Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 85
INGLIZ, RUS, O'ZBEK TILLARIDAGI USTKI KIYIM NOMLARINING
QIYOSIY CHOG'ISHTIRMA TAHLILI.
Gulboyeva Zaynura Rajaboy qizi
Termiz iqtisodiyot va servis institute
Xorijiy tillar,Filologiya yoʻnalishi talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada ingliz, rus va o‘zbek tillarida ishlatiladigan ustki
kiyim nomlari leksik jihatdan tahlil qilinadi. Ustki kiyimlarga oid atamalarni shakllanish
manbalari, ularning semantik tarkibi, milliy-madaniy xususiyatlari va tarjima muammolari
ko‘rib chiqiladi. Tahlil orqali ustki kiyim atamalarining har uch til sistemasida qanday
nomlanishi, o‘xshash va farqli jihatlari aniqlanadi. Ushbu maqola lingvistik qiyosiy
tadqiqotga oid bo‘lib, tarjimonlar, filologlar va madaniyatshunoslar uchun foydali bo‘lishi
mumkin.
Kalit so‘zlar:
ustki kiyim, ingliz tili, rus tili, o‘zbek tili, leksik-semantik tahlil,
tarjima, madaniy xususiyatlar.
Kirish bo‘limiTillararo leksik tizimlarni qiyosiy o‘rganish so‘nggi yillarda
tilshunoslikda muhim yo‘nalishga aylandi. Kiyim-kechak atamalari, xususan, ustki
kiyimlar nomlari har bir xalqning iqlimi, madaniyati va urf-odatlari bilan bog‘liq bo‘lib,
bu sohadagi terminlarning shakllanishi ham turlicha bo‘ladi. Ushbu maqolada inglizcha
(coat, jacket), ruscha (пальто, куртка), o‘zbekcha (palto, kurtka) kabi ustki kiyim nomlari
o‘rganiladi. Maqsad — bu nomlarning etimologiyasi, semantikasi va ishlatilish doirasidagi
o‘xshashlik va farqlarni aniqlash.
Ingliz, rus va o‘zbek tillaridagi ustki kiyim nomlarining qiyosiy tahlili uchun
umumiy va keng tarqalgan kiyim turlari misolida ularning nomlanishi, leksik xususiyatlari
va lingvistik o‘ziga xosliklarini ko‘rib chiqamiz. Quyida asosiy ustki kiyim turlari va uch
tilda ularning nomlari keltiriladi, so‘ngra tahlil qilinadi.
Qiyosiy tahlil
Leksik o‘xshashliklar
- O‘zbek va rus tillari o‘rtasidagi o‘xshashliklar: O‘zbek tilida ko‘plab ustki kiyim
nomlari (masalan, “kurtka”, “palto”, “futbolka”, “kofta”) rus tilidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 86
olingan. Bu so‘zlar rus tilidagi asl shaklini saqlab qolgan va o‘zbek tilida fonetik jihatdan
deyarli o‘zgarmagan. Bu jarayon o‘zbek tilining tarixiy va ijtimoiy aloqalari, ayniqsa, 19–
20-asrlardagi rus ta’siri bilan bog‘liq.
- Ingliz tilidan olingan so‘zlar: “Jemper” (inglizcha “jumper” yoki “sweater”dan) va
“futbolka” (inglizcha “football shirt”dan kelib chiqqan ruscha so‘z orqali) kabi so‘zlar
ingliz tilidan bilvosita yoki rus tili orqali o‘zbek tiliga kirgan. Bu global moda va sport
terminologiyasining ta’sirini ko‘rsatadi.
- Umumiy kelib chiqishi: “Palto” so‘zi uchala tilda ham lotincha “pallium” (plast)
so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, fransuz yoki italyan tillari orqali tarqalgan. Bu so‘zning
fonetik shakli har bir tilda biroz farq qiladi (inglizcha “coat”, ruscha “пальто”, o‘zbekcha
“palto”).
Ustki kiyim nomlari ro‘yxati
Leksik farqlar
- Ingliz tilidagi kengroq tushunchalar: Ingliz tilida “shirt” so‘zi ko‘ylakning umumiy
turini anglatadi va rasmiy (dress shirt) yoki norasmiy (casual shirt) bo‘lishi mumkin.
O‘zbek tilida esa “ko‘ylak” ko‘pincha erkaklar kiyimini anglatadi, ayollar kiyimi uchun
“kofta” yoki boshqa so‘zlar ishlatilishi mumkin. Rus tilida “рубашка” ham asosan erkaklar
ko‘ylagini anglatadi.
- O‘zbek tiliga xos so‘zlar: “Kozok” so‘zi o‘zbek tilida trikotaj yoki ochiq jemper
turini anglatadi, lekin ingliz tilidagi “cardigan”dan biroz farq qiladi, chunki “kozok”
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 87
yanada umumiy ma’noga ega. Rus tilida “кардиган” aniqroq va zamonaviy moda
kontekstida ishlatiladi.
- Fonetik farqlar: Rus tilidagi “свитер” (sviter) va o‘zbek tilidagi “jemper” so‘zlari
bir xil kiyim turiga ishora qilsa-da, o‘zbek tilida “j” talaffuzi yumshoqroq va “sviter” so‘zi
deyarli ishlatilmaydi. Bu o‘zbek tilining fonetik tuzilishiga moslashuvni ko‘rsatadi.
Semantik va madaniy farqlar
- Madaniy kontekst: Ingliz tilida “sweater” yoki “jacket” kabi so‘zlar global moda
bilan bog‘liq bo‘lsa, o‘zbek tilida “ko‘ylak” yoki “kozok” milliy kiyim turlari (masalan,
chapan yoki doppi bilan birga) kontekstida ishlatilishi mumkin. Rus tilida esa “кофта”
so‘zi ayollar kiyimiga nisbatan ko‘proq qo‘llaniladi, o‘zbek tilida esa bu so‘z kengroq
ma’noga ega.
- So‘zlarning ko‘lami: Ingliz tilida “coat” so‘zi palto, shinellar va boshqa tashqi
kiyimlarni qamrab oladi, lekin o‘zbek va rus tillarida “palto” aniqroq ma’noga ega va
odatda uzun, issiq tashqi kiyimni anglatadi.
So‘z yasovchi jarayonlar
- O‘zbek tili: O‘zbek tilida ustki kiyim nomlari ko‘pincha o‘zlashtirilgan so‘zlardan
iborat. Masalan, “kurtka” va “palto” to‘g‘ridan-to‘g‘ri rus tilidan olingan, lekin “ko‘ylak”
so‘zi turkiy ildizlarga ega bo‘lib, “koy-” (joylashtirmoq, kiyinmoq) ildizidan kelib chiqadi.
- Rus tili: Rus tilida “рубашка” so‘zi slavyan ildizlaridan (“rub-” – kesish, mato)
kelib chiqqan, lekin “куртка” yoki “пальто” kabi so‘zlar fransuz yoki lotin tillaridan
olingan.
- Ingliz tili: Ingliz tilida “shirt” (qadimgi inglizcha “scite”), “coat” (lotincha orqali
fransuz tilidan) va “sweater” (suvet – terlamoq) kabi so‘zlar turli etimologik manbalardan
kelib chiqqan.
- O‘zbek tili ustki kiyim nomlarida rus tilidan katta ta’sirni aks ettiradi, lekin
“ko‘ylak” kabi so‘zlar turkiy ildizlarga ega.
- Rus tili slavyan, fransuz va lotin tillaridan olingan so‘zlarni o‘zida mujassam etadi,
lekin zamonaviy moda terminlari ingliz tilidan ham olingan.
- Ingliz tili eng xilma-xil etimologiyaga ega bo‘lib, global moda tushunchalarini aks
ettiradi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 88
- Uch tilda umumiy so‘zlar (masalan, “palto”, “kurtka”) global modaning ta’sirini,
lekin har bir tilning fonetik va semantik xususiyatlari mahalliy madaniyat va til tuzilishiga
moslashganligini ko‘rsatadi.
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, ustki kiyim nomlarida madaniyatlararo o‘zaro ta’sir
kuchli. O‘zbek tilida rus tilidan kirib kelgan so‘zlar ustunlik qiladi, bu sovet davri merosi
bilan izohlanadi. Ingliz tilidagi nomlar esa xalqaro moda va savdo vositasida boshqa
tillarga ham singib bormoqda. Shu bilan birga, o‘zbek tilidagi milliy so‘zlar – masalan,
"yelkasopol", "nimcha" kabi atamalar o‘zining lokal xususiyatiga ega. Lekin bu so‘zlar
zamonaviy leksikonda kamroq ishlatilmoqda.
Xulosa
Ingliz, rus va o‘zbek tillaridagi ustki kiyim nomlari har bir til va madaniyatning
iqlimiy, tarixiy va madaniy omillari bilan bevosita bog‘liq.
O‘zbek tilida ruscha va inglizcha atamalarning faol kirib kelishi milliy leksikani
siqib chiqarish xavfini tug‘diradi.
O‘zbek tilidagi milliy kiyim nomlarini zamonaviy moda va tilga uyg‘unlashtirib,
yangi so‘z yasalishini rag‘batlantirish kerak.
Tarjimonlar uchun ustki kiyim terminlarini aniq tilda va kontekstdan kelib chiqib
tarjima qilish bo‘yicha lug‘aviy bazani kengaytirish zarur.
Shuningdek, umumiy kiyim-kechak leksikasiga oid lug‘atlarni tuzish, ularni onlayn
platformalarda joriy etish tilshunoslar oldidagi dolzarb masalalardan biridir.
Adabiyotlar.
1. To’xliev B., Shamsieva M., Ziyodova T. Methods of transformation of the Uzbek
language. Tutorial. TSPU. 2009.
2. Larsen-Freeman, D. Chaos / complexity science and second language acquisition.
Applied Linguistics, 18 (2), 139-157.
3. Potapov L.P. Materials on the semantic-kinship system among the Uzbeks
kungrad //zh. “Scientific Thought”. – Tashkent, 2020.
4. Alijonovich, A. R. Easy Ways to Learn English Language. Journal of Pedagogical
Inventions and Practices, 3, 98-100.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 89
5. Abdullaeva, N. R. (2020). THE PERFECT TEACHING METHOD: CASE OF
UZBEKISTAN. Theoretical & Applied Science, (7), 10-15.
6. Абдуллаева, Н. Р. (2018). РАЗНЫЕ ВИДЫ ГЛАГОЛОВ ДВИЖЕНИЯ НА
АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКЕ. Гуманитарный трактат, (37), 37-38.
7. Abdullayeva, N. (2021). THEMATIC CLASSIFICATION OF NAMES OF
FRUIT TREES IN THE ASPECT OF INTERCULTURAL COMMUNICATION (ON
THE MATERIAL OF THE UZBEK, TAJIK AND ENGLISH LANGUAGES). InterConf.
