Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 64
TIL TARIXIDA TAXALLUS TUSHUNCHASI
Avezova Dilovar Salimovna
BuxDU filologiya fakulteti rus tili va adabiyoti kafedrasi o‘qituvchisi
Annotasiya;
Maqolada tilda taxalluslarning paydo boʼlishida muayyan ehtiyojlar
sabab boʼlganligi, jumladan, felьeton va tanqidiy maqola muallifi oʼz ism va familiyasini
oshkor qilmaslikka intilishi, bu orqali maʼlum ijtimoiy-siѐsiy, adabiybadiiy qarashlarni
kim ѐzganini sir tutishi, shuningdek, oʼxshash ism, familiyalarning koʼpligi, ayniqsa,
ijodkorlar uchun taxallus tanlashga sabab boʼlganligi haqida mulohaza yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
antroponimiya, belgilar, gapiradigan ismlar, muallifning
fantaziyalari, rus yozuvchilarining asarlari, klassitsizm davri.
Taxalluslarning klassifikatsiyasi, mazmuniy xususiyati haqida mulohaza yuritishdan
oldin shu sohaqa daxldor ikkita muhim masala ustida to‘xtalish zarur. Bulardan biri —
taxallusning paydo bo‘lish tarixi va ikkinchisi uning qo‘llanish sababidir. Ma’lumki, Eron
va Arabistonda islomgacha bo‘lgan davrda yozma adabiyot rivojlangan. Eron yozma
adabiyotida dastlab ko‘rinishlangan proza (saj’) paydo bo‘lib, uning o‘rnini asta-sekin
she’riyat egallay boshlagan. VI—VII asrlarda paydo bo‘lgan she’riyat arab so‘zu uslubiga
asoslangan, balki uning o‘rnida qushik so‘zi ishlatilgan. Manbalarning guvohlik
berishicha, VIII asr boshidan boshlab “shoiru” so‘zi paydo bo‘lib, u she’riyatda asosiy
tushuncha bo‘lib xizmat qila boshlagan. So‘nggi yillarda esa, she’riyatda ijodiy ifoda
kuchaygan. Misol tariqasida hind eposi “Panchatantra”ning Abdulla ibn al-Muqaffiy
tomonidan qayta ishlanganligi va bu asarning “Shohlarning katta kitobi” nomi bilan
shuhrat qozonganligini ko‘rsatish mumkin. VIII—IX asrlarda poeziya taraqqiy etgan.
She’riyatning g‘azal, qasida, qit’a, ruboiy kabi janrlari shakllangan va ularning ajoyib
namunalar yaratilgan. Xuddi shu davrda Abbos Marvaziy, Abu Hafs Sug‘diy
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 65
Samarqandiy, Abu Soli Gurgoniy kabi shoirlar paydo bo‘lgan va ularning shuhrati uzoq-
uzoqlarga tarqalgan.
She’riyat, uning g‘azal, qit’a, marsiya kabi janrlari arab yozma adabiyotida inshoot
bo‘lishi bilan birga rivojlangan. Islomgacha bo‘lgan arab she’riyatida esa, she’riyatda
qasidachilik maktabining shakllanganligi, Xasan ibn Sobit singari etuk vakillar voyaga
yetganligi ulug‘ o‘zbek shoiri Alisher Navoiy o‘zining qator asarlarida qayd etadi. Shunisi
xarakterliki, yuqorida nomlari zikr etilgan ijodkorlarning aksariyati o‘z nomi bilan emas,
balki taxalluslari bilan shuhrat qozongan. Abbos ismidadan keyin kelgan Marvaziy, Abu
Hafsdan so‘ng Sug‘diy Samarqandiy, Abu Solilikka qo‘shilgan Gurgoniy kabi so‘zlar
taxallus mazmunida qo‘llanilib ijodkorlarning Marvaz, Samarqand, Gurgon shaharlaridan
bo‘lganligini ishora qiladi.
Arab va Eron adabiyotida taxallus qo‘llanishi VII—VIII asrlarda odat tusiga kirgan
ekan, bu masalaning fors-tojik va o‘zbek adabiyotida qachon paydo bo‘lganligi to‘g‘ri
keladi. Tojik adabiyotshunosligida bu mavzu yetuk o‘rganilgan dor-diqqatga loyiq
anchagina ishlar qilingan. Jumladan, professor E. E. Bertels o‘zining “Navoiyning adabiy
muhiti” asarida quyidagilarni qayd etadi: “…Taxalluslardan foydalanish XI asrda keng tus
olgan, she’r satri oxirida joy olgan bo‘lsa-da, avvalgi asrlar she’riyatida ham shoirlarning
ismlari yoki taxalluslari zikr etilganini topish mumkin…”.
Tadqiqotchi D.Аndaniѐzova[4,132]ning aniqlashicha, “Tilda taxalluslarning paydo
boʼlishida muayyan ehtiѐjlar sabab boʼlganligi, jumladan, felьeton va tanqidiy maqola
muallifi oʼz ism va familiyasini oshkor qilmaslikka intilishi, bu orqali maʼlum ijtimoiy-
siѐsiy, adabiybadiiy qarashlarni kim ѐzganini sir tutishi, shuningdek, oʼxshash ism,
familiyalarning koʼpligi, ayniqsa, ijodkorlar uchun taxallus tanlashga sabab boʼlgan”.
Lugʼatlarda ham taxallusga shu maʼno kasb etgan izohlar berilganini koʼrish mumkin:
“Taxallus arabcha soʼz boʼlib, xalos boʼlish va qutulish maʼnosini beradi” [10, 601].
Muflisiy XV asrda yashagan oʼzbek shoiri, taxallus shoirning ijtimoiy ahvoliga
ishora qiladi [11, 312]. Mavlono Kavkabiy: “Munajjim yigit durur va oʼz faniga munosib
taxallus ixtiѐr qilibdur” [11, 400]. Sakkokiy: pichoqchi boʼlgan, pichoq yasash bilan
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 66
shugʼullangan, sakkok – pichoq maʼnosidadur [13, 588]. Mavlono Jomiy “Rayhoniy
taxallus qilur erdi... munosabati ila anga Jomiy taxallusi buyurildi. Shayxzodalardandur,
taxallusi ham anga dalolat qilur” [11, 351]. Zuloliy: “Zihni sarchashmasidin nazmi zuloli
sofi zohir boʼlur jihatdin anga Zuloliy taxallus topildi” [11, 351]. Malik: “Oʼzin
MalikRavzon avlodidan tutar jihatin Malik taxallus qilur” [11, 353]. Bu-Аli: Devonavor
yurur, devona boʼlmasa erdi “Bu-Аli” taxallus qilmas erdi [11, 363]. Laqab va taxalluslar
shaxsning asosiy ismi, familiyasiga nisbatan qoʼshimcha nom hisoblanadi, bu jihatdan ular
yaqinlik va umumiylikka ega. Laqab termini oʼtmishda taxallus maʼnosida ham
qoʼllangan. Baʼzi ijodkor va sanʼatkorlar oʼz laqablarini taxallus sifatida qabul qilganlar.
Bunday taxalluslar laqab-taxalluslar deb yuritiladi. Til tarixida taxallus tushunchasi laqab,
kunya soʼzlari bilan ham ifodalangan, biroq ular boshqa-boshqa birliklar, ularni farqlash
lozim. Taxallus lugʼaviy birligi asli arab tilidan oʼzlashgan boʼlib, “oʼzini oʼzi qutqarish,
ozod qilish, xalos boʼlish” maʼnolarini bildiradi. Keyinchalik uning maʼno-mundarijasi
kengaygan hamda ilmiylashgan.
Oʼzbek adabiyotshunosligida adabiy taxallus masalasi maxsus tadqiqot obʼekti
sifatida atroflicha oʼrganilmagan, biroq bu taxalluslarga doir umuman ish qilinmagan,
degan xulosaga olib kelmasligi lozim. N.M.Mallaev, V.А.Аbdullaev va Gʼ.K.Karimov,
А.Qayumovlarning darslik, tadqiqot va monografiyalarida ham taxalluslar toʼgʼrisida
qimmatli fikrlar berilgan. А.Xalilbekovning “Namangan adabiy gulshani”, Gʼani
Majidning “Men bilgan andijonlik ijodkorlar” nomli kitoblari namanganlik, andijonlik
shoir va yozuvchilarning taxalluslarini ham adabiy, ham lisoniy jihatdan oʼrganishda
muhim ilmiy manba vazifasini bajaradi. Jahon adabiyotshunosligida taxalluslar lugʼatlarini
tuzish qadimgi davrlardayoq boshlangan. Taxalluslarga oid ilk lugʼat 1652 yilda yaratilgan
I.Sauersuning “O podpisyax i znakax, pod koimi skrыtы istinnыe imena” (“Imzolar va
belgilar, ular ostida yashiringan haqiqiy ismlar”) nomli ishidir. Keyinchalik Leypsigda
F.Geysler “Ob izmeneniyax imen i anonimnыx pisatelyax” (“Ismlarning oʼzgarishi va
nomaʼlum yozuvchilar toʼgʼrisida”, 1669), Gamburgda nemis yuristi V.Plaktsiy
“Obozrenie anonimov i psevdonimov” (“Аnonim va taxalluslar sharhi”, 1674) nomli
risolasini nashr etdi. V.Plaktsiyning oʼlimidan soʼng bu asar Fabritsius (1698) va Milius
(1740) tomonidan toʼldiriladi va nashr qilinadi. 1806-1809 yillarda Аntuan Barbьe frantsuz
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 67
taxallus va anonimlarini toʼplagan hamda toʼrt tomlik lugʼat holida nashr ettirgan. Rus
filologiyasida ham taxalluslarni oʼrganish lugʼatlar tuzishdan boshlangan. Bibliograf
I.F.Masanov rus yozuvchi, olim va siyosiy arboblarining taxalluslarini toʼplagan.
Keyinchalik bu ishni P.V.Bikov davom ettirgan. V.S.Kartsov va M.N.Mazaevlar
taxalluslar lugʼatini tuzish masalasini tadqiq etgan. S.Kolosovaning taxalluslar qomusiy
lugʼatida 2500 ga yaqin rus va boshqa xalqlar, jumladan, ayrim oʼzbek siyosiy arbob, olim,
ijodkor hamda sanʼatkorlarining taxalluslariga izoh berilgan. Taxalluslarning turli jihatlari
bir qator rus olimlari tomonidan tadqiq etilgan. K.S.Mochalkinaning dissertatsiyasida
zamonaviy rus antroponomiyasida taxalluslarning oʼrni, taxallus tanlash tarixi,
taxallusning lingvistik maqomi, turlari, semantik-funktsional xususiyatlari, tuzilish
modellari, imloviy va grafik xususiyatlari XVIIIXIX asrlar boʼyicha toʼplangan taxalluslar
misolida tadqiq etilgan. Bu manbalar jahon, jumladan, rus filologiyasida taxalluslarga
qiziqish ancha oldin boshlanganligini va bu sohada maʼlum yutuqlarga erishilganligini
koʼrsatadi. Oʼzbek filologiyasida ilk bor taxalluslar adabiyotshunoslik aspektida Oltoy
(B.Qoriev), R.Vohidovlar tomonidan oʼrganilgan. B.Qoriev 20-yillardagi vaqtli matbuot
sahifalaridan 430 ta taxallusni toʼplagan. Bu adabiy taxalluslar lugʼatini tuzish sohasidagi
ilk qadam edi, biroq bu boradagi ishlar toʼxtab qoldi. 80-yillarda oʼzbek taxalluslarining
lugʼatini tuzish muhim vazifalardan biri ekanligi taʼkidlangan boʼlsa-da, hozirgacha
bunday lugʼat yaratilmadi. Oʼzbek adabiyotshunosligida Аlisher Navoiyning taxalluslari
E.Shodiev, I.Haqqullar tomonidan oʼrganilgan. Shuningdek, oʼzbek tilshunosligi va
adabiyotshunosligida taxalluslar, xususan, taxallusdoshlar, ayrim taxalluslarning paydo
boʼlishi, maʼnolari va qoʼllanishi haqida koʼplab maqolalar yozilgan. Oʼtgan asrning
ikkinchi yarmida koʼpgina olimlar oʼrtasida taxalluslarning, jumladan, Navoiy, Аtoiy va
Muhiy taxalluslarining imlosi yuzasidan munozaralar boʼlgan. E.Begmatov oʼzbek tili
antroponimik birliklari, jumladan, taxalluslarini etnolingvistik hamda lingvistik
yoʼnalishlarda keng ilmiy tahlil qilgan. N.Husanov Аlisher Navoiyning “Majolis-un-
nafois” tazkirasida keltirilgan taxalluslarning lugʼaviy asoslari va maʼnolarini bergan.
Xulosa qilib aytganda, taxallus Sharq mumtoz adabiyotining deyarli barcha
namoyandalari, koʼpchilik olimlar va baʼzi siyosiy arboblar maʼlum taxallusna ega
boʼlishgan. Taxallus qoʼllashning tilshunoslikda ahamiyati katta.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 68
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Авезова Д. С. Псевдонимы, их понятие и репрезентация в
художественных текстах //Proceedings of International Conference on Modern Science
and Scientific Studies. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 423-430.
2.
Воронова И.Б. Текстообразующая функция литературных имен
собственных: Дис. на соиск. учен. степ. канд. филол. наук. Волгоград, 2000. — 224
л.
3.
Kolosova S. taxalluslarning entsiklopedik lugʻati.
4.
Т. Кораев, Р. Воҳидов. «Ўзбек тили ва адабиёти» журнали, 1967 йил. 1-сон,
51-58-бетлар
.
5.
Avezova D. Speaking surnames and their role in the stylistic image of a work of
art //Science and innovation. – 2023. – Т. 2. – №. C10. – С. 59-62.
