Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 60
YOSHLARNING AXLOQIY TARBIYASIDA OILANING O‘RNI VA UNING
MA’NAVIY AHAMIYATI
Toshkent axbarot texnologiyalar universiteti
Samarqand filiali Kompyuter injiniringi
KI24-05 guruh talabasi
Raxmatullayeva Ruxshona Ziyodulla qizi
Annotatsiya
- Mazkur maqolada yoshlarning axloqiy tarbiyasida oila muhitining
o‘rni, islomiy ta’limotlarda oilaning axloqiy shakllanishdagi ahamiyati, ota-ona
mas’uliyati, farzandga beriladigan dastlabki tarbiyaviy saboqlar, shuningdek zamonaviy
tahdidlar fonida oilaning tutgan o‘rni yoritilgan. Maqola diniy manbalar, jumladan Qur’oni
karim, hadislar, islomiy va zamonaviy olimlarning fikrlari asosida yozilgan.
Kalit so‘zlar:
Axloqiy tarbiya, oila, yoshlar, islomiy qadriyatlar, ota-ona mas’uliyati,
diniy tarbiya, ma’naviyat, Qur’on, hadis, psixologik yondashuv, jamiyat, ma’naviy tarbiya.
Jamiyatning asosiy tayanchi bo‘lgan yoshlarning tarbiyasi doimo dolzarb masala
hisoblanib kelgan. Zero, yoshlar – ertangi jamiyatning poydevori, millatning istiqbolidir.
Shunday ekan, ularning axloqiy va ma’naviy kamoloti bilan bog‘liq masalalarning asosiy
negizi, albatta, oiladan boshlanadi. Oila – nafaqat biologik hayotni davom ettiruvchi, balki
insonni ma’naviy jihatdan shakllantiruvchi muqaddas maskandir.
Islom dini bu borada aniq va chuqur ko‘rsatmalar bergan. Qur’oni karimda, Rasululloh
(s.a.v.) hadislarida oilaning muqaddasligi, ota-onaning farzand oldidagi mas’uliyati keng
yoritilgan. Aynan oila orqali bolaga halollik, sabr, mehr-oqibat, iymon, hayoyu adolat kabi
asosiy axloqiy fazilatlar singdiriladi.
Oila – axloqiy tarbiyaning birinchi maktabi
Har bir insonning tarbiyasi oila bag‘rida boshlanadi. Bola atrof-muhitdagi harakat,
so‘z va muomala shakllarini avvalo o‘z uyida – ota-onasi, opasi, akasi, buvisi yoki bobosi
orqali o‘zlashtiradi. Shu sababli, Islom dini ota-onani farzand oldida mas’ul shaxs sifatida
ko‘radi.
Qur’oni karimda shunday marhamat qilinadi:
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 61
“Ey mo‘minlar! O‘zlaringizni va oilangizni do‘zax olovidan saqlang...” (Tahrim surasi, 6-
oyat).
Bu oyat shuni anglatadiki, ota-ona farzandining nafaqat jismoniy, balki ma’naviy va
axloqiy holatiga ham bevosita mas’uldir. Imom G‘azzoliy o‘zining “Ihyo ulum ad-din”
asarida shunday deydi: “Bola – pok sahifa, unga qanday yozsang, shunday qoladi” (Ihyo
ulum ad-din, 1-jild, 42-bet). Demak, bolaga beriladigan birinchi saboq – ota-onaning
amaliy odobi, muomalasi va muhitidir.
Islomda ota-onaning farzand tarbiyasidagi mas’uliyati nihoyatda muhim hisoblanadi.
Rasululloh (s.a.v.) shunday marhamat qiladilar:“Har biringiz cho‘ponsiz, sizlardan har biri
o‘z qo‘l ostidagilar uchun mas’uldur”
(Imom Buxoriy, Sahih, 8934-hadis, 2-jild, 137-bet).
Bu hadisga ko‘ra, ota-ona farzandining tarbiyasi, uning axloqiy qiyofasining
shakllanishi uchun to‘liq javobgardir. Shuningdek, Rasululloh (s.a.v.) aytganlar:
“Farzandingga chiroyli ism qo‘y, unga odob o‘rgat va to‘g‘ri yo‘lga boshlang”
1
Mazkur fikrlar asosida shuni ta’kidlash kerakki, ota-onaning diniy bilimga ega bo‘lishi,
o‘z farzandiga halol hayot tarzini ko‘rsatishi, ularni diniy qadriyatlarga asoslangan axloqqa
o‘rgatishi jamiyatdagi sog‘lom muhit asosidir.
Axloqiy tarbiya – faqat odob-axloq emas, balki qalb tarbiyasidir. Islom dini bu borada
o‘ta chuqur ta’limotga ega. Qur’onda inson qalbini poklash haqida ko‘plab oyatlar mavjud.
Jumladan:
“Albatta, o‘zini poklagan (nafsini tozalagan) kishi najot topdi” (Shams surasi, 9-oyat).
Yuqoridagi oyatga asoslanib, har bir oila farzandiga qalban pok, niyatida toza, odobli
va taqvoli bo‘lishni o‘rgatishi lozim. Imom Termiziy rivoyat qilgan hadisda Rasululloh
(s.a.v.) aytganlar:
“Barcha fazilatlarning asosi hayo bo‘lgan xulqdir” (Termiziy, Sunan, 4-jild, 227-bet).
Ya’ni, hayo – inson axloqining markazida turadi. Hayo bo‘lmagan joyda boshqa
fazilatlar ham susayadi. Farzand tarbiyasida diniy qadriyatlar asosida hayo, sabr, shukr,
kechirimlilik kabi fazilatlarni singdirish orqali insoniylik asoslari mustahkamlanadi.
1
Ibn Qayyim, Tuhfatul-Mawdud, 1-jild, 114-bet
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 62
Bugungi axborot asrida axloqiy tarbiyaning eng katta raqibi bu – cheksiz va nazoratsiz
axborot oqimidir. Ijtimoiy tarmoqlar, filmlar, shoular, o‘yinlar va boshqa vositalar orqali
yoshlar ongiga begona g‘oyalar, yengilhayotlik va individualizm singdirilmoqda. Bu esa
oila va jamiyat orasida ma’naviy uzilishlarga sabab bo‘lmoqda.
Shu bois, oila axloqiy qal’a bo‘lib qolishi zarur. Har bir ota-ona nafaqat nazoratchi, balki
ishonchli suhbatdosh, muammoga yechim beruvchi, mehribon rahbar sifatida o‘z
farzandiga doimiy e’tibor berishi lozim.
Ziyovuddin Rahmonning “Yoshlar tarbiyasi va islomiy qadriyatlar” kitobida (2021,
59-bet) shunday deyiladi:“Tarbiya doimiy, izchil va oilaviy iqlim bilan uyg‘un holda olib
borilsa, u samara beradi. Aks holda, yoshlar yot g‘oyalarga osonlikcha berilishi mumkin.”
Oilada asosiy tarbiya shakllansa-da, jamiyatdagi maktab, mahalla, masjid, ijtimoiy
tashkilotlar ham bu jarayonga bevosita ta’sir etadi. Yoshlar tarbiyasida jamiyatning
hamkorligi ularni ko‘proq ijtimoiy mas’uliyatli qiladi.
Abduqodir Muhammad o‘zining “Islomda oila va tarbiya masalalari” asarida
(Toshkent, 2018, 67-bet) shunday yozadi:
“Oila va jamiyat bir-biriga hamohang bo‘lsa, farzand komil inson sifatida shakllanadi.
Agar biri orqada qolsa, tarbiyada bo‘shliq paydo bo‘ladi.”
Yoshlarni axloqiy tarbiyalashda ota-onalar masjid imomlari bilan maslahatlashishi,
mahalla yig‘ilishlarida qatnashishi va o‘z farzandlarini ijtimoiy faol hayotga jalb qilishi
lozim.
Pedagogik yondashuvlarga ko‘ra, yoshlarni tarbiyalashda:Didaktik metodlar: dars,
nasihat, o‘rgatish.
Shaxsiy namunaviy tarbiya: ota-onaning shaxsiy namunasi, o‘zini tutish
madaniyati.Psixologik motivatsiya: farzandning qiziqishlari va ichki motivlarini
rivojlantirish.Psixologlar ta’kidlaydiki, farzandga taqiqlardan ko‘ra, ijobiy misollar,
samimiy muloqot va mustaqil qaror qabul qilishga o‘rgatish ko‘proq samara beradi.
“Yoshlar tarbiyasida tanqid va taqiqlardan ko‘ra, mehr va ishonch ko‘proq ta’sir qiladi.
Bu usullar islomiy tarbiyaning ham asosidir” deb yozgan.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 63
Xulosa
Farzand tarbiyasi bu – oson va qisqa muddatli jarayon emas. Bu – butun umr davom
etuvchi va sabr, mehr, e’tibor talab qiluvchi muqaddas burchdir. Axloqiy tarbiya, avvalo,
oila ichida shakllanadi. Oilaning mustahkamligi, ota-onaning namunasi, diniy
qadriyatlarning singdirilishi, jamiyatning yordamchi roli yoshlar ongiga ta’sir etadi.
Zamonaviy dunyo yoshlarni sinovdan o‘tkazayotgan bir paytda, oila ularni himoya
qiladigan eng kuchli qal’a bo‘lishi kerak. Oilalar farzandlariga ishonch va muhabbat
asosida diniy va dunyoviy tarbiyani uyg‘un holda berishi, ularni ma’naviy barkamol inson
qilib voyaga yetkazishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Qur’oni karim, Tahrim surasi, 6-oyat.
2. Imom Buxoriy. Sahih. 8934-hadis, 2-jild, 137-bet.
3. Imom G‘azzoliy. Ihyo ulum ad-din. 1-jild, 42-bet.
4. Ibn Qayyim. Tuhfatul-Mawdud. 1-jild, 114-bet.
5. Imom Termiziy. Sunan. 4-jild, 227-bet.
6.
Abduqodir
Muhammad.
Islomda
oila
va
tarbiya
masalalari.
Toshkent:Movarounnahr, 2018, 67-bet.
7. Ziyovuddin Rahmon. Yoshlar tarbiyasi va islomiy qadriyatlar. Samarqand: Ilm
ziyo, 2021, 59-bet.
8. Abdunabi Xoliqov. Dinshunoslik asoslari. Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti,
2019, 134-bet.
