Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 248
INSONLAR TEMPERAMENTINING PSIXOLOGIK TAVSIFI
Zaripova Sadoqat Samandar qizi
Ellikqal'a tumani 12-umumiy o'rta ta'lim maktabi psixologi
Nurjanova Gulzira Sherxanovna
Ellikqal'a tumani 1-umumiy o'rta ta'lim maktabi psixologi
Anotatsiya:
Ushbu maqolada temperament turlari va ularning psixologik tavsifi,
temperament haqida umumiy tushuncha berilgan.
Kalit so’zlar:
Temperament, hayol, bosh miya mexanizmlari, xalerik, sangivinik,
flegmatik, melonxolik.
Insonning ruhiy olami beto’xtov harakatlar majmuasidan iborat bo’lib, biri
ikkinchisini bevosita taqozo etadi va ular uzluksiz zanjir tizimiga o’xshash tarzda hukm
suradi. Xuddi shu bois shaxs rushiyatida tashqi atrof-mushit to’g’risidagi taassurotlar,
o’tmish xotiralari, kelajak yuzasidan ijodiy xayollar, ezgu niyatlar, xohish istaklar, maqsad
va tilaklar, mulohaza, fikr va muammo, hissiy kechinmalar, irodaviy sifatlar uzluksiz
tarzda o’zaro o’rin almashtirib turishi evaziga ontogenetik dunyoga mustahkam negiz
hozirlanadi. Ruhiy olam kechishi, uning sur'ati, mazmuni, shakli ko’lami, xususiyati,
xislati, sifati, mexanizmi alohida, yakka hol insonda rang-barang tarzda namoyon bo’linish
kuzatiladi. Shuning uchun bo’lsa kerak, insonlar tabiat hodisalariga, omillariga, ta'sir
kuchlariga tez yoki sekin, yengil yoki mushkulot bilan javob qaytarishga moyillik
ko’rsatadilar.Shuni alohida ta'kidlab o’tish kerakki, psixik faoliyatning dinamikasi nafaqat
temperamentga, balki motivlarga, psixik holatlarga, his-tuyg’ularga ham bevosita
bog’liqdir. Misol uchun, inson o’zi temperamentning qaysi tipiga taalluqli bo’lishidan
qat'iy nazar, o’z faoliyatiga layoqatli, mayli kuchli, intilishi qat'iy, qiziquvchan bo’lsa, uni
tashkillashtirishda va nazardan qolishda uyushqoqlik, harakat sur'ati esa tezkor amalga
oshadi, unga loqayd munosabatni bildirsa, ish sur'ati sekin va sust kechadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 249
Har qanday vaziyatga qaramasdan, shaxsning qarindosh urug’lari to’g’risidagi,
shuningdek, jahonda kechayotgan noxush xabarlar uning a'zoyi badanini larzaga keltiradi,
labi quriydi, rangi bo’zaradi, atrof-muhitga nisbatan mo’ljalini yo’qotadi. Psixologiyada
temperamentga taalluqli individual dinamik xususiyatlar bilan motivlar va psixologik
holatlar, hissiy kechinmalarning dinamik xususiyatlari o’rtasida muayyan darajasida
tafovut mavjudligi alohida ta'kidlanadi.
B.M.Teplov ilmiy maktabi namoyandalari tomonidan olingan ma'lumotlarga
qaraganda, insonda shosil qilinadigan shartli reflekslarning ba'zi bir individual
xususiyatlari o’zaro uyqunlikka egadir. Ularning ta'biricha, o’zaro boqliq individual
xususiyatlar tizimi nerv tizimsining muayyan xususiyati bilan tavsiflanadi. Jumladan,
o’zaro boqlangan xususiyatlar, birinchidan, shartli qo’zqovchi mustashkamlanishi davom
etishidan qat'i nazar, shartli reflekslar so’nishi darajasiga, ikkinchidan, qo’zqovchilarning
kuchli yoki kuchsizligi bilan shartli reaksiyaning shajmi orasidagi tafovutlarga,
Uchunchidan, asosiy qo’zqovchi sezgirligiga begona (notanish) qo’zqovchini ijobiy
(salbiy) ta'sir o’tkazish darajasiga, to’rtinchidan, boshqa ko’rinishdagi yoki kuchlanishdagi
qo’zqolish jarayonlarining kuchiga boqliqdir. Shuningdek, B.M.Teplov ilmiy maktabining
namoyondalari tomonidan ijobiy va tormozlovchi shartli reflekslarning shosil bo’lish
tezligini tavsiflovchi individual xususiyatlar turkumi sham ta'birlab berilgandir. Ushbu
individual xususiyatlar moshiyatida ifodalanuvchi nerv sitizimsining notanish xususiyati
dinaminlik deb nomlangan sham tavsiflangan. Bundan tashqari, ular shartli reflektor
faoliyatining bir gurush individual xususiyatlari qo’zqolish jarayonining to’xtalishining
tezligi mashsuli sifatida tashmin qilingan xususiyatni (yangi xislatni) labillik (ya'ni latincha
labialis-beqarorlik atab boshlaganlar. Shuning bilan birga nerv tizimsining boshqa
xususiyatlari mavjudligi tog’risida ilmiy tashminlar ilgari surilgan, chunonchi: senzitivlik,
reaktivlik.
Nerv tizimsining umumiy tiplari kelib chiqishi yuzasidan muloshaza yuritilganda,
albatta I.P.Pavlovning ta'limotini eslash maqsadga muvofiq, chunonchi irsiyat yo’li bilan
shartlangan tip-bu genotip demakdir. Shozirgi davrda nerv tizimsining umumiy tipi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 250
(genotip) irsiyatga boqliq ekanligi shaqidagi ma'lumotlar, omillar juda ko’p bo’lib, ular
qiyosiy psixologiyada shayvonlarni o’rganishda topilgandir.
Masalan, nerv tizimsining kuchi, epchilligi shayvonlarni chatishtirish yo’li bilan
yuzaga keltirilgan, lekin barcha xususiyatlar tog’risida bunday dadil fikrlarni bildirish
mumkin emas.
Shorijiy psixologik adabiyotlarda ta'kidlanishicha, temperament nerv tizimsi
umumiy tipining nerv-fiziologik xususiyatlariga emas, balki: a) tashqi ko’rsatkichi
badanning jismoniy tuzilishiga, b) uning ba'zi qismlari o’rtasidagi aloqaga, v) organizm
turli tarkiblarining munosabatlaridan tuzilgan organizmning umumiy tuzilmasiga
boqliqdir, degan nazariya jashon psixologiyasida ustuvor o’rin egallagandir. Bu
nazariyaning asoschilari
E.Krechmer (nemis psixologi) va U.Sheldan (amerika psixologi) lar shisoblanib,
ularning talqinicha, tana tuzilishi sham, temperament xususiyatlari sham ichki sekresiya
bezlari faoliyatidagi o’zaro munosabatlarning naliy belgilariga boqliqdir. Ularning
fikricha, tana tuzilishi bilan temperament xususiyatlari orasida muayyan mutanosiblik
mavjuddir. U. Sheldonning muloshaza bildirishicha, semez, qorin bo’shliqi takomillashgan
inson shodlikka, muloqategandlikka, to’yib ovqatlanishga moyil (visseraton) xususiyatga
egadir. Shuningdek, sklet muskullari taraqqiy etgan shaxslar qayratli, faol (somaton)
xislatlidir. Shu bilan birga nerv tizimsi, bosh miyasi o’rta rivojlangan o’ta insonlar o’ta
sezgir, seotashvish, shayolatga beriluvchang bo’ladilar, ya'ni serebroton xususiyatlidirlar.
Mulohaza yuritilgan muammo mushim ijtimoiy ashamiyat kasb etadi, chunki ichki
sekresiya bezlarining tuzilishi sham tashqi sharoitlarga, sham faoliyat talablariga to’la
to’kis moslasha olmaydi, binobarin u nerv tizimsiga biroz muvofiqlashuvi mumkin, xolos.
Xuddi shu omildan kelib chiqqan holda Krechmer bilan Sheldon talqiniga
yondashilsa, u holda shaxs temperamentning xususiyatlari tashqi ijtimoiy sharoitlarga
faoliyat talablariga muvofiqlashuv eshtimoli mavjud. Mualliflar e'tiroficha, turli
temperamenli shaxslarga ijtimoiy zaruriyat tufayli bir xil talablar qo’yilsa u holda
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 251
insonning temperamenti imkoniyatlari bilan jamiyat talablari o’rtasida murakkab
ziddiyatlar, nizoli vaziyatlar vujudga kelishi mumkin emish.
Shuni ta'kidlash joizki, Krechmer bilan Sheldonning temperament tog’risidagi
nazariyasi bir muncha bashslidir, chunki temperamentning nerv tizimsi umumiy tipining
xususiyatlariga boqliqligini aks ettiruvchi omillarni tushuntirishga zayiflik qiladi.
Shuningdek, mazkur ta'limot temperamentining kelib chiqishini tushuntirishga
roliga biryoqlama orttirma basho beoadi. Shuni unutmaslik kerakki, organizmning
umumiy tuzilishi darshaqiqat nerv tizimsining tipiga va temperamentga muayyan darajada
ta'sir o’tkazishi mumkin. Chunki nerv tizimsining xususiyatlari modda almashish ichki
sekresiya bezlari faoliyatining individual xususiyatlariga muvofiqdir. Demak,
temperamentning vujudga kelishida organizmning umumiy tuzilishi emas, balki nerv
tizimsining genotipi yoki umuiy tipi mushim ashamiyat kasb etadi.
Shunga qaramay temperamentning fiziologik asosi nerv tizimsining umumiy tipidan
iborat bo’lsa-da, lekin uning psixologik tavsifini tashlil qilish uchun nerv tizimsining
xususiyatlarini bilish shozirgi davr talabig javob bermaydi. Misol uchun, qayratlilik,
barqaror kayfiyat, yuqori faollik, sharakat tezligi qo’zqolish kuchiga boqliqdir, lekin unga
shar xil psixik xususiyatlar sham taalluqlidir (sezgi xususiyatlari, xayol obrazlari yorqinligi
va hakozo). Temperamentning muayyan xususiyati nerv tizimsi umumiy tipining birorta
xususiyatiga aloqador bo’lmasdan, bilki bir turkim xususiyatiga boqliqdir. Psixologiyada
biror tobe o’zgaruvchi bir nechta mustaqil o’zgaruvchilarga aloqador bo’lsa yoki tansho
(yolqiz) mustaqil o’zgaruvchi bir turkim tobe o’zgaruvchiga boqliqligi o’rnatilsa, bunday
tobelik ko’pyoqlama tobelik deyiladi. Xuddi shu bois, temperamentning psixologik
xususiyatlari nerv tizimsi umuman tipining fiziologik xususiyatlariga ko’pyoqlama
tobedir. Nerv tizimsi umumiy tipi xususiyatlarining fizologik tadqiqotlari temperament
paydo bo’lishi qoniniyatlarini tushunishga kamlik qiladi, shuning uchun bu soshada
fiziologik izlanish o’tkazish uning psixologik moshiyatini tekshirishni taqazo etadi.
Tepmerament tipalogiyasi mabodo insonlar temperamentlari bo’yicha qiyoslansa, u
holda uning xususiyatlari jishatidan o’zaro o’xshash shaxslarning gurushi mavjudligi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 252
namoyon bo’ladi. Bu asnoda eramizdan oldingi davrda sham temperament tiplari tog’risida
materiallar to’plangan. Ularda temperament tipi deyilganda, insonlarning muayyan
gurushlarini tavsiflovchi psixik xususiyatlarning yiqindisi (majmuasi) anglashinilgan.
Shozirgi davrda temperament tipi deganda, ma'lum insonlar gurushi uchun umumiy
bo’lgan xususiyatlarning sodda majmuasi emas, balki mazkur xususiyatlarining qonuniy,
zaruriy o’zaro boqliqligi tushuniladi. Temperament tipini tavsiflovchi xususiyatlarning
qonuniy tarzda o’zaro boqliqligi turlicha aks etishi mumkin. Temperamentning ayrim
xususiyatlarini u yoki bu tashqi ko’rinishiga qarab o’lchash mukin. Shaxsning shiddatlik
(tezlik, impulsivlik) darajasini ikkita xarakatdan bittasini tanlanmaydigan xarakatga
nisbatan qancha vaqt mobaynida qaror chiqarishga qarab aniqlash mumkin.
Temperament tiplarini psixik xususiyatlar o’rtasidagi qonuniy munosabatlar tarzida
tushunish Gippokrat tomonidan talqin qilingan temperament tuqrisida tushuncha
ma'nosiga mos tushadi. Lekin u ushbu tushunchani yunoncha krasis so’zi bilan belgilangan
va u latincha temperament atamasiga mos bo’lib, nisbatan, munosabat degan ma'noni
anglatadi. Nerv tizimsining umumiy tiplari bilan fiziologik jishatdan temperament tiplari
I.P.Pavlovdan keyin gippokrat tiplari, ya'ni sangvinik, xolerik, flegmatik, melanxolik deb
atala boshlangan. Lekin bu tushunchalar shozirgi zamon psixologik ma'lumotlar
munosabati bilan yangicha mazmun va moshiyat kasb etgan. Shu boisdan nerv tizimsining
to’rtta tipi temperamentning to’rtta tipiga boqliq deb e'tirof etishimizga shaqqimiz yo’q,
chunki ular gippokratcha tiplarning ayrimlari, xolos.
Shuning uchun yangi omillar mazkur tiplarning psixologik tavsifini qayta tashlil
qilishni taqozo etadi.
Temperament tiplarining psixologik tavsifi quyidagi mushim xususiyatlar yordami
bilan aniqlanishi mumkin:
Sangvinik-juda faol, shar bir narsaga sham qattiq kulaveradi; yolqon dalilarga jashli
chiqadi. Atrofdagi narsalar, ma'ruzalar diqqatini tez jalb etadi. Imo-ishoralarni ko’p
ishlatadi, cheshrasiga qarab kayfiyatini anglab olish qiyin emas. Juda sezgir bo’lishga
qaramay, kuchsiz ta'sir (qo’zqatuvchilar) ni seza olmaydi, serqayrat, ishchan, toliqmas.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 253
Faollik bilan reaktivlik munosanati muvozanatida, imtizomli o’zini tiya biladi, boshqara
oladi. Xatti-sharakati jo’shqin, nutq sur'ati tez, yangilikni tez payqaydi, aql idroki tirak,
topqir, qiziqishlari, kayfiyati, intilishlari o’zgaruvchan. Ko’nikma va malakalarni tez
egallaydi. Ko’ngli ochiq, dilkash, muloqatga tez kirishadi. Xayolati (fantaziyasi) yuksak
darajada rivojlangan: tashqi ta'sirlariga shozirjavob va hakozo.
Xolerik-sust senzitivlik xususiyatiga ega. Juda faol va reaktiv. Ko’pincha reaktivligi
faollikdan ustun keladi. Betoqat, serzarda, tinimsiz.
Sangvinlikka qaraganda silaroq, lekin ko’proq qotib qolgan(rigidroq). Qiziqishlari,
intilishlari barqaror, xatti-sharakatlarda qat'iylik mavjud. Biroq diqqatni bir joyga
to’plashda qiynaladi. Nutq sur'ati tez va hakozo.
Flegmatik-sentizivligi sust, shis-tuyqusi (emosiyasi) kam o’zgaruvchan, shunga
ko’ra bunday shaxsni kuldirish, jashlini chiqarish, kayfiyatini buzish qiyin. Ko’ngilsiz
shodisa shaf-shatar shaqidagi xabarga xotirjamlik bilan munosabatda bo’ladi. Vazmin,
kam sharakat. Imo-ishorasi, mimikasi ko’zga yaqqol tashlanmaydi. Lekin serqayrat,
ishchan, faol, chidamli, matonatli. Nutq vasharakat sur'ati sust. Farosati qiyiqroq. Diqqatni
to’plashi
osoyishta.
qotib
qolgan
(rigit).
Diqqatni
ko’chirish
qiyin.
Interavertiravonlashgan, kam gap, ichimdan top. Yangilikni qabul qilishi murakkab.
Tashqi taassurotlarga sustlik bilan javob beradi( qaytaradi).
Melanxolik-sentizivligi yuksak. Tortinchoq, qayratsiz. Arazchan, xafaxon. Jimgina
yiqlaydi, kam kuladi. Qat'iyligi va mustaqilligi zaif. Tez toladi. Ortiqcha ishchan emas.
Diqqati barqaror. Shis-tuyqusi sust o’zgaradi. qotib qolgan (rigid).
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati
1. G`oziev E. Psixologiya. T. 1994.
2. Andreeva G. M. Sosialnaya psixologiya. Uchebnik - M., 1998
3. Klimov E. A. Osnovi psixologii. - M., 1998
4. Gamezo M. V., Domashenko I. A. Atlas po psixologii. - M.,1986
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 254
5. Gippenreyter Yu. B. Vvedenie v obshuyu psixologiyu. Kurs lektsiy. - M., 1996 6.
6. Karimova V. M. "Ijtimoiy psixologiya asoslari". - T., 1994
