Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 174
GORIZONTAL QUDUQLARNI BURĢULASHDA UCHRAYDIGAN ASOSIY
MUOMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI.
Usmonov Izzatulla Sunnatovich
Buxoro energetika, neft va gaz sanoati texnikumi,
O‘zbekiston, Buxoro shahri
Annotatsiya:
Gorizontal quduqlarni burg‘ulash bugungi kunda uglevodorod
zaxiralarini maksimal darajada samarali o‘zlashtirishning eng ilg‘or usullaridan biri
hisoblanadi. Ushbu maqolada gorizontal burg‘ulash texnologiyasida uchraydigan muhim
muammolar chuqur tahlil qilinadi. Bular jumlasiga quduq yo‘nalishini aniqlash va
boshqarishdagi noaniqliklar, burg‘ulash suyuqligining gidravlik xossalarining buzilishi,
burg‘ulash asbob-uskunalarining tez yeyilishi, quduq devorining barqarorligini
ta’minlashdagi qiyinchiliklar hamda burg‘ulash jarayonida yuzaga keladigan kutilmagan
bosim o‘zgarishlari kiradi. Maqolada ushbu muammolarni aniqlash, ularga sabab
bo‘ladigan omillarni tushunish va amaliy jihatdan samarali yechimlar qo‘llash usullari
bayon etiladi. Shuningdek, ilg‘or texnologiyalar — masalan, MWD (measured while
drilling), LWD (logging while drilling) va real vaqtli monitoring tizimlarining qo‘llanilishi
orqali gorizontal quduqlarni yanada aniqlik va xavfsizlik bilan burg‘ulash imkoniyatlari
ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari neft-gaz sohasidagi muhandislar, texnologlar va
mutaxassislar uchun amaliy qo‘llanma vazifasini o‘tashi mumkin.
Kalit so‘zlar:
gorizontal quduq, burg‘ulash muammolari, yo‘nalishni boshqarish,
burg‘ulash suyuqligi, quduq devori barqarorligi, burg‘ulash asbobi, texnologik yechimlar.
Bugungi kunda neft va gaz zaxiralarini samarali o‘zlashtirishda gorizontal
quduqlarni burg‘ulash texnologiyasi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu usul orqali
qatlam bilan katta yuzaga ega aloqa hosil qilinadi va uglevodorodlarning oqimi ko‘payadi.
Ayniqsa, kam o‘tkazuvchan qatlamlarda, qattiq strukturalarda yoki marginal zaxiralarda
gorizontal burg‘ulash an’anaviy vertikal burg‘ulash usullariga nisbatan sezilarli
afzalliklarga ega. Biroq, bu texnologiyaning murakkabligi sababli, bir qator texnik,
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 175
texnologik va geologik muammolar yuzaga keladi. Mazkur maqolada ana shunday asosiy
muammolar va ularni bartaraf etish bo‘yicha ilg‘or yechimlar yoritiladi.
1. Quduq devorining barqaror emasligi
Muammo: Gorizontal quduqlar qatlam ichida gorizontal yo‘nalishda joylashganligi
sababli, qatlam bosimi va burg‘ulash suyuqligi bosimi o‘rtasidagi muvozanat buzilganda,
quduq devori o‘pirilib tushishi yoki yopilishi mumkin. Ayniqsa, yumshoq jinslarda yoki
yuqori gorizontal stress mavjud qatlamlarda bu xavf kuchayadi.
Yechim:
Yuqori zichlikka ega burg‘ulash suyuqliklaridan foydalanish.
Quduq yo‘nalishini qatlam stressiga nisbatan eng optimal burchakda tanlash.
Qisqa burg‘ulash segmentlari va vaqtida quvurlash (obsa) orqali devor barqarorligini
ta’minlash.
2. Burg‘ulash suyuqligining muvofiqlashtirilmagan xossalari.
Muammo: Gorizontal burg‘ulashda suyuqlik va kesma harakati sekinlashadi,
ayniqsa quduq pastki qismida kesmaning to‘planishi kuzatiladi. Bu esa tiqilish, kesmaning
orqaga qaytishi va suyuqlik aylanishining buzilishiga olib keladi.
Yechim:
Reologiyasi o‘zgartirilgan burg‘ulash suyuqliklaridan foydalanish (masalan,
thixotropic xossalarga ega suyuqliklar).
Yuqori momentli sirkulyatsiya tizimlarini qo‘llash.
Periodik orqaga va oldinga suyuqlik haydash (“backreaming”) texnikasidan
foydalanish.
3. Burg‘ulash asboblarining yeyilishi va sinishi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 176
Muammo: Gorizontal quduqlarda burg‘ulash asboblari qatlamga ishqalanib harakat
qiladi. Bu ishqalanish esa burg‘ulash trubasining deformatsiyasi, kuchlanish zonalarining
paydo bo‘lishi va asbobning muddatidan oldin ishdan chiqishiga sabab bo‘ladi.
Yechim:
Mustahkam materiallardan tayyorlangan, sirpanishga chidamli trubalar ishlatish.
Rotary steerable system (RSS) texnologiyasidan foydalanib, egilish burchagini
kamaytirish.
Rulmanli, spiral shakldagi markazatorlar va stabilizatorlardan foydalanish.
4. Yo‘nalishni aniqlashdagi xatoliklar .
Muammo: Gorizontal burg‘ulashda quduqning kerakli yo‘nalishda davom etishini
ta’minlash murakkab. Burg‘ulashning har bir bosqichida yo‘nalishni aniqlovchi va
boshqaruvchi vositalar bo‘lmasa, qatlamdan chiqib ketish yoki ortiqcha egilish holatlari
yuzaga keladi.
Yechim:
MWD (Measured While Drilling) va LWD (Logging While Drilling) tizimlari
yordamida real vaqt rejimida kuzatish.
3D yo‘nalish simulyatsiyasi va oldindan loyihalangan trajectory'ni qat’iy nazorat
qilish.
Smart BHA (Bottom Hole Assembly) elementlaridan foydalanish.
5. Harakatga qarshilik.
Muammo: Quduq uzunligi oshgani sari truba harakatiga qarshilik kuchayadi. Bu esa
burg‘ulash asbobining aylanma momentini oshirib, tizimni ortiqcha zo‘riqtiradi.
Yechim:
Kam ishqalanishli burg‘ulash naychalaridan foydalanish.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 177
Drillpipe'ni maxsus qoplamalar bilan ishlov berish.
"Lubricant" qo‘shimchalari yordamida burg‘ulash suyuqligini yaxshilash.
6. Gorizontal quduqlarda kesmani to‘liq chiqarib yubora olmaslik
Muammo: Gorizontal segmentlarda tortish kuchi (gravitatsiya) kesmaning
burg‘ulash suyuqligi bilan ko‘tarilishiga to‘sqinlik qiladi. Natijada kesma quduqning
pastki qismida to‘planadi, bu esa burg‘ulash trubasining tiqilib qolishiga, moment ortishiga
va hatto asboblarning sinishiga olib keladi.
Yechim:
Yuqori viskoziteli burg‘ulash suyuqligidan foydalanish.
Spiral truba aylanishi (rotatsiya) va yuqori tezlikda sirkulyatsiyani saqlash.
Periodik reversiv sirkulyatsiya va “backreaming” texnikasi orqali kesmani chiqarish.
7. Gidravlik energiya yo‘qotishlari
Muammo: Quduq uzunligi ortgani sari gidravlik qarshilik kuchayadi. Burg‘ulash
suyuqligi bosimi quduq uchigacha etib bormaydi yoki yetarli bo‘lmaydi. Bu holat quduq
devorining beqarorligiga, tozalanmagan quduqqa, asbobning ishdan chiqishiga olib keladi.
Yechim:
Past ECD (Equivalent Circulating Density) bilan ishlaydigan suyuqliklardan
foydalanish.
Aeratsiyalangan burg‘ulash suyuqliklari (underbalanced drilling) usullarini qo‘llash.
Quduq tarmog‘ini bosqichma-bosqich (staged) sirkulyatsiya qilish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 178
1. Yo‘ldoshev, A.N. Neft va gaz quduqlarini burg‘ulash asoslari. — Toshkent: “Fan
va texnologiya”, 2016. — 304 bet.
2. G‘ulomov, A.G. Neft va gaz konlarini qazib olishda zamonaviy texnologiyalar.
— Toshkent: O‘zbekiston Davlat Energetika Instituti nashriyoti, 2019. — 248 bet.
3. Kadirov, B.Q., Nazarov, S.K. Quduq burg‘ulashda yo‘nalishni boshqarish
texnologiyalari. — Toshkent: TDTU nashriyoti, 2020. — 182 bet.
4. Qosimov, O. va boshqalar. Neft va gaz quduqlarini burğulash texnikasi. —
Toshkent: “Fan”, 2017. — 275 bet.
5. Юсупов, А.Ш. Бурение нефтяных и газовых скважин. — Т.: Ўзбекистон
Миллий Энциклопедияси, 2019. — 352 б.
6. Mitchell, R.F. Drilling Engineering. — Richardson, TX: Society of Petroleum
Engineers, 2020. — 482 p.
7. Rabia, H. Oilwell Drilling Engineering: Principles and Practice. — London:
Graham & Trotman, 1985. — 420 p.
