Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 43
PERIODONT TO‘QIMALARINING ANATOMIK VA FUNKSIONAL
XUSUSIYATLARI
Qo‘qon universiteti Andijon filiali
Tibbiyot fanlar fakulteti
Stomotologiya yo‘nalishi:
Sultanova Mushtariybegim Kadirjan qizi
Email: sultanovamushtariy06@gmail.com
Tel: +998 77 046 44 14
Annotatsiya
: Mazkur maqolada periodont to‘qimalarining anatomik tuzilishi va
ularning funksional ahamiyati tibbiy-biologik nuqtai nazardan keng yoritilgan.
Periodontium to‘qimalarining har bir komponenti – milk, sement, periodont ligamenti va
alveolyar suyak tizimi – o‘zaro murakkab biologik aloqada harakatlanishi, ularning og‘iz
bo‘shlig‘i salomatligi uchun tutgan o‘rni va himoya funktsiyasi tahlil qilingan.
Shuningdek, bu to‘qimalarning sog‘lom holati tishlarni uzoq muddat saqlab qolishda
qanday rol o‘ynashi va ularning buzilishi oqibatida yuzaga keladigan kasalliklar haqida
ham ma’lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar:
periodontium, milk, sement, alveolyar suyak, periodont ligamenti,
og‘iz gigiyenasi, tish salomatligi.
Annotation
: The anatomical structure of periodontents and their functional
significance is widely covered in a medical and biological point of view. Each component
of the periodontium tissue is the ACC, cement, the periodontate ligament and the Alveolar
Bone System - analyzed the role and protective function of their oral health. It is also
provided how the healthy state of the tissue play for long-term conservation of teeth and
the diseases caused by their demolutions.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 44
Keywords:
periodontium, gumk, cement, alveys, periodontal league, oral hygiene,
dental health.
Аннотация
: Анатомическая структура периодонтов и их функциональная
значимость широко распространены с медицинской и биологической точкой зрения.
Каждое компонент ткани периодонта - это ACC, цемент, пародонтовая связка и
альвеолярная костная система - проанализировали роль и защитную функцию
здоровья полости рта. Также предоставляется то, как здоровое состояние ткани
играет для долгосрочного сохранения зубов и заболеваний, вызванных их
разрушением.
Ключевые слова:
периодонт, Гумк, Цемент, Альвеи, пародонта, лига, гигиена
полости рта, стоматологическое здоровье.
Kirish
Periodont to‘qimalari – bu tishlarni alveolyar suyak ichida ushlab turuvchi va uni
atrofdagi to‘qimalar bilan bog‘lab turuvchi murakkab biologik sistemadir. Bu tuzilmaga
milk (gingiva), sement, periodont ligamenti va alveolyar suyak kiradi. Tishlarning sog‘lom
faoliyati, ularning joyida mustahkam ushlanib turishi, chaynash bosimi ta’siriga
bardoshlilik darajasi aynan ushbu to‘qimalar holatiga bog‘liqdir. So‘nggi yillarda
periodont tizimi bo‘yicha olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar, bu to‘qimalarning nafaqat
mexanik, balki biologik va immunologik jihatdan ham o‘ta muhimligini ko‘rsatmoqda.
Periodontium tarkibidagi har bir komponent o‘ziga xos vazifani bajaradi. Ular orasidagi
uzviylik esa tishlarning umumiy salomatligini belgilovchi asosiy omildir. Periodont
to‘qimalari shikastlanganda yoki yallig‘langanda, bu jarayon butun og‘iz bo‘shlig‘iga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi, tishlarning silkinishi, og‘riq, hatto yo‘qotilishiga olib keladi. Shu
bois ushbu to‘qimalarning tuzilishi, funksiyasi, fiziologik holati va ularning patologiyalari
bo‘yicha chuqur ilmiy tahlil yuritish muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur maqolada
periodont to‘qimalarining har bir elementi alohida o‘rganilib, ularning anatomo-funksional
tuzilishi, bir-biri bilan bog‘liqligi, kasalliklar rivojlanishidagi roli hamda sog‘lom
holatining saqlanishi uchun zaruriy shart-sharoitlar tahlil qilinadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 45
Tadqiqot metodologiyasi
Mazkur tadqiqotda quyidagi metodlardan foydalanildi:
Adabiyotlarni tahlil qilish metodi – periodont tizimi bo‘yicha ilgari
amalga oshirilgan ilmiy maqolalar, darsliklar, tadqiqot hisobotlari tahlil qilindi.
Tuzilmaviy-tahliliy metod – har bir periodont to‘qimaning morfologik
va funksional xususiyatlari alohida o‘rganildi.
Taqqoslash metodi – sog‘lom va patologik holatdagi periodont
to‘qimalari solishtirildi.
Funktsional tahlil – har bir to‘qimaning biologik vazifalari va ularning
o‘zaro aloqasi aniqlashtirildi.
Tizimli yondashuv – periodontium umumiy tizim sifatida ko‘rib
chiqildi va uning organizmdagi o‘rni baholandi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 46
Asosiy qism:
Periodontium quyidagi to‘qimalardan iborat:
Milk (gingiva)
Periodont ligamenti
Tish sementi
Alveolyar suyak
Bu to‘qimalar o‘zaro chambarchas bog‘langan bo‘lib, ularning har biri tishning
joyida mustahkam ushlanishini, mikroblarga qarshi himoyani va og‘iz bo‘shlig‘idagi
normal holatni ta’minlaydi. Milk – og‘iz bo‘shlig‘ida tishni o‘rab turgan yumshoq to‘qima
bo‘lib, epiteliy va biriktiruvchi to‘qimalardan tashkil topgan. U tish bilan o‘zaro
mustahkam bog‘langan va tish atrofidagi mikroorganizmlarning kirib kelishiga to‘sqinlik
qiladi. Milkning normal holati pushti rangda, zich va og‘riqsiz bo‘ladi. Milkning
yallig‘lanishi (gingivit) – periodont kasalliklarining dastlabki bosqichidir. Periodont
ligamenti – tish ildiz sementini alveolyar suyak bilan bog‘lab turuvchi kollagen tolalar
to‘plamidir. Bu ligament tishga keluvchi chaynash bosimini so‘rib olish,
mikrosirkulyatsiya, himoya va sezgi vazifalarini bajaradi. Ushbu tolalar tishni suyak ichida
elastik tarzda ushlab turib, zarbni yumshatadi. Tish ildizining tashqi qismini qoplaydigan
sement qatlam asosan kollagen va gidroksiapatitlardan tashkil topgan. Bu qatlam periodont
ligamentining tishga mahkamlanishini ta’minlaydi. Sement nafaqat mexanik, balki
biologik faoliyatga ham ega bo‘lib, uni yo‘qotish ligament faoliyatining buzilishiga olib
keladi. Bu suyak tish ildizini o‘z ichiga olgan jag‘ suyak tizimining bir qismidir. U tishni
mahkamlab turadi va ligamentlar bilan bog‘langan. Sog‘lom suyak zich, yaxshi qon
ta’minoti va tiklanish qobiliyatiga ega. Periodontit kasalligi natijasida alveolyar suyak
yemiriladi va tish silkinishiga sabab bo‘ladi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 47
Periodont tizimining asosiy funksiyalari quyidagilar:
Mexanik funksiya: tishni joyida ushlab turish, chaynash bosimini taqsimlash.
Himoya funksiyasi: mikroorganizmlarning tish ildizi va suyakka kirishiga to‘sqinlik
qilish.
Sezgi funksiyasi: bosim, og‘riq, harorat o‘zgarishlariga javob berish.
Trofik (ta’minlovchi) funksiya: qon tomirlari orqali to‘qimalarni oziqlantirish.
Tiklanish funksiyasi: to‘qima shikastlanganda tezda regeneratsiya qilish.
Periodont kasalliklari asosan bakterial infektsiyalar, noto‘g‘ri gigiyena, genetik
moyillik va turmush tarziga bog‘liq. Eng keng tarqalganlari:
Gingivit – milkning yallig‘lanishi, qizarish, shish va qonash.
Periodontit – ligament va suyakning yallig‘lanishi, tish silkinishi, suyak yemirilishi.
Periodontoz – surunkali distrofik jarayon, odatda og‘riqsiz kechadi, lekin suyak
yo‘qolishi bilan kechadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 48
Tahlil va natijalar
Yuqoridagi tahlillar asosida periodont to‘qimalari organizmda alohida ahamiyatga
ega kompleks tizim ekanligi aniqlandi. Har bir elementning o‘ziga xos tuzilishi va vazifasi
borligi, ularning birgalikdagi ishlashi tish salomatligini saqlashda muhim ekani ko‘rsatildi.
Ayniqsa, periodont ligamenti va alveolyar suyak o‘rtasidagi uzviylik, mikrotsirkulyatsiya,
bosimni so‘rib olish va zarbalarga bardoshlik mexanizmlari chuqur ilmiy asosga ega.
Bundan tashqari, periodont kasalliklarining dastlabki belgilari oddiy gigiyenik choralar
bilan oldini olish mumkinligi, lekin e’tiborsizlik ularni murakkab jarayonlarga aylantirishi
aniqlangan.
Xulosa
: Periodont to‘qimalari – og‘iz bo‘shlig‘ining mustahkam, uzviy va
himoyaviy tizimi bo‘lib, ularning har biri tish salomatligini ta’minlashda hal qiluvchi rol
o‘ynaydi. Ushbu to‘qimalarning anatomik va funksional holatini chuqur o‘rganish,
kasalliklarning oldini olish va samarali davolash strategiyalarini ishlab chiqishda muhim
ahamiyatga ega. Sog‘lom periodontium – bu nafaqat tish salomatligi, balki umumiy
organizm holatining yaxshi bo‘lishi uchun ham zaruriy shartdir. Shuningdek, muntazam
gigiyena, profilaktik parvarish va doimiy stomatologik nazorat periodont to‘qimalarining
sog‘lom saqlanishiga yordam beradi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 2 –to’plam May 2025
Sahifa: 49
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Newman M.G., Takei H.H., Klokkevold P.R., Carranza F.A. (2019). Carranza’s
Clinical Periodontology. Elsevier.
2. Lindhe J., Lang N.P. (2015). Clinical Periodontology and Implant Dentistry.
Wiley-Blackwell.
3. Harrel S.K., Wilson T.G. (2020). Soft Tissue Surgery for the Periodontist.
Quintessence Publishing.
4. Glick M. (2021). Burket’s Oral Medicine. Springer.
5. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi. (2023). Stomatologiya
bo‘yicha o‘quv qo‘llanma. Toshkent.
