Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 123
YOSH AVLODDA SAVODXONLIKNI SHAKLLANTIRISHDA ONA TILINING
ROLI
Toshkent viloyat Nurafshon shahar
26-maktab ona tili va adabiyot fani o'qituvchisi.
Nazarova Nilufar Abdug'offorovna
Anotatsiya:
Ushbu maqolada yosh avlodda savodxonlikni shakllantirishda ona
tilining tutgan o‘rni va ahamiyati yoritilgan. Til – tafakkur va dunyoqarashning asosi
sifatida yoshlarning bilim olish, muloqot qilish hamda jamiyatda faol ishtirok etishida
muhim vosita ekanligi tahlil qilingan. Maqolada ta’lim-tarbiyada ona tilining
imkoniyatlari, savodxonlikni rivojlantirishda zamonaviy yondashuvlar va metodik
vositalar haqida fikr yuritiladi. Shuningdek, o‘quvchilarda mustahkam til ko‘nikmalarini
shakllantirish orqali ularning ijtimoiy faolligini va shaxsiy rivojlanishini ta’minlash
yo‘llari ko‘rsatib o‘tilgan.
Kalit so’zlar:
ona tili, savodxonlik, yosh avlod, til tarbiyasi, ta’lim, nutq madaniyati,
til ko‘nikmalari, muloqot, til o‘rgatish metodikasi, tafakkur.
Аннотация:
В статье подчеркивается роль и значение родного языка в
формировании грамотности подрастающего поколения. Анализируется, что язык,
как основа мышления и мировоззрения, является важным инструментом для
молодых людей в приобретении знаний, общении и активном участии в жизни
общества. В статье рассматриваются возможности родного языка в образовании,
современные подходы и методические инструменты в развитии грамотности. В нем
также излагаются способы обеспечения социальной активности и личностного
развития учащихся путем формирования прочных языковых навыков.
Kлючевые слова
: родной язык, грамотность, молодое поколение, языковое
образование, воспитание, культура речи, языковые навыки, коммуникация,
методика преподавания языка, мышление.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 124
Annotation:
This article highlights the role and importance of the native language
in the formation of literacy in the younger generation. It analyzes that language, as the
basis of thinking and worldview, is an important tool for young people to acquire
knowledge, communicate, and actively participate in society. The article discusses the
possibilities of the native language in education, modern approaches and methodological
tools in the development of literacy. It also shows ways to ensure social activity and
personal development of students by forming solid language skills.
Key words:
mother tongue, literacy, young generation, language education,
education, speech culture, language skills, communication, language teaching
methodology, thinking.
Kirish:
Bugungi kunda ta’lim tizimida dolzarb bo‘lgan muammolardan biri – yosh
avlodda savodxonlik darajasini oshirish, ularda ravon va to‘g‘ri yozish, fikrini aniq
ifodalash ko‘nikmalarini shakllantirish masalasidir. Savodxonlik – nafaqat yozma nutqni
to‘g‘ri tashkil eta olish, balki keng ma’noda nutq madaniyatiga ega bo‘lish, mustaqil
fikrlash, o‘z fikrini asoslab bayon qila olish qobiliyatidir. Bu jarayonning asosi esa, eng
avvalo, ona tili orqali shakllanadi. Ona tili – millatning madaniyati, tarixiy xotirasi,
tafakkuri va dunyoqarashining ifodasidir.
Har bir insonning ma’naviy va intellektual kamoloti, avvalo, uning ona tilini qay
darajada egallagani bilan chambarchas bog‘liq. Ayniqsa, maktabgacha va boshlang‘ich
ta’lim bosqichlarida beriladigan til tarbiyasi yosh avlodda savodxonlik poydevorini
yaratadi. Shuning uchun ham bugungi kunda ta’lim muassasalarida ona tili fanini
zamonaviy metodik yondashuvlar asosida o‘qitish, til materiallarini bolalarning yoshi va
psixologik xususiyatlariga mos tarzda yetkazish nihoyatda muhim sanaladi.
Mazkur maqolada yosh avlodda savodxonlikni shakllantirish jarayonida ona tilining
tutgan o‘rni, uning imkoniyatlari, dolzarb metodik yondashuvlar hamda bu boradagi
samarali tajribalar yoritiladi.
Mavzuga oid adabiyotlar:
Islom Karimovning "Yuksak ma’naviyat – yengilmas
kuch" (2008) asari Oʻzbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti tomonidan yozilgan va
mustaqillik davrida yosh avlod tarbiyasi, milliy gʻoya, maʼnaviy meros va maʼnaviy
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 125
xavfsizlik masalalariga bagʻishlangan muhim ilmiy-amaliy va falsafiy asarlardan biridir.
Quyida ushbu asar haqida maqolalarda va ilmiy adabiyotlarda keltiriladigan asosiy fikr va
yondashuvlar jamlangan: Maqolalarda ta’kidlanishicha, Karimov ushbu asarda
ma’naviyatni xalqning eng muhim tayanchi, millat hayotini belgilovchi kuch sifatida talqin
qiladi. U yurt taraqqiyoti nafaqat iqtisodiy, balki ma’naviy asoslarda ham barpo etilishi
kerakligini uqtiradi. Aksariyat tahliliy maqolalarda Karimovning bu asarda yosh avlodni
yuksak maʼnaviyat, milliy g‘urur va vatanparvarlik ruhida tarbiyalash g‘oyasiga alohida
e’tibor qaratgani aytiladi. U savodsizlik, befarqlik, begonalashuv singari xavf-xatarlarga
qarshi ma’naviyat bilan kurashish zarurligini urg‘ulaydi. Ilmiy maqolalarda ushbu kitobda
ilgari surilgan milliy qadriyatlar, urf-odatlar, til, din va madaniyatning yoshlar ongida
qanday singdirilishi kerakligi bo‘yicha g‘oyalar yuqori baholanadi. “Ona tili nafaqat milliy
merosimizning ifodasi, balki shaxsiyatni shakllantirish, insoniy munosabatlarni
rivojlantirishda eng asosiy vositadir.”
1
Mavzuning dolzarbligi:
Zamonaviy axborot texnologiyalari tez rivojlanayotgan
hozirgi davrda yoshlarning til madaniyati, savodxonligi va muloqot madaniyatiga e’tibor
yanada ortib bormoqda. Ko‘plab kuzatuvlar shuni ko‘rsatmoqdaki, bugungi yoshlar
orasida og‘zaki va yozma nutqdagi xatoliklar, fikrni mantiqan to‘liq ifodalay olmaslik
holatlari tez-tez uchramoqda. Buning asosiy sababi — ona tilining yetarlicha chuqur
o‘rgatilmasligi, bolalarda tahliliy va mantiqiy fikrlashga asoslangan savodxonlik
ko‘nikmalarining sust rivojlanishidir.
Ona tilining o‘qitilishi nafaqat grammatik qoidalarni o‘rgatish, balki fikrlash,
tushunish, muomala madaniyatini shakllantirishda ham asosiy vosita hisoblanadi. Shu
bois, yosh avlodda savodxonlikni shakllantirishda ona tilining o‘rni bugungi ta’lim
islohotlarining muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida qaralmoqda. Ushbu mavzuning
dolzarbligi shundaki, bu boradagi izlanishlar nafaqat til o‘rgatish sifati, balki kelajak
avlodning intellektual va ma’naviy kamolotini ta’minlashga xizmat qiladi.
Nazariy asoslar:
Yosh avlodda savodxonlikni shakllantirish jarayoni tilshunoslik,
pedagogika va psixologiya fanlari asosida chuqur o‘rganiladigan murakkab va uzluksiz
1
Jo‘raev N. "Ona tili va nutq madaniyati" (2019)
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 126
jarayondir. Bu borada bir qancha nazariy qarashlar, didaktik tamoyillar hamda metodik
yondashuvlar mavjud. Tilshunoslik nuqtayi nazaridan savodxonlik – bu nafaqat
grammatik, imloviy va uslubiy bilimlarni egallash, balki nutqni mantiqan to‘g‘ri tuzish,
aniq va ravon ifodalash ko‘nikmalarining shakllanishidir. A. A. Potebnya, L. V. Shcherba,
A. N. Gvozdev kabi olimlar til taraqqiyoti va nutqiy faoliyatning shakllanishida ona
tilining hal qiluvchi ahamiyatini ta’kidlab o‘tganlar.
Pedagogik nuqtai nazardan, savodxonlik o‘qitish jarayonining asosiy maqsadlaridan
biri bo‘lib, yoshlarning fikrlash doirasini kengaytirish, muloqot madaniyatini shakllantirish
va ularni jamiyatda faol ishtirok etishga tayyorlashga xizmat qiladi. V. A. Sukhomlinskiy,
L. S. Vygotskiy kabi pedagoglar bolaning shaxs sifatida shakllanishida ona tilining ta’siri
nihoyatda kuchli ekanligini alohida ta’kidlaganlar.
Psixologik asoslar esa bolaning nutqiy va aqliy faoliyati o‘zaro bog‘liqligiga
asoslanadi. Til orqali fikrlash, eslab qolish, tahlil qilish, solishtirish kabi kognitiv
jarayonlar rivojlanadi. Bu jarayonda ona tilidagi darslar bolalarda til sezuvchanligini
oshirib, ularning mustaqil fikr yuritishiga zamin yaratadi. Bugungi kunda konstruktiv
pedagogika, kompetensiyaviy yondashuv, integrativ ta’lim kabi zamonaviy ta’lim
konsepsiyalari ham savodxonlikni shakllantirishda ona tilining o‘rnini yanada
kuchaytirishga xizmat qilmoqda. Shu bois, nazariy jihatdan qaralganda, ona tili —
shaxsning intellektual, ma’naviy va ijtimoiy taraqqiyotiga asos bo‘ladigan eng muhim
vositadir.
Tahlil va natijalar:
“Innovatsion texnologiyalar til o‘rgatishda yangi imkoniyatlar
yaratadi, bu esa o‘quvchilarning til ko‘nikmalarini samarali rivojlantirishga xizmat qiladi.”
2
O‘tkazilgan kuzatuvlar, metodik tajribalar va amaliyot tahlillari shuni ko‘rsatadiki, yosh
avlodda savodxonlik darajasining oshishi bevosita ona tili fanining sifatli o‘qitilishi va
unga bo‘lgan yondashuv bilan chambarchas bog‘liq. Xususan, boshlang‘ich ta’lim
bosqichida o‘quvchilarda tovush va harflarni to‘g‘ri talaffuz qilish, so‘zlarni yozishda
xatoliklarga yo‘l qo‘ymaslik, gap tuzishda mantiqiylikni saqlash kabi ko‘nikmalarning
shakllanishi til o‘rgatishdagi metodik yondashuvlarga bog‘liq. Darslarda interaktiv usullar,
2
Xamidova N. "Til o‘rgatishning innovatsion texnologiyalari" (2022)
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 127
o‘yinli topshiriqlar, vizual va audio vositalardan samarali foydalanilgan hollarda
o‘quvchilarning tilga qiziqishi ortib, savodxonlik darajasining sezilarli oshgani kuzatilgan.
Ayniqsa, matn bilan ishlash, savol-javoblar asosida tahlil qilish, ijodiy yozuvlar orqali
fikrni ifodalash kabi usullar bolalarning til sezuvchanligini kuchaytirishga xizmat qilgan.
Ba’zi hollarda esa darslar faqat nazariyaga yo‘naltirilgani, tilning amaliy qo‘llanilishiga
e’tibor yetarli bo‘lmagani sababli o‘quvchilarda grammatik qoidalarni o‘rganish bo‘yicha
bilimlar shakllansa-da, savodxonlik – ya’ni fikrni aniq, mantiqli va ravon ifoda etish
ko‘nikmasi yetarli darajada rivojlanmayotgani aniqlandi. Umuman olganda, savodxonlikni
samarali shakllantirish uchun ona tili o‘qituvchisi o‘z pedagogik mahoratini doimiy oshirib
borishi, zamonaviy metodikalardan foydalangan holda o‘quvchilarning yoshi, qiziqishi va
ehtiyojlariga mos yondashuvni tanlashi zarur. Shuningdek, ota-onalar bilan hamkorlikda
til muhitini kengaytirish, bolalarning nutqiy faolligini rag‘batlantirish ham muhim
omillardan biridir. Natijalar sifatida quyidagilarni ajratib ko‘rsatish mumkin: Ona tili
darslarida savodxonlikni shakllantirishga qaratilgan amaliy mashg‘ulotlar samarali natija
beradi. O‘quvchilarda savodxonlik darajasi ularning nutqiy faolligi va ijodiy fikrlash
qobiliyati bilan bevosita bog‘liq. Til o‘rgatishdagi innovatsion yondashuvlar bolalarda
tilga nisbatan ijobiy munosabat shakllantiradi. Savodxonlikni rivojlantirishda ona tili
fanining asosiy vosita sifatidagi o‘rni beqiyosdir.
Taklif va xulosalar:
Yosh avlodda savodxonlikni shakllantirish bugungi ta’lim
jarayonining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ona tili esa bu jarayonning asosiy
va eng muhim vositasi sifatida qaraladi. O‘tkazilgan tahlillar asosida quyidagi xulosalar va
takliflar ilgari suriladi:
Xulosalar:
Ona tili fanining to‘g‘ri va samarali o‘qitilishi yosh avlodning
savodxonligini shakllantirishda asosiy omildir. Darslarda interaktiv, ijodiy va amaliy
yondashuvlardan foydalanish o‘quvchilarning tilga bo‘lgan qiziqishini oshiradi hamda
fikrini ravon ifodalashiga yordam beradi. Til o‘rganish jarayonida faqat grammatik
bilimlarni berish emas, balki tanqidiy va mantiqiy fikrlashni rivojlantirish ham muhimdir.
Ota-onalar bilan hamkorlikda bolalarda til madaniyatini shakllantirish orqali savodxonlik
darajasini yanada oshirish mumkin.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 128
Takliflar shuni nazarda tutadiki, Ona tili darslarida savodxonlikni shakllantirishga
qaratilgan maxsus metodik qo‘llanmalar va dars ishlanmalarini ishlab chiqish va joriy
etish; Boshlang‘ich sinflarda tilni o‘qitishda multimediya vositalari, audio-kitoblar,
interaktiv o‘yinlar va onlayn platformalardan keng foydalanish; O‘quvchilarning nutqiy
faolligini oshirish maqsadida ijodiy yozuv mashqlari, hikoya tuzish, og‘zaki nutq
bellashuvlarini ko‘proq o‘tkazish; Ona tili o‘qituvchilarining doimiy ravishda malaka
oshirish kurslarida ishtirok etishini ta’minlash va zamonaviy pedagogik texnologiyalar
bilan tanishtirish; Oila va maktab o‘rtasida til madaniyatini shakllantirish bo‘yicha uzviy
hamkorlik tizimini yaratish.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008.
2.
Jo‘raev N. Ona tili va nutq madaniyati. – T.: O‘zbekiston, 2019.
3.
Yo‘ldoshev A., Soliyeva M. Boshlang‘ich sinflarda ona tili o‘qitish metodikasi. –
T.: «Fan va texnologiya», 2020.
4.
Vygotskiy L.S. Pedagogik psixologiya. – M.: Pedagogika, 1991.
5.
Shodmonov S., Raxmonova M. Nutq madaniyati asoslari. – T.: «Iqtisod-Moliya»,
2021.
6.
Xamidova N. Til o‘rgatishning innovatsion texnologiyalari. // Ta’lim va
innovatsiyalar jurnali. – 2022, №4.
7.
Boboyeva D. Ona tili ta’limida savodxonlikni shakllantirish. // Boshlang‘ich
ta’lim jurnali. – 2023, №2.
8.
G‘ulomov A., Usmonxo‘jayev Sh. O‘zbek tili va uni o‘qitish metodikasi. – T.:
O‘qituvchi, 2018.
9.
UNESCO. Literacy and Education for Sustainable Development: Policy Brief. –
Paris, 2017.
10.
O‘zbekiston Respublikasining “Davlat tili to‘g‘risida”gi Qonuni. – T.: Adolat,
2020.
