142
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
XORAZM DOSTONCHILIK MAKTABLARINING ADABIY
MEROSI
Saidvaliyeva Mashhura Saidbahodir qizi
Guliston davlat universiteti, “Xalq cholg‘ularida ijrochilik”
ta’lim yo‘nalishi 1- kurs talabasi
Xusnora Shukurjonova
Guliston davlat universiteti, o‘qituvchi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15668112
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 03-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 15-iyun 2025 yil
Ushbu maqolada Xorazm vohasi o‘zining boy
tarixiy-madaniy merosi bilan ajralib turadi. Ushbu
hudud xalq og‘zaki ijodining yirik markazlaridan biri
hisoblanib, ayniqsa, dostonchilik an’anasi keng
rivojlangan. Xorazm dostonchilik maktablari o‘ziga xos
uslub va janr xususiyatlariga ega bo‘lib, xalqning tarixiy
va madaniy tafakkurini aks ettiradi.
KEY WORDS
Dostonchilik, ijod, baxshi,
tarix, san‘at, kuy, an‘ana, ovoz,
ohang, mahorat, cholg‘u, uslub.
Xorazm dostonchilik maktablarining shakllanishi
Xorazmda dostonchilikning paydo
bo‘lishi qadimgi turkiy va forsiy adabiyot bilan uzviy bog‘liq. Ushbu maktabning asosiy
vakillari – baxshilar va dostonchilar xalq orasida hurmatga sazovor bo‘lib, og‘zaki ijod
an’analarini avloddan-avlodga yetkazib kelganlar. Xorazm dostonchilik maktabi
O‘zbekistonning boshqa dostonchilik an’analaridan o‘zining kuy ohanglari, uslubi va epik
hikoyalash san’ati bilan ajralib turadi.
Dostonchilikning kelib chiqishi va ahamiyati
Dostonchilik – xalq og‘zaki ijodining eng qadimiy va muhim janrlaridan biri bo‘lib, unda
tarixiy voqealar, qahramonlik, muhabbat va sarguzashtlar tasvirlanadi. Dostonlar qadimdan
xalqning og‘zaki xotirasi sifatida xizmat qilib, millatning qadriyatlari, urf-odatlari va tarixi
haqida muhim ma’lumotlarni yetkazib kelgan.
Turkiy xalqlarda dostonchilik an’anasi juda keng tarqalgan bo‘lib, Alpomish, Manas,
Kobrondor singari qahramonlik dostonlari og‘zaki shaklda avloddan-avlodga yetib kelgan.
Ushbu dostonlarda mardlik, vatanparvarlik, sadoqat va mehr-oqibat kabi qadriyatlar aks
ettiriladi.
“Dostonlar xalqlarning bebaho nomoddiy madaniy merosidir. Ularda elelatlarning
tarixiy qadriyatlari, kundalik mayishiy hayoti, bahodirlik yurishlari, qahramonlarining yorqin
obrazlari o‘z aksini topgan. Xalqimizning o‘zanlari, jirov, oshiq, oqin, baxshi va xalfalari
san‘atning turli janrlarini sinkretik ravishda qo‘llagan holda bu qadriyatni shinavandalar
qalbiga singdirib kelganlar”
.
Dostonchilarning asosiy vakillari baxshilar hisoblanadi. Ular dostonlarni o‘ziga xos
kuy-ohang bilan ijro etib, xalqning ma’naviy ehtiyojini qondirib kelganlar. Baxshilar odatda
dutor, gijjak kabi milliy cholg‘u asboblari yordamida dostonlarni kuylashgan va
improvizatsiya qilish orqali ularni boyitib borganlar.
Dostonchilik faqatgina og‘zaki ijod mahsuli emas, balki millat tarixi va madaniy yodgorligi
sifatida ham katta ahamiyatga ega. Bugungi kunda dostonchilik an’anasini saqlab qolish va
yosh avlodga yetkazish maqsadida turli ilmiy izlanishlar, festival va seminarlar tashkil
etilmoqda.
1
Matyoqubov O. Doston ijrochiligi (Xorazm baxshichiligi) T.,2024
143
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
Asosiy dostonlar va ularning mazmuni
Xorazm dostonchilik maktabi tarkibida turli
dostonlar shakllangan bo‘lib, ular orasida quyidagilar muhim o‘rin tutadi:
1.
"Alpomish"
– turkiy xalqlarning umumiy qadimiy dostonlaridan biri bo‘lib, unda
bahodirlik, sadoqat va vatanparvarlik g‘oyalari aks etgan.
2.
"Ravshan"
– xalq orasida mashhur bo‘lgan ushbu doston qahramonlik va sarguzasht
motivlariga ega.
3.
"Go‘ro‘g‘li" turkum dostonlari
– Xorazm vohasida keng tarqalgan bo‘lib, unda xalq
qahramoni Go‘ro‘g‘lining jasorati va donoligi tasvirlanadi.
Ushbu dostonlar xalq hayoti, qadriyatlari va dunyoqarashini aks ettirgan bo‘lib, ular orqali
tarixiy voqealar va ijtimoiy masalalar yoritilgan.
Dostonchilikning uslubiy xususiyatlari
Xorazm dostonchilik an’anasi kuy va she’riyatning
uyg‘unligi bilan ajralib turadi. Dostonchilar o‘z hikoyalarini maxsus musiqiy cholg‘ular – dutor
yoki gijjak hamrohligida ijro etganlar. Ularning ijrochilik mahorati nafaqat ovoz va ohangda,
balki improvizatsiya qilish qobiliyatida ham namoyon bo‘lgan. Shuningdek, Xorazm baxshilari
o‘z dostonlarini jonli ijro etib, auditoriya bilan bevosita muloqot qilishga alohida e’tibor
berganlar.
Xulosa
Xorazm dostonchilik maktablari xalq og‘zaki ijodining bebaho qismi hisoblanib,
bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Ushbu an’analar milliy madaniyat va
adabiyot rivojida muhim o‘rin tutib, yosh avlod uchun boy ma’naviy meros sifatida xizmat
qilmoqda. Dostonchilik san’atini o‘rganish va kelajak avlodga yetkazish xalqimiz madaniy
merosini saqlab qolishning muhim vositalaridan biri hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Matyoqubov O. Doston ijrochiligi (Xorazm baxshichiligi) T.,2024
2. Ayxodjayeva SH. Xalq musiqa ijodiyoti.
3. Matyoqubov B. Dostonlarning musiqiy xususiyatlarini o‘rganish
4. Xorazm MA‘MUN akademiyasi‖ nashriyoti. 2000 y.
5. Bahadirov, N., Karimov, D., & Shukurjonova, X. (2024). KOMPOZITOR REFAT
IBADLAYEV. Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management
Studies, 1(6), 72-79.
6. Dilshod, K. (2023). O'ZBEK KINOFILMLARIDA MILLIY MUSIQALARDAN FOYDALANISH
HOLATI: MUAMMO VA YECHIMLAR. In Integration Conference on Integration of
Pragmalinguistics, Functional Translation Studies and Language Teaching Processes (p.
46).
7. Karimov, D. (2023). Muvaffaqqiyat Yo'Lim: Unda Topganlarim Va Yo'Qotganlarim.
In International Conference on Multidimensional Research and Innovative
Technological Analyses (pp. 6-8).
8. Marjona Bebetova, & Dilshod Karimov (2024). DUTORCHI SOZANDALAR IJODIGA BIR
NAZAR . Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies, 1
(17), 28-30. doi: 10.5281/zenodo.14289324
9. Наил Шарифович Бахадиро, Дилшод Каримов, & Хуснора Шукуржонова (2024).
АРТУРО ТОСКАНИНИ. Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and
Management Studies, 1 (6), 65-71. doi: 10.5281/zenodo.10992571
10. KARIMOV, D. IT PLATFORMALARNING TADBIRKORLIK RIVOJIGA TA’SIRI. FILOLOGIYA
VA PEDAGOGIKA.
11. Qizi, S. X. F., & Shahnoza, A. (2022). MUSIQA TA’LIMIDA CHOLG ‘U IJROCHILIGINING
UZVIYLIK MASALALARI. Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies
(CARJIS), 1(Conference DSMI), 123-129.
12. O‘G, T. A. O. K., & Shukurjonova, X. (2024). DOIRA CHOLG ‘USIDA IJROCHILIK
MAHORARTINI OSHIRISHDA QO ‘LLANILADIGAN MASHQLAR MOHIYATI. Central Asian
Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies, 1(18), 137-139.
144
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
13. Begmatov, B., & Shukurjonova, X. (2024). QADIMIY MUSIQA MADANIYATI CHOLG
‘ULARI TASNIFI. Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management
Studies, 1(17), 31-34.
14. Saidvaliyeva, M., & Shukurjonova, X. (2024). DUTORLAR OILASIGA MANSUB CHOLG
‘ULAR TASNIFI. Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management
Studies, 1(17), 35-38.
