Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 106
ONA TILI – XALQ MAʼNAVIYATI VA MADANIYATINING ASOSI
Toshkent viloyat Nurafshon shahar
26-maktab ona tili va adabiyot fani o'qituvchisi.
Abduazizova Muhayyo Nabiyevna
Anotatsiya:
Mazkur maqolada ona tilining xalq maʼnaviyati va madaniyatidagi
tutgan oʻrni hamda ahamiyati yoritiladi. Til har bir xalqning milliy oʻzligini belgilovchi
asosiy omil sifatida talqin etilib, uning orqali avloddan-avlodga maʼnaviy meros, anʼanalar
va qadriyatlar uzluksiz yetkazib borilishi tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada ona tilining
tarbiya vositasi sifatida jamiyatda tutgan oʻrni, yosh avlodni vatanparvarlik,
insonparvarlik, bagʻrikenglik ruhida tarbiyalashdagi taʼsiri haqida fikr yuritiladi. Til va
madaniyat uygʻunligi, ularning xalq hayotidagi barqarorlik va taraqqiyotga xizmat qiluvchi
kuch sifatidagi ahamiyati asosli dalillar bilan yoritiladi.
Kalit so’zlar:
ona tili, xalq maʼnaviyati, milliy madaniyat, til madaniyati, milliy
o‘zlik, maʼnaviy meros, qadriyatlar, til tarbiyasi, madaniy identitet, globallashuv.
Аннотация:
В данной статье подчеркивается роль и значение родного языка
в духовности и культуре народа. Язык трактуется как ключевой фактор,
определяющий национальную идентичность каждого народа, и через него
анализируется непрерывная передача духовного наследия, традиций и ценностей из
поколения в поколение. В статье также рассматривается роль родного языка в
обществе как средства воспитания и его влияние на воспитание подрастающего
поколения в духе патриотизма, гуманизма и толерантности. Приводятся весомые
аргументы в пользу гармонии языка и культуры, их значения как силы стабильности
и прогресса в жизни народа.
Kлючевые слова
: родной язык, народная духовность, национальная культура,
языковая культура, национальная идентичность, духовное наследие, ценности,
языковое образование, культурная идентичность, глобализация.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 107
Annotation:
This article highlights the role and importance of the native language
in the spirituality and culture of the people. Language is interpreted as the main factor
determining the national identity of each people, and through it the continuous transmission
of spiritual heritage, traditions and values from generation to generation is analyzed. The
article also discusses the role of the native language in society as a means of education, its
influence on educating the younger generation in the spirit of patriotism, humanity and
tolerance. The harmony of language and culture, their importance as a force serving
stability and development in the life of the people are highlighted with reasonable
arguments.
Key words:
mother tongue, folk spirituality, national culture, language culture,
national identity, spiritual heritage, values, language education, cultural identity,
globalization.
Kirish:
Til insoniyat tafakkurining, madaniyatining, tarixiy xotirasining eng muhim
ifodasi sanaladi. Har bir xalq o‘z ona tilida o‘zligini anglaydi, dunyoni idrok etadi va
o‘zining tarixiy-madaniy merosini saqlab qoladi. Ayniqsa, ona tili millatning maʼnaviy
dunyosini, qadriyatlarini, urf-odatlari va eʼtiqodlarini asrlar davomida avloddan-avlodga
uzluksiz yetkazib beruvchi eng kuchli vositadir. Til yo‘qolsa – milliy ong, madaniyat,
o‘zlik ham yo‘qoladi. Shu bois, har bir millat o‘z ona tilini muqaddas qadriyat sifatida
eʼzozlab keladi.
O‘zbek xalqining boy tarixiy-madaniy merosini o‘zida aks ettirgan o‘zbek tili
bugungi kunda davlat tili sifatida milliy o‘zligimizning ramziga aylangan. U nafaqat
kundalik muloqot vositasi, balki xalqimizning asrlar davomida yaratgan adabiyoti, sanʼati,
axloqiy-meʼyoriy qarashlari, urf-odat va anʼanalarining to‘liq aks etgan vositasidir.
Bugungi globallashuv va raqamli texnologiyalar davrida ona tiliga bo‘lgan eʼtibor yanada
ortib, uni asrab-avaylash, boyitish va yosh avlodga to‘g‘ri yetkazish dolzarb vazifalardan
biriga aylanmoqda.
Mazkur maqolada ona tilining xalq maʼnaviyati va milliy madaniyatdagi oʻrni, uni
asrash va rivojlantirish borasidagi zaruratlar, shuningdek, yosh avlodni ona tiliga hurmat
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 108
ruhida tarbiyalash masalalari yoritiladi. Til va madaniyat uygʻunligi misolida xalq
maʼnaviyatini shakllantirish va uni mustahkamlash yoʻllari tahlil qilinadi.
Mavzuga oid adabiyotlar:
Madvaliyev A. ning "Ona tili va adabiyot o‘qitish
metodikasi" kitobida ona tili o‘qitish metodikasiga oid turli nazariy va amaliy
yondashuvlar keltirilgan. Ushbu kitobda keltirilgan ba'zi asosiy mavzular quyidagilardan
iborat bo‘lishi mumkin: Ona tili o‘qitishning umumiy prinsip va metodlari: Madvaliyev,
ona tili o‘qitishning zamonaviy metodik asoslarini, shu jumladan, kommunikativ
yondashuvni va tilshunoslikning didaktik jihatlarini muhokama qiladi. U o‘quvchilarga
tilni faqatgina grammatik qoidalar asosida emas, balki muloqot vositasi sifatida o‘rgatishni
ta’kidlaydi. Tilning maʼnaviy-tarbiyaviy roli: Kitobda tilning faqatgina muloqot vositasi
emas, balki maʼnaviy va axloqiy qadriyatlarni shakllantirishdagi o‘rni ham ko‘rsatiladi.
Madvaliyev ona tilini o‘qitishda, uning madaniyatshunoslik va milliy qadriyatlar bilan
bog‘liq jihatlarini alohida ta'kidlaydi. Ona tili o‘qitish metodikasi bo‘yicha tavsiyalar:
Madvaliyev, o‘qituvchilarga darslarni qanday tashkil etish, o‘quvchilarning tilni samarali
o‘rganishlari uchun qanday metod va usullarni qo‘llash kerakligi bo‘yicha amaliy
tavsiyalar beradi. Bu metodlar o‘zida o‘quvchilarni tilni muloqot jarayonida foydalana
olishga o‘rgatish, adabiyotlarni chuqur tahlil qilish va o‘qitish jarayonida innovatsion
texnologiyalarni joriy etishni o‘z ichiga oladi. Milliy o‘zlikni ifodalashdagi ona tilining
o‘rni: Madvaliyev, ona tili orqali milliy madaniyat va o‘zlikni ifodalash masalasini ham
muhokama qiladi. U tilni faqat axborot almashish vositasi sifatida emas, balki xalqning
tarixiy, madaniy va ma'naviy merosi sifatida ko‘rib chiqadi. Yoshlarni ona tili va
adabiyotga nisbatan hurmatini shakllantirish: Madvaliyev o‘quvchilarda ona tili va
adabiyotga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirishning muhimligini ta’kidlaydi va bu
jarayonda o‘qituvchining o‘rni haqida ham so‘z yuritadi.
Bu kitob til o‘qitishning ilmiy-uslubiy jihatlarini chuqur tahlil qilishga qaratilgan va
tilshunoslik, pedagogika hamda madaniyatshunoslik sohalarida keng qo‘llaniladi. Uning
mazmuni, ayniqsa, ona tili o‘qitish metodikasi bilan shug‘ullanuvchi o‘qituvchilar uchun
juda foydali bo‘lishi mumkin.
Sirojiddinov S. ning “Til va tafakkur” kitobida tilning inson tafakkuridagi o‘rni va
uning jamiyatdagi ma’naviy va madaniy vazifalari haqida keng qamrovli tahlillar berilgan.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 109
Maqola mavzusiga oid kitobdan keltiriladigan asosiy ma’lumotlar quyidagilardan iborat
bo‘lishi mumkin. Til va tafakkur o‘rtasidagi bog‘liqlik: Sirojiddinov, til va tafakkurning
o‘zaro bog‘liqligini batafsil tahlil qiladi. U tilni nafaqat aloqa vositasi sifatida, balki
insonning fikrlash jarayonini shakllantiruvchi asosiy omil sifatida ko‘rib chiqadi. Maqola
mavzusiga mos ravishda, tilning tafakkurdagi o‘rni, uning insonning dunyoqarashini va
ijtimoiy ongini shakllantirishdagi ahamiyati ta’kidlanadi. Til va madaniyat o‘rtasidagi
o‘zaro aloqalar: Sirojiddinov, tilning madaniyat bilan bog‘liqligini keng yoritadi. U tilni
milliy madaniyatning ayni o‘zigina emas, balki uning muhim vositasi deb hisoblaydi. Ona
tilining xalq maʼnaviyatidagi o‘rni, uning milliy o‘zlik va madaniyatni ifodalashdagi
ahamiyati haqida so‘z yuritiladi. Maqolada ona tilining xalqning tafakkurini, urf-odatlari
va qadriyatlarini qanday saqlab kelayotganligi haqida fikrlar mavjud. Tafakkurning tilga
ta’siri: Sirojiddinov, tilning inson tafakkurini shakllantirishdagi o‘rni haqida ilmiy nuqtai
nazarlarni taklif etadi. U fikrlash jarayonining til asosida tashkil topishini va tilning yirik
va kichik ma’no birikmalari yordamida insonning ongini o‘zgartirishi, uni boyitishi
mumkinligini tushuntiradi. Bu tilning ma’naviy-axloqiy ta’sirini, uning axloqiy me'yorlar
va qadriyatlar bilan bog‘lanishini ham o‘z ichiga oladi. Karimov, ma’naviyatning inson
hayotidagi markaziy o‘rni haqida gapirganda, tilni jamiyatning ruhiy va ma’naviy asosi
sifatida ta’riflaydi. Ona tili, uning fikr va tushunchalarni ifodalashdagi roli, xalqning
ma’naviy qadriyatlarini saqlashdagi ahamiyati haqida so‘z yuritiladi. Asarda tilni
insonning ma’naviy rivojlanishiga ta’sir qiluvchi kuch sifatida ko‘rish muhimligi
ta'kidlanadi.
1
Mavzuning dolzarbligi:
Bugungi globallashuv, madaniy integratsiya va axborot
oqimining keskin ortib borayotgan davrida milliy o‘zlikni saqlab qolish, uni
mustahkamlash har qachongidan ham muhim vazifaga aylangan. Bunday sharoitda har bir
millat uchun o‘z ona tiliga bo‘lgan munosabat, unga hurmat, uni asrab-avaylash va
rivojlantirish borasidagi harakatlar – maʼnaviy mustaqillikning kafolati hisoblanadi.
Ayniqsa, yosh avlodni ona tilining betakror go‘zalligi, boy lug‘aviy zahirasi, adabiy va
1
Karimov I. A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 110
madaniy qadriyatlari bilan tanishtirish, ularning qalbida tilga nisbatan faxr va ehtirom
tuyg‘ularini shakllantirish bugungi taʼlim-tarbiya tizimining asosiy yo‘nalishlaridan
biridir.
Shu nuqtai nazardan qaralganda, “Ona tili – xalq maʼnaviyati va madaniyatining
asosi” mavzusi bugungi kun uchun nihoyatda dolzarb hisoblanadi. Zero, til bor joyda millat
bor, til saqlansa – milliy maʼnaviyat va madaniyat ham yashaydi. Mazkur mavzu doirasida
olib borilayotgan ilmiy izlanishlar nafaqat tilni, balki butun milliy qadriyatlar tizimini
asrab-avaylashga xizmat qiladi.
Nazariy asoslar:
Tilshunoslik, madaniyatshunoslik va pedagogika sohalaridagi
ilmiy manbalar ona tilining jamiyat hayotidagi tutgan oʻrnini chuqur tahlil qilishga imkon
beradi. Til nafaqat muloqot vositasi, balki xalqning tarixiy xotirasi, tafakkuri, milliy
identitetining asosi ekanini koʻplab olimlar oʻz tadqiqotlarida taʼkidlab oʻtganlar.
Jumladan, mashhur tilshunos A. A. Potebnya “til – xalqning tafakkuri” degan xulosani
ilgari surgan bo‘lsa, oʻzbek olimlaridan A. Madvaliev, S. Sirojiddinov, M. Joʻrayev va
boshqalar ham ona tilining maʼnaviy-tarbiyaviy jihatlariga alohida eʼtibor qaratganlar.
G‘afurov, ona tilining milliy g‘urur, o‘zlikni anglash va xalqning o‘ziga bo‘lgan ishonchni
shakllantirishdagi muhim rolini ta’kidlaydi. Til, faqat aloqa vositasi bo‘lib qolmay, balki
millatning tarixi, urf-odatlari va madaniyatini aks ettiruvchi asosiy vositadir. Ona tilini
bilish, uning naqadar ulug‘ligini tushunish, insonning milliy g‘ururini oshiradi va xalqning
o‘zligini saqlab qolishiga yordam beradi.
2
Ona tili orqali xalqning ruhiy-maʼnaviy olami, dunyoqarashi, urf-odat va
qadriyatlari ifodalanadi. Tilning bu xususiyatini V. fon Humboldt “Til – bu xalqning ruhi”
degan mashhur g‘oyasi orqali chuqur asoslab bergan. Shuningdek, pedagogik
yondashuvlar ham tilni shaxs tarbiyasida, ayniqsa yosh avlod ongini shakllantirishdagi
asosiy vosita sifatida talqin qiladi. Bugungi zamonaviy yondashuvlarda esa til va
madaniyat uyg‘unligi, lingvomadaniyatshunoslik konsepsiyasi orqali tilning nafaqat aloqa,
balki maʼnaviy meros vositasi sifatidagi roli keng tahlil qilinmoqda.
2
G‘afurov N. “Ona tili va milliy g‘urur”. – Ma’rifat gazetasidagi maqola. – 2020-yil, №17.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 111
Nazariy manbalar asosida aytish mumkinki, til milliy tafakkur, madaniyat va
o‘zlikni anglashi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, u milliy g‘urur, vatanparvarlik, tarixiy ong
kabi ijtimoiy-maʼnaviy kategoriyalarni shakllantirishda asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi.
Shunday ekan, ona tilining maʼnaviy-maʼrifiy, madaniy va tarbiyaviy jihatlari chuqur ilmiy
asosga ega bo‘lib, bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan.
Tahlil va natijalar:
Ona tilining xalq maʼnaviyati va madaniyatidagi oʻrni haqida
olib borilgan tahlillar shuni koʻrsatadiki, til – bu nafaqat milliy identitetning asosi, balki
jamiyatning maʼnaviy yuksalishiga xizmat qiluvchi asosiy omildir. Tarixiy jarayonlarga
nazar soladigan bo‘lsak, har qanday mustamlakachilik siyosatining birinchi nishoni –
mahalliy til va madaniyat bo‘lgan. Bu esa tilning millat mustaqilligini, o‘zligini saqlab
qolishdagi ahamiyatini yana bir bor isbotlaydi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, til madaniy merosni saqlash, avlodlar orasida ruhiy-
madaniy aloqani uzluksiz davom ettirishda beqiyos vosita hisoblanadi. O‘zbek tilining boy
lug‘aviy zaxirasi, qadimiy adabiyoti va o‘ziga xos ifoda vositalari xalqning ko‘p asrlik
tafakkurini, turmush tarzini, axloqiy meʼyorlarini o‘zida mujassam etgan. Aynan til orqali
xalqimizning maʼnaviy olami, insoniylik mezonlari, ezgulik va adolat g‘oyalari ifoda
topgan.
Amaliy kuzatuvlar va ijtimoiy so‘rovlar ham shuni ko‘rsatmoqdaki, yoshlar orasida
ona tiliga nisbatan hurmatning kuchayishi bevosita maʼnaviy-maʼrifiy ishlarning
samaradorligi bilan bog‘liq. Taʼlim tizimida ona tiliga oid darslarning interfaol usullar
asosida tashkil etilishi, adabiy asarlarning mazmunli tahlili, milliy qadriyatlar bilan
bog‘lanishi tilga bo‘lgan mehrni oshirayotgani kuzatilmoqda.
Natijada, quyidagi xulosalarga kelish mumkin:
Ona tili xalqning tarixiy, madaniy va maʼnaviy hayotining bosh
omilidir;
Til orqali milliy o‘zlik va maʼnaviy meros avloddan avlodga uzatiladi;
Ona tiliga bo‘lgan mehr va hurmat milliy g‘urur va vatanparvarlikni
shakllantiradi;
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 112
Taʼlim-tarbiya
jarayonida
tilning
madaniy
va
tarbiyaviy
imkoniyatlaridan samarali foydalanish yosh avlodni sog‘lom maʼnaviyat asosida
tarbiyalashga xizmat qiladi.
Taklif va xulosalar:
Yuqoridagi tahlillar asosida shuni aytish mumkinki, ona tili
har bir xalqning maʼnaviy va madaniy hayotida asosiy tayanch bo‘lib xizmat qiladi. Til
orqali xalq o‘zligini anglaydi, tarixini, qadriyatlarini, madaniy merosini saqlaydi va
rivojlantiradi. Ona tili – bu nafaqat muloqot vositasi, balki milliy ong, maʼnaviy yuksalish
va jamiyat barqarorligining mustahkam poydevoridir. Ayniqsa, bugungi globallashuv
jarayonida tilga bo‘lgan eʼtibor, uni asrab-avaylash va kelajak avlodga to‘g‘ri yetkazish
dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Mavzu doirasida quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin: Taʼlim jarayonida ona
tilining maʼnaviy-tarbiyaviy imkoniyatlaridan keng foydalanish – darslarda milliy
qadriyatlar, tarixiy shaxslar, adabiy meros asosida tilga bo‘lgan mehrni kuchaytirish.
Yoshlar orasida ona tiliga hurmat tuyg‘usini mustahkamlovchi targ‘ibot ishlarini
kuchaytirish – media, ijtimoiy tarmoqlar va ommaviy axborot vositalarida sifatli kontent
yaratish. Ona tilini o‘rganishga qaratilgan innovatsion metodikalarni joriy etish – interfaol
darslar, raqamli lug‘atlar, mobil ilovalar, audiokitoblar orqali o‘rganishni ommalashtirish.
Adabiy merosni chuqur o‘rganish va yosh avlodga singdirish – maktab va oliy taʼlim
muassasalarida klassik va zamonaviy adabiyot namunalari asosida til va madaniyat
uyg‘unligini ko‘rsatish. Til madaniyati va savodxonlikni oshirish bo‘yicha keng ko‘lamli
loyihalarni amalga oshirish – yozma va og‘zaki nutq madaniyatiga eʼtibor qaratish.
Xulosa qilib aytganda, ona tiliga e’tibor – bu xalqning kelajagiga e’tibor demakdir.
Til yashasa – millat yashaydi. Til rivojlansa – madaniyat, maʼnaviyat, ilm va tafakkur ham
rivojlanadi. Shunday ekan, har bir fuqaroning vazifasi – o‘z ona tilini sevish, uni asrab-
avaylash va kelajak avlodga sof holda yetkazishdir.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Madvaliyev A. “Ona tili va adabiyot o‘qitish metodikasi”. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2005.
2.
Sirojiddinov S. “Til va tafakkur”. – Toshkent: Fan, 2002.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 113
3.
Jo‘rayev M. “Ona tilining jamiyatdagi o‘rni”. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2010.
4.
Humboldt V. fon. “Til falsafasi”. – Moskva: Nauka, 1985.
5.
Potebnya A. A. “Mysl i yazyk”. – Moskva: Nauka, 1976.
6.
Qo‘chqorov O., Abdullaeva M. “Til va madaniyat: lingvomadaniyatshunoslik
asoslari”. – Toshkent: Innovatsiya-Ziyo, 2021.
7.
Karimov I. A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. – Toshkent: Ma’naviyat,
2008.
8.
O‘zbekiston Respublikasi “Davlat tili to‘g‘risida”gi Qonuni. – 1989-yil 21-
oktabr.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarori: “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi
nufuzini oshirish va rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. – 2019-yil 21-oktabr, PQ–
5850-son.
10.
G‘afurov N. “Ona tili va milliy g‘urur”. – Ma’rifat gazetasidagi maqola. –
2020-yil, №17.
