Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 156
KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI O’QUVCHILARDA IJOBIY MUNOSABAT
USULLARINI SHAKLLANTIRISHNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI
Toshkent viloyat Nurafshon shahar
26-maktab boshlangich sinf o'qituvchisi.
Mirsaitova Go'zal Baxodirovna
Anotatsiya:
Mazkur maqolada kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda ijobiy
munosabat usullarini shakllantirishning ijtimoiy-psixologik xususiyatlari tahlil etiladi.
O‘quvchilarning atrof-muhit, tengdoshlar, o‘qituvchilar va ota-onalar bilan bo‘lgan
munosabatlarida ijobiy qarash va hissiy-ijtimoiy kompetensiyalarni rivojlantirishning
ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, bolalarning psixologik rivojlanish bosqichlari,
empatiya, hamkorlik, bag‘rikenglik kabi ijtimoiy hislatlarning shakllanishiga ta’sir etuvchi
omillar ko‘rib chiqilgan. Maqolada zamonaviy pedagogik va psixologik yondashuvlar
asosida ijobiy munosabatni shakllantirish bo‘yicha samarali usullar tavsiya etilgan.
Tadqiqot natijalari kichik maktab yoshidagi bolalarning ijtimoiy moslashuvchanligi va
ruhiy holatini yaxshilashda amaliy ahamiyatga ega.
Kalit so’zlar:
kichik maktab yoshi, ijobiy munosabat, ijtimoiy-psixologik
xususiyatlar, tarbiya, empatiya, kommunikativ ko‘nikmalar, bolalar psixologiyasi,
munosabat shakllanishi, maktab muhitida rivojlanish, hissiy ong.
Аннотация:
В
статье
анализируются
социально-психологические
особенности формирования позитивных установок у учащихся младших классов.
Подчеркивается важность развития позитивных установок и социально-
эмоциональных компетенций во взаимоотношениях учащихся с окружающей
средой, сверстниками, учителями и родителями. Также были рассмотрены этапы
психологического развития детей и факторы, влияющие на формирование таких
социальных качеств, как эмпатия, сотрудничество и толерантность. В статье
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 157
рекомендуются эффективные методы формирования позитивного отношения,
основанные на современных педагогических и психологических подходах.
Результаты исследования имеют практическое значение в улучшении социальной
адаптации и психического состояния детей младшего школьного возраста.
Kлючевые слова
: младший школьный возраст, позитивное отношение,
социально-психологические особенности, воспитание, эмпатия, коммуникативные
навыки, детская психология, формирование отношения, развитие в школьной среде,
эмоциональная осознанность.
Annotation:
This article analyzes the socio-psychological features of the formation
of positive attitudes in younger school-age children. The importance of developing a
positive attitude and emotional and social competencies in students' relationships with the
environment, peers, teachers and parents is highlighted. The stages of children's
psychological development, factors affecting the formation of social qualities such as
empathy, cooperation, tolerance are also considered. The article recommends effective
methods for forming positive attitudes based on modern pedagogical and psychological
approaches. The results of the study are of practical importance in improving the social
adaptability and mental state of younger school-age children.
Key words:
primary school age, positive attitude, socio-psychological
characteristics, upbringing, empathy, communication skills, child psychology, attitude
formation, development in the school environment, emotional awareness.
Kirish:
Bugungi globallashuv va axborot texnologiyalari jadal rivojlanayotgan
davrda barkamol avlodni tarbiyalash, ularning ijtimoiy hayotga moslashuvchan, ruhiy
jihatdan barqaror va ijobiy munosabatga ega bo‘lgan shaxs sifatida shakllanishini
ta’minlash dolzarb vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, inson shaxsining asosiy
fazilatlari bolalik davrida, xususan, kichik maktab yoshida shakllana boshlaydi. Shu bois
bu davrdagi ta’lim-tarbiya jarayoni nafaqat bilim berish, balki ijtimoiy va psixologik muhit
orqali bolada ijobiy munosabatlarni tarkib toptirishga ham yo‘naltirilishi lozim. Kichik
maktab yoshidagi o‘quvchilar ijtimoiy munosabatlar tizimiga yangi bosqichda kirib
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 158
keladilar: ular uchun maktab jamiyati, tengdoshlar guruhi va o‘qituvchi bilan o‘zaro
munosabatlar muhim ahamiyat kasb etadi. Bu bosqichda bolalarda empatiya, hamdardlik,
tushunish, madaniyatli muomala, hurmat, birdamlik va hamkorlik kabi ijobiy ijtimoiy
hislatlarni shakllantirish pedagog va psixologlar zimmasiga katta mas’uliyat yuklaydi. Aks
holda, bolalarda turli salbiy xulq-atvor shakllanishi, kommunikatsion muammolar, ijtimoiy
izolyatsiya yoki tajovuzkorlik holatlari yuzaga kelishi mumkin. Ushbu maqolada kichik
maktab yoshidagi bolalarda ijobiy munosabat usullarini shakllantirishga ta’sir etuvchi
ijtimoiy-psixologik omillar, bu jarayonda o‘qituvchi va oilaning o‘rni, hamda samarali
pedagogik yondashuvlar tahlil qilinadi. Shu bilan birga, ijobiy munosabat shakllanishining
yoshga xos psixologik jihatlari ham ko‘rib chiqilib, amaliy tavsiyalar beriladi.
Mavzuga oid adabiyotlar:
Avloniy ta’kidlagan axloqiy qadriyatlar ijobiy
munosabatning asosi hisoblanadi.
1
O‘quvchilarda hurmat, sabr, hamkorlik, mehr-
muhabbatni shakllantirish orqali ijobiy munosabat hosil qilinadi. Bu fikrlar
maqolangizning milliy-tarbiyaviy asoslarini mustahkamlaydi. Kichik maktab yoshidagi
bolalar psixologik rivojlanishida muloqot va ijtimoiy o‘zaro ta’sir hal qiluvchi ahamiyatga
ega. Ularning hissiy holati, o‘zini tutishi, munosabat madaniyati ko‘proq o‘qituvchi va
tengdoshlar bilan aloqada shakllanadi. Bu davrda bolalar o‘z fikrini bildirish, boshqalarni
tinglash, empatiya ko‘rsatish kabi ijtimoiy ko‘nikmalarni o‘rganadi.
2
Bundan tashqari,
Ijobiy munosabatni shakllantirish bevosita kommunikativ kompetensiya rivoji bilan
bog‘liq. O‘quvchilar o‘z fikrini to‘g‘ri ifoda etishi, boshqalarni tinglay olishi va jamoada
ishlashni o‘rganishi — maqolangizda ta’kidlangan ijtimoiy-psixologik yondashuvlarning
amaliy ko‘rinishidir.
Mavzuning dolzarbligi
: Yosh avlodni har tomonlama barkamol shaxs sifatida
tarbiyalash – jamiyatning taraqqiyoti va barqarorligi uchun muhim omil hisoblanadi.
Ayniqsa, kichik maktab yoshidagi davr bolalarning shaxsiyati shakllanishida poydevor
vazifasini bajaradi. Shu bosqichda ularning dunyoqarashi, ijtimoiy xulq-atvori, hissiy
holati va munosabat madaniyati shakllana boshlaydi. O‘quvchilarning o‘zaro va kattalar
1
Avloniy A. (1992). Turkiy guliston yoxud axloq. Toshkent: O‘zbekiston.
2
G‘ulomova M. Sh. (2021). Boshlang‘ich sinf psixologiyasi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 159
bilan bo‘lgan munosabatlaridagi ijobiy yo‘nalish, jamiyatda faol, mehribon, muloqotga
ochiq va sog‘lom fikrlovchi shaxs sifatida voyaga yetishida asosiy omillardan biridir.
Bugungi kunda maktab muhitida duch kelinayotgan muammolar – bolalar
o‘rtasidagi ziddiyatlar, tajovuzkorlik, loqaydlik, ijtimoiy faollikning sustligi – aynan ijobiy
munosabatlarni shakllantirishdagi kamchiliklar natijasi bo‘lishi mumkin. Shu bois,
o‘quvchilarni ijtimoiy va psixologik jihatdan qo‘llab-quvvatlash, ularning ijobiy
munosabat usullarini shakllantirish bugungi ta’lim tizimining eng dolzarb masalalaridan
biri sifatida e’tirof etilmoqda.
Mazkur mavzuni chuqur o‘rganish, ijobiy munosabatlarning shakllanishiga ta’sir
etuvchi omillarni aniqlash va samarali pedagogik-psixologik usullarni ishlab chiqish,
o‘qituvchi va ota-onalarga bu borada metodik ko‘rsatmalar berish dolzarb ilmiy-amaliy
ahamiyat kasb etadi.
Nazariy asoslar:
Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda ijobiy munosabatni
shakllantirish jarayoni bir nechta psixologik va pedagogik nazariyalarga tayanadi. Bu
nazariy asoslar bolalarning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishining psixologik xususiyatlarini
tushunishga, ularning munosabatlardagi faol ishtirokini ta’minlashga xizmat qiladi.
Avvalo, L. S. Vygotskiyning ijtimoiy-rivojlanish nazariyasi asosida bolaning bilish
jarayonlari va shaxsiy xususiyatlari ijtimoiy muhitda shakllanishi ta’kidlanadi. Unga ko‘ra,
bola atrofidagi kattalar va tengdoshlar bilan muloqot qilgan holda nutq, tafakkur, xulq-
atvor kabi jihatlarni egallaydi. Demak, bolaning ijobiy munosabat shakllanishida uning
ijtimoiy muhitdagi tajribasi hal qiluvchi ahamiyatga ega. E. Ericksonning psixososial
rivojlanish bosqichlari nazariyasida esa bolalikdagi ijtimoiy muloqotlar orqali ishonch,
mustaqillik, tashabbus va shaxsiy identifikatsiya rivojlanadi. Kichik maktab yoshidagi
bolalar "mehnatsevarlikka qarshi pastlik" bosqichida bo‘lib, ular o‘zlarining ijtimoiy
foydaliligini his qilishga ehtiyoj sezadilar. Bu bosqichda o‘ziga bo‘lgan ijobiy munosabat
va atrofdagilar bilan iliq aloqalar o‘rnatish muhim ahamiyatga ega. A. N. Leontyev va D.
B. Elkoninlarning faoliyat nazariyasi shuningdek, bolalarning shaxsiy rivojlanishi ularning
faoliyatiga, ayniqsa o‘yin, o‘qish va mehnat faoliyatiga bog‘liq ekanini ko‘rsatadi. Bu
jarayonlarda o‘quvchilarning ijtimoiy muloqoti, jamoaga moslashuvi va ijobiy
munosabatni shakllantirish imkoniyati kengayadi. Pedagogik nuqtai nazardan, Sh.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 160
Amonov, G. Ballaeva, A. Avloniyning milliy-ma’naviy qadriyatlar asosidagi tarbiya
konsepsiyalari ham bolaning axloqiy-ijtimoiy qiyofasini shakllantirishda asosiy nazariy
poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Ularning qarashlarida ijobiy munosabatlar, mehr-oqibat,
hurmat, sabr-toqat kabi fazilatlarning yosh avlod tarbiyasida tutgan o‘rni chuqur tahlil
etilgan. Shuningdek, zamonaviy psixologik-pedagogik yondashuvlar — kompetensiyaviy
yondashuv, insonparvar ta’lim modeli, va emosional intellekt nazariyalari ijobiy
munosabatni shakllantirishda amaliy jihatdan keng qo‘llanilmoqda. Ushbu nazariy asoslar
kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda ijobiy munosabat usullarini samarali shakllantirish
bo‘yicha ilmiy va metodik ishlanmalarni tayyorlashda poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Tahlil va natijalar:
Tadqiqot davomida kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda
ijobiy munosabat shakllanishiga ta’sir etuvchi asosiy omillar chuqur o‘rganildi. Tahlillar
shuni ko‘rsatdiki, o‘quvchilarning shaxslararo munosabatlari, o‘qituvchi va ota-onalarning
yondashuvi, sinfdagi ijtimoiy muhit va o‘yin orqali o‘zaro ta’sir ijobiy munosabatlarning
shakllanishiga bevosita ta’sir qiladi.
Psixologik kuzatuvlar va so‘rovnoma natijalariga ko‘ra, ijobiy muloqot madaniyati
rivojlangan o‘quvchilarda quyidagi xususiyatlar yaqqol namoyon bo‘ladi:
boshqalarning fikriga hurmat bilan qarash;
tengdoshlariga yordam berishga tayyorlik;
nizolarni tinch yo‘l bilan hal qilishga intilish;
ijtimoiy faollik va tashabbus ko‘rsatish.
Sinov tariqasida o‘tkazilgan amaliy mashg‘ulotlar — rolli o‘yinlar, guruhiy
topshiriqlar, psixologik treninglar, ijobiy kommunikatsiya mashqlari — o‘quvchilarning
munosabatlarida sezilarli ijobiy o‘zgarishlarni yuzaga keltirdi. Ayniqsa, emotsional
intellekt va empatiyani rivojlantiruvchi metodikalar samaradorligi yuqori bo‘ldi. Tahlillar
shuni ko‘rsatdiki, sinf jamoasida o‘zaro ishonch va hurmat muhiti mavjud bo‘lgan
maktablarda ijobiy munosabatlar darajasi ancha yuqori.
Shuningdek, ota-onalar bilan olib borilgan suhbatlar natijasida oilaviy tarbiyaning
ham bu jarayonda katta ahamiyatga ega ekani aniqlandi. Ota-onalarning o‘z farzandlariga
mehr-muhabbat bilan yondashuvi, ularni ijtimoiy muloqotga o‘rgatishi maktabdagi
munosabatlar sifati bilan bevosita bog‘liq.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 161
Tadqiqot natijalari quyidagicha umumlashtiriladi: Kichik maktab yoshidagi
o‘quvchilarda ijobiy munosabatlar avvalo o‘qituvchining individual yondashuvi va
ijtimoiy-emosional muhitga bog‘liq. O‘yin va amaliy mashg‘ulotlar asosida tashkil etilgan
faoliyat ijobiy muloqotni samarali rivojlantiradi. Ijtimoiy-psixologik qo‘llab-quvvatlash
vositalari — trening, maslahat, qo‘llab-quvvatlovchi fikrlar — ijobiy hissiy holatni
mustahkamlaydi. Ota-onalar va maktab o‘rtasidagi hamkorlik ijobiy munosabatlarni
shakllantirishda muhim vositadir.
Ushbu natijalar asosida kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda ijobiy munosabatni
shakllantirishga qaratilgan kompleks yondashuv ishlab chiqish lozimligi aniqlanadi.
Taklif va xulosalar:
O‘tkazilgan tahlil va kuzatuvlarga asoslanib, kichik maktab
yoshidagi o‘quvchilarda ijobiy munosabatlarni shakllantirish bo‘yicha quyidagi xulosa va
takliflar ilgari suriladi: Xulosalar shuni ko’rsatadiki, Kichik maktab yoshi — ijtimoiy
munosabatlar, xulq-atvor va shaxsiy fazilatlar shakllanishining eng muhim bosqichlaridan
biridir. Ijobiy munosabatlar — bolalarda hamdardlik, hurmat, muloqot madaniyati,
ijtimoiy mas’uliyat kabi fazilatlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Ushbu jarayonga
ijtimoiy-psixologik muhit, o‘qituvchining shaxsiy namunasi, ota-onalarning tarbiyaviy
yondashuvi va tengdoshlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Maxsus metod
va uslublar – rolli o‘yinlar, treninglar, guruhiy mashg‘ulotlar orqali ijobiy munosabatlarni
rivojlantirish mumkin.
Takliflar shu mavzularni qamrab oladiki, Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun
ijobiy munosabatni shakllantirishga oid metodik qo‘llanmalar ishlab chiqish va amaliyotga
joriy etish. Maktab psixologlari tomonidan o‘quvchilarda emotsional intellekt va
empatiyani rivojlantirishga yo‘naltirilgan maxsus dasturlarni joriy etish. Ota-onalar bilan
hamkorlikni kuchaytirish maqsadida seminar-treninglar tashkil qilish va ularni bolalarning
ijtimoiy-psixologik rivojida faol ishtirok etishga jalb qilish.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Vygotskiy L. S. (1983). Psixologiya va madaniyat. Moskva: Pedagogika
nashriyoti.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 162
2.
Erickson E. (2000). Bolalar va jamiyat: Psixososial rivojlanish nazariyasi.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi nashriyoti.
3.
Leontyev A. N. (1977). Faoliyat, ong va shaxs. Moskva: Nauka.
4.
Elkonin D. B. (1989). Bolalar psixologiyasi. Moskva: Pedagogika.
5.
Amonov Sh. (2004). Pedagogik texnologiyalar. Toshkent: O‘qituvchi.
6.
Ballaeva G. (2018). O‘quvchilarda ijtimoiy-hissiy ko‘nikmalarni shakllantirish
metodikasi. Toshkent: Fan va texnologiya.
7.
Karimova Z. (2016). Maktab psixologiyasi: metodik qo‘llanma. Toshkent:
Innovatsiya.
8.
Avloniy A. (1992). Turkiy guliston yoxud axloq. Toshkent: O‘zbekiston.
9.
G‘ulomova M. Sh. (2021). Boshlang‘ich sinf psixologiyasi. Toshkent: TDPU
nashriyoti
10.
Qodirova N. (2020). O‘quvchilarda kommunikativ kompetensiyani
shakllantirishning psixologik asoslari. Toshkent: Barkamol avlod.
11.
Salomova D. (2019). Emotsional intellekt va uning ijtimoiy rivojlanishdagi
o‘rni. // Pedagogik izlanishlar jurnali, №3
