyiladi:
“Kim bir jonni nohaq o‘ldirsa, go‘yo butun insoniyatni o‘ldirgan bo‘ladi.” (Moida
surasi, 32-oyat)
Demak, terrorizm islom dini tamoyillariga butunlay zid bo‘lib, uning niqobi ostida
yuritilayotgan har qanday harakat rad etilishi kerak.
Jamiyat va dinshunoslik o‘rtasidagi bog‘liqlik
Jamiyatda diniy madaniyat va tafakkur darajasi yuqori bo‘lsa, u yerda zo‘ravonlik,
radikalizm va diniy nizolar uchun imkon kam bo‘ladi. Dinshunoslik aynan shunday
madaniyatni shakllantirishda xizmat qiladi. Buning uchun quyidagi choralarni
ko‘rish muhim:
1.
Ta’lim tizimida dinshunoslikni rivojlantirish
– maktab va oliy
o‘quv yurtlarida dinshunoslik asoslari, dinlar tarixi va diniy madaniyat darslarini
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 263
kiritish.
2.
Ommaviy axborot vositalari orqali ma’rifiy ishlar olib borish
– diniy bilimlarni noto‘g‘ri talqinlardan tozalash.
3.
Diniy tashkilotlar bilan hamkorlik qilish
– imom-xatiblar,
dinshunos olimlar ishtirokida ma’naviy-ma’rifiy suhbatlar tashkil etish
Yoshlar bilan tizimli ishlash
– diniy savodxonlikni oshirish, radikal
oqimlarga qarshi immunitet hosil qilish.
Jamiyatda sog‘lom diniy muhit shakllansa, unda murosasizlik, ekstremizm va
terrorizm ildiz otolmaydi. Buning uchun esa dinshunoslik faniga e’tibor kuchaytirilishi
lozim.
Dinshunoslik va ekstremizmga qarshi kurash
Bugungi dunyoda diniy ekstremizmga qarshi kurashning eng samarali yo‘li — bu
ilm va ma’rifatdir
. Kuch ishlatish orqali muammoni butunlay bartaraf etib bo‘lmaydi.
Aksincha, tushunish, tushuntirish va ongni o‘zgartirish orqali jamiyatni ijobiy tomonga
burish mumkin. Dinshunoslik bu borada quyidagi jihatlar bilan ajralib turadi:
Diniy atamalarning asl ma’nosini ochib beradi (masalan,
“jihod”ning ichki kurash ma’nosini);
Radikal oqimlarning g‘oyaviy poydevorini ochib tashlaydi;
Dinning asl manbalarini (Qur’on, hadis, fiqh) to‘g‘ri tushunishga
yordam beradi;
Har bir insonda tanqidiy fikrlash va diniy mulohaza qilish
qobiliyatini rivojlantiradi.
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasi hukumati tomonidan ham ushbu
yo‘nalishda muhim ishlar olib borilmoqda. Jumladan, Islom sivilizatsiyasi
markazi, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi kabi muassasalar
faoliyati, diniy sohada olib borilayotgan islohotlar bu yo‘nalishda muhim qadamlardir.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 264
Xulosa
Bugungi globallashuv jarayonida insoniyat turli xil ijtimoiy, siyosiy va madaniy
muammolarga duch kelmoqda. Ayniqsa, diniy ekstremizm va terrorizm kabi tahdidlar
butun dunyo tinchligi, xavfsizligi hamda barqaror taraqqiyotiga jiddiy xavf
tug‘dirmoqda. Afsuski, bu harakatlar ko‘pincha din, xususan, islom dini
nomidan suiiste’mol qilinmoqda. Noto‘g‘ri talqinlar, diniy savodsizlik va
mafkuraviy manipulyatsiyalar natijasida ko‘plab yoshlar ekstremistik oqimlar ta’siriga
tushib qolmoqda. Bunday sharoitda dinshunoslik fanining jamiyatdagi o‘rni va
ahamiyati tobora ortib bormoqda.
Dinshunoslik diniy g‘oyalarning asl mohiyatini ochib berish, ularni tarixiy,
ijtimoiy va madaniy kontekstda tahlil qilish orqali noto‘g‘ri qarashlar va ekstremistik
talqinlarga qarshi mafkuraviy immunitet shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Bu fan
orqali insonlar dinning asl mohiyatini – bag‘rikenglik, tinchlik, adolat va insoniylik
tamoyillarini chuqur anglaydi. Dinshunoslikning ta’lim tizimiga integratsiyalashuvi,
ommaviy axborot vositalarida ma’rifiy targ‘ibotning kuchaytirilishi va diniy tashkilotlar
bilan hamkorlikda amalga oshirilayotgan ishlar natijasida jamiyatda sog‘lom diniy ong
shakllanadi. Bu esa o‘z navbatida radikalizm va terrorizmga qarshi samarali kurashishga
zamin yaratadi.
Shu nuqtai nazardan qaralganda, dinshunoslik nafaqat dini bilimlarni o‘rgatuvchi
akademik fan, balki jamiyatni ekstremistik g‘oyalardan himoya qiluvchi mafkuraviy
qalqon, tinchlik va barqarorlik garovi sifatida qaralishi lozim.
Dinshunoslik orqali shakllangan ongli va tanqidiy fikrlovchi avlod har qanday
buzg‘unchi harakatlarga qarshi turishga qodir bo‘ladi. Shu bois, jamiyatimizda
dinshunoslikni rivojlantirish, bu sohada ilmiy va amaliy ishlarni kengaytirish hozirgi
zamon talabi hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Qur’oni Karim. Tarjimasi va sharhi. – Toshkent: Hilol Nashr, 2017.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 265
2.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent:
Ma’naviyat, 2008.
3.
Usmonov M. Dinshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi nashriyoti, 2020.
4.
Islom Karimiy. Din va jamiyat. – Toshkent: O‘zbekiston, 2015.
5.
Turaev A. Diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi kurash: nazariya va
amaliyot. – Toshkent: Adolat, 2019.
6.
Alikhanov R. Ma’naviyat, huquq va terrorizmga qarshi kurash. – Toshkent:
Ijtimoiy Fikr, 2016.
7.
Tohirov S. Zamonaviy dinshunoslik: nazariya va metodologiya. – Toshkent:
Fan va texnologiya, 2021.
8.
Buxoriy, Imom. "Al-Jome’ as-Sahih" – islom dini asosiy manbalaridan.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning diniy-ma’rifiy
sohadagi islohotlar yuzasidan nutqlari va chiqishlari. www.president.uz
10.
BMT va YUNESKOning diniy bag‘rikenglik va terrorizmga qarshi kurash
bo‘yicha hisobotlari. www.un.org
