Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 54
FONETIK USLUBIYAT MASALALARI
Andijon davlat pedagogika instituti Filologiya fakulteti
oʻzbek tili va adabiyoti kafedrasi F.F.D.D. Professor
Usmonov Farhodbek Faxriddinivich
Andijon davlat pedagogika instituti Filologiya fakulteti
oʻzbek tili va adabiyoti yoʻnalishi 1-kurs talabasi
Axmadjonova Nafisaxon Akmaljon qizi
Annotasiya
: Ushbu maqolada fonetik uslubiyatning nazariy asoslari, uning asosiy
tushunchalari va stilistik funksiyalari yoritilgan. Muallif fonetik stilistikaning nutq
tovushlari orqali ta’sirchanlikni oshirishdagi rolini tahlil qiladi. Unli va undosh
tovushlarning takrorlanishi, alliteratsiya, assonans, tovushga taqlid kabi usullar orqali
nutqqa emotsional va ekspressiv tus berilishi ko‘rsatib o‘tilgan. Ayniqsa, she’riy nutqda
fonetik vositalarning ahamiyati alohida ta’kidlanadi. Shuningdek, maqolada fonetik
ekspressiya usullari — unli cho‘zilishi, kuchli talaffuz, undoshni ikkilantirish, ohang va
urg‘u o‘zgarishi kabilar misollar bilan tushuntirilgan. Nutqdagi intonatsiya, pauza, ritm va
temp kabi supersegmental elementlarning fonostilistik tahlilidagi o‘rni ham yoritiladi.
Maqola fonetik-stilistik vositalarning badiiy, notiqlik, jurnalistik va boshqa nutq
uslublaridagi ifodaviy imkoniyatlarini chuqur o‘rganishga xizmat qiladi.
Kalit so’zlar:
intonatsiya, ritm, temp, fonetik uslubiyat, fonetik stilistika, nutq
tovushlari, alliteratsiya, supersegmental birlik, fonetik ekspressiya, urg’u, ohang, stilistik
vosita, emotsional ta’sir, talaffuz assonans.
Аннотация:
В данной статье освещаются теоретические основы
фонетического стилистического направления, его основные понятия и
стилистические функции. Автор анализирует роль фонетической стилистики в
повышении выразительности речи посредством звуков речи. Показано, как с
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 55
помощью таких приёмов, как повторение гласных и согласных звуков, аллитерация,
ассонанс, звукоподражание, речь приобретает эмоциональный и экспрессивный
оттенок. Особенно подчёркивается значение фонетических средств в поэтической
речи. Также в статье разъясняются приёмы фонетической экспрессии — удлинение
гласных, усиленное произношение, удвоение согласных, изменение интонации и
ударения с примерами. Освещается также роль супрасегментных элементов, таких
как интонация, пауза, ритм и темп в фонетико-стилистическом анализе. Статья
служит
глубокому
изучению
выразительных
возможностей
фонетико-
стилистических средств в художественном, ораторском, журналистском и других
стилях речи.
Ключевые слова:
интонация, ритм, темп, фонетическое стилеведение,
фонетическая стилистика, звуки речи, аллитерация, супрасегментная единица,
фонетическая экспрессия, ударение, интонация, стилистическое средство,
эмоциональное воздействие, произношение, ассонанс.
Annotation:
This article explores the theoretical foundations of phonetic stylistics,
its key concepts, and stylistic functions. The author analyzes the role of phonetic stylistics
in enhancing the expressiveness of speech through sound. It highlights how methods such
as the repetition of vowels and consonants, alliteration, assonance, and onomatopoeia add
emotional and expressive nuance to speech. The importance of phonetic devices in poetic
language is especially emphasized. The article also explains phonetic expression
techniques — vowel lengthening, strong articulation, consonant doubling, changes in
intonation and stress, all supported with examples. Furthermore, the role of suprasegmental
elements such as intonation, pause, rhythm, and tempo in phonostylistic analysis is
examined. The article contributes to a deeper understanding of the expressive potential of
phonetic-stylistic tools in artistic, rhetorical, journalistic, and other styles of speech.
Keywords:
intonation, rhythm, tempo, phonetic stylistics, phonostylistics, speech
sounds, alliteration, suprasegmental unit, phonetic expression, stress, pitch, stylistic
device, emotional effect, articulation, assonance.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 56
Bilamizki, fonetika nutq tovushlari va nutq organlarining tovush hosil qilish
paytidagi harakati, holati, tovush o’zgarishi qonuniyatlarni, uning intonatsiya, ohang, ritm
va temp kabi masalalarni tekshiradi. Nutqda tovush va ohangdan foydalanish,
ta’sirchanlikni oshirishni turlari turli xil hisoblanadi. Nutqni emotsional va ifodali qilishda
alliteratsiya, assonans va tovush takrorlanishi muhim ahamiyat kasb etadi. Nutqni
ohangdor qilishning xilma-xil shakllari va usullari o’z tabiati va mohiyati bilan asosan
sheriy nutqqa xosdir.Poetik nutq ohang jihatdan ma’lum tartibga solingan.his-tuyg’u
ifodasi sifatida vujudga kelgan. Hayajonli ritmik nutqdir. Poeziyada nutqni ohang jihatdan
ma’lum
tartibga
soluvchi,tanituvchi,bildiruvchi
vositalarni
(masalan,
ritm,qofiya.radif,bandlarni) keng qo’llash xarakterlidir. Shuning uchun she’r tuzilishi
fonetik stilistikaning maxsus sohasi sifatida alohida ajralib turadi.Shunday qilib,Fonetik
uslubiyatning Fonetik ekspressiya bilan hamkorlikda ish olib borishi yuzasidan qaralganda
tildagi ayrim vositalarning oʻz vazifasidan tashqari uslubiy-ekspressiv vazifalari ham
mavjud boʻlib,foydalanish jihatidan ularning oʻrnini toʻgʻri belgilash muhim
sanaladi.1Fonetik stilistika esa tovushlarning bir-biriga bog'lanishining ekspressiv-stilistik
imkoniyatlarini, ya'ni nutq tovushlarining tilning ta'sirchan vositasi bo'lib xizmat qila olish
usullari va qonuniyatlarini o'rganadi.1Alliteratsiya sheʼrda, jumladna, bandda va qisman
nasriy asarlarda ham bir xil undosh tovushlarning takrorlanishi. Tovushlar ohangdorligi,
asosan bir xil tovushlarning takrorlanishidan hosil boʻlgan ohangdorlik alliteratsiya
hisoblanadi.
1
Qaro qoshing, qalam qoshin
Qayiq qayrilma qoshing, qiz,
Qilur qatlimga qasd, qayrab
Qilich qotil qaroshing, qiz…
Erkin Vohidovning “Qaro qoshing” she'rini misol keltirishimiz mumkin. Bu she’r
da “Q” undoshi alliteratsiyani yuzaga keltirgan.
1
Shomaqsudov .A.Ozbektili stilistikasii.Toshkent.1983-YIL.7-bet.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 57
Suprasegmental elementlar – ya’ni melodika, dinamika, nutq tempi, pauza, ritm va
aksentuatsiya – matnning umumiy ohangini va uslubiy ta’sirini belgilovchi asosiy
vositalardan hisoblanadi. Bu elementlar tovushli matnlarni makrosegmentatsiya asosida
tahlil qilishda muhim rol o‘ynaydi.Fonetik-stilistik tahlilga olinadigan matnlar uslubiy
jihatdan turli-tuman bo‘lishi mumkin: jurnalistik, ilmiy, notiqlik, badiiy, biznes, neytral va
boshqa uslublar fonetik jihatdan chuqur o‘rganiladi. Ritmik tuzilma (RT) – bu urg‘u bilan
ajralib turuvchi bo‘g‘inlar majmuasi bo‘lib, ular bitta markaziy urg‘u atrofida birlashadi.
Bu birliklar nutqdagi tovush va bo‘g‘inlarning tartibli tizimini ifodalaydi. "Ritmik tuzilma"
tushunchasi bu jihatdan "fonetik so‘z"dan farq qiladi, chunki u ritmga asoslangan tovushlar
tizimini ko‘zda tutadi. Sintagma – bu nutqning semantik jihatdan yakunlangan va fonetik
birlik sifatida ajralib turuvchi qismi bo‘lib, bir fikr yoki mazmunni ifodalovchi segmentdir.
Sintagma, ko‘pchilik fonetiklar ta’kidlaganidek, semantik va formal jihatdan yaxlit birlik
bo‘lib, u intonatsion-semantik birlik hosil qilish xususiyatiga ega.Jahon tilshunosligida,
shu jumladan rus tilshunosligida ham stilistika tilning mohiyati va vazifalarini chuqur tahlil
qilish natijasi o’laroq fan sifatida ajralib chiqdi va rivojlanish yo’liga kirib oldi.
V.Gumboldt, I.A. Boduen de Kurtene, F. Sossyur, G.O. Vinokur, A.P. Yakubinskiy, Ya.
Gort, V.V Vinogradov, N.Yu. Shvedova kabilar nutqni o'rganishga katta e'tibor berdilar.
Va nihoyat, lingvistik stilistika shakllandi. Nutq hodisalari chuqur o'rganila borgan sayin
ilmiy tadqiqot obyektiga aylana boshladi.
2
Fonetik ekspressiya hosil qiluvchi vositalar asosan quyidagilardan iborat:
a) Unlini choʻzish.
Maʼlum bir soʻzda unlini choʻzish orqali soʻzlovchi o‘sha
unli ishtirok etgan so‘zning maʼnosini bo‘rttiradi, diqqatni aynan shu so‘zga qaratadi,
nutq jarayonida unga qo‘shimcha maʼno yuklaydi va shu tarzda ekspressivlik hosil
qiladi:
-Juuuudaaaa charchadim!
2
Iminov .M.Numonov T.Boboxonova D.”Ozbek tili uslubiyati masalalari”. Namangan.nashri.2007-yil.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 58
-U yerda nihoyaaaat baland bino bor edi.
-Men shuuuu qizni tanimayman.
b) Unlini kuchli talaffuz qilish.
Bu holatda soʻzlovchi nutqiga keskinlik
ohangini beradi, fikrining qatʼiy va ishonchli ekaniga urgʻu beradi, aniqlanuvchining
boshqa shu turdagi birliklardan ajralib turishini taʼkidlaydi. Natijada, butun gapga
qoʻshimcha maʼno yuklanadi:
- Bu ishni, albatta, bajaraman!
- Men hoziroq ketaman!
- U hech qachon kechirmaydi.
c
) Undosh tovushni ikkilantirish.
Bu usul orqali soʻzlovchi fikr obyektiga
nisbatan oʻz munosabati, his-tuygʻularini bildiradi, maʼnoni kuchaytirishga intiladi va
undoshi ikkilangan soʻzga diqqatni jalb etadi:U essiz ayol edi.
d) Ohang (intonatsiya).
Gapdagi ohang yordamida nafaqat mazmun oʻzgaradi,
balki piching, kesatiq, jerkish, achinish, koyish, shodlik va quvonch kabi kayfiyatlar ham
ifodalanadi. Intonatsiya maʼnoni kuchaytirish va bo‘rttirishga xizmat qiladi: Ha,
bo‘lmasam endi men aybdorman-da?! Voy, bu qanchalik chiroyli-yey!
e) Urg‘u.
Urg‘u o‘z o‘rnida qo‘llanganda odatiy ohangda eshitiladi, lekin uning
joyi almashganda maʼlum bir uslubiy vazifani bajaradi va nutqqa ekspressivlik
bag‘ishlaydi (Misol:U
ketdi
,
U
ketdi.)
Demak,fonetik uslubiyat — bu tilning fonetik vositalari orqali nutqning
ta’sirchanligini oshirishga xizmat qiluvchi muhim soha hisoblanadi. Unli va undosh
tovushlarning uyg‘unligi, intonatsiya, urg‘u, ritm, pauza va boshqa fonetik elementlarning
nutqqa emotsional tus berishdagi roli misollar bilan asoslangan. Ayniqsa, she’riy va badiiy
matnlarda tovush vositalari orqali ifoda kuchini oshirish imkoniyatlari alohida e’tiborga
loyiqdir. Fonetika va stilistikaning o‘zaro uyg‘unligi asosida fonetik uslubiyat tahlilida
segmental va suprasegmental birliklarning har biri o‘ziga xos ahamiyat kasb etadi. Shu
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 59
boisdan, fonetik uslubiyatni o‘rganish, tilda mavjud tovush vositalarining stilistik
qiymatini to‘g‘ri belgilash va ulardan samarali foydalanish adabiy nutqning
ta’sirchanligini oshirishda muhim o‘rin tutadi
3
.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Shomaqsudov. A. O’zbek tili stilistikasi. Toshkent. 1983-yil.7-bet.
2.Iminov М ., Nu’monov Т. Boboxonova D. „O’zbek tili uslubiyati
masalalari”.«Namangan» nashriyoti.2007-yil.
3. Xaitov N. Tovush hodisalari va ularning stilistik vosita sifatidagi ifodasi. –Fan,
1998.
4.Joʻrayev M. Hozirgi oʻzbek adabiy tilining fonetikasi. – Toshkent: Oʻqituvchi,
1992.
5.Joʻrayev M. Fonetik stilistika masalalari. – Toshkent: Fan, 2003.
3
Xaitov N. Tovush hodisalari va ularning stilistik vosita sifatidagi iifodasi.fan. 1998-yil.
