O‘ZBEK XALQ CHOLG‘ULARINI MODERNIZATSIYLASHTIRISH BOSQICHLARI.

153

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)

O‘ZBEK XALQ CHOLG‘ULARINI

MODERNIZATSIYLASHTIRISH BOSQICHLARI.

Saidvaliyeva Mashhura Saidbahodir qizi

Guliston davlat universiteti

“Xalq cholg‘ularida ijrochilik”

ta’lim yo‘nalishi 1- kurs talabasi

Xusnora Shukurjonova

Guliston davlat universiteti, o‘qituvchi

https://doi.org/

10.5281/zenodo.15669434

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Qabul qilindi: 01-iyun 2025 yil

Ma’qullandi: 03-iyun 2025 yil

Nashr qilindi: 15-iyun 2025 yil

Ushbu

maqolada

o‘zbek

xalq

cholg‘ularini

modernizatsiyalashtirish haqida ma’lumot berilgan.

O‘zbek xalq cholg‘ulari milliy madaniyatimizning

ajralmas qismi bo‘lib, asrlar davomida xalqimizning

ruhiy dunyosi, urf-odatlari va tarixini aks ettirib

kelmoqda.

KEY WORDS

Modernizatsiyalashtirish,

cholg‘ular, sozanda, musiqiy, xa

parda,

hofiz,

sozgar, ohang,

diapason, ansambl

O‘zbek xalq cholg‘ulari — milliy madaniyatimizning ajralmas qismi bo‘lib, asrlar davomida

xalqimizning ruhiy dunyosi, urf-odatlari va tarixini aks ettirib kelmoqda. Ushbu cholg‘ular

faqatgina san’at asbobi emas, balki xalqning ichki dunyosini ifodalovchi kuchli madaniy kod

hamdir. Hozirgi globallashuv va texnologik taraqqiyot sharoitida xalq cholg‘ularini zamonaviy

talablarga moslashtirish, ularning zamonaviy san’at shakllarida qo‘llanilishini ta’minlash

dolzarb masalaga aylanmoqda. Mazkur maqolada o‘zbek xalq cholg‘ularining

modernizatsiyasi jarayonlari, mavjud muammolar va ularning yechimlari tahlil qilinadi.

O‘zbek xalq cholg‘ularini zamonaviy ijrochilik talab darajasiga moslashtirishning ilk qadamlari

o‘tgan asrning 20-yillari va 30-yillarining boshlariga to‘g‘ri keladi. Ushbo g’oya birinchi bo‘lib

toshkentlik mashhur hofiz Shorahim Shoumarov, xorazimlik ustoz sozanda Matyusuf Xarratov,

toshkentlik mashhur sozgar Usta Usmon Zufarovlar tomonidan amalga oshirildi. Ularning o‘z

oldiga qo‘ygan asosiy maqsadlari – musiqiy cholg‘ularning jarangdorligini oshirish va xas

pardalalar yordamida cholg‘ular diapazonini eng past tovushdan eng yuqori tovushgacha

bo‘lgan oralig‘ini kengaytirishdan iborat edi

1

. Sozanda, hofiz va sozgar ustalar cholg‘ular

tovushini kuchaytirish kerakligini tushunib yetadilar va o‘zlarining ilk g‘oyalarini amalga

oshiradilar. Natijada dutor, tanbur va g‘ijjaklarni bir nechta turlarini yaratishadi.

O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan san‘at arbobi taniqli hofiz va ustoz san’tkor Shorahim

Shoumarov (1876-1958) o‘zbek xalq cholg‘ularini ijrochilik talab darajasiga moslashtirish

tashabbusi bilan chiqqan ilk sozandadir. O‘sha paytda u Turkiston xalq komservatoriyasida

o‘zbek xalq cholg‘ulari bo‘yicha murabbiylik qilardi. Sozanda konservatoriyada nihoyatda

iste’dodli san’atkor ekanligini namoyish qildi. U murabbiy sifatida shogirdlaridagi mustaqil

ijodiy yo‘liga intilishni qadrladi va har tomonlama rag‘batbantirildi.

Sh. Shoumarov uzoq vaqt mobaynida mashhur xalq sozandalari R.Rajabiy, I.Akromov bilan

O‘zbekiston radiosi qoshidagi xalq cholg‘ulari ansamblida ishladi. Ansamnlda ishlagan davrda

u g‘ijjak, dutor, tanbur kabi cholg‘ularning tovush va tebranish sofatini yaxshilashga doir

1

Tashmatova A. “Ijrochilik san’ati tarixi”, T.:2017, 78 – b.

154

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)

qizg‘in izlanishlarni boshlab yubordi. Cholg‘ularni davr talabiga moslashtirishda ko‘pgina

ijodiy taklif va tashabbuslar ko‘rsatdi.

Laboratoriyada o‘zbek xalq cholg‘ularini modernizatsiyalashtirish jarayonida u aynan

g‘ijjaklarning kosasino har xil xomashyodan, ya’ni kakos yong‘og‘I, qovoq, mis va yog‘ochdan

turlishakllarda yasadi. Jonli ijro orqali ularning ovoz taravotlari tinglab ko‘ildi hamda bir-

biriga qiyoslanishi natijasida kosasi yog‘ochdan yasalgan cholg‘u maqsadga muvofiq, deb

topildi. So‘ngra yog‘ochdan yasalgan g‘ijjak kosasining shakli bo‘yicha izlanishlar olib borildi.

Natijada Sh.Shoumarov tomonidan bir qator kosasi cho‘zinchoq va orqa qismida quyosh

tasviri tushirilgan,

8 qirrali hamda dumaloq shakldagi g‘ijjaklar yasaldi, ularning ovoz tarovati va tembr

xususiyatlari tekshirildi. So‘ngra barcha shakldagi cholg‘ular orasidan kosasi tut daraxtidan

yarim shar shaklida o‘yma ravishda yasalgan g‘ijjak tanlab olindi, chunki undan taralayotgan

ohang eng yoqimlisi bo‘lib, g‘ijjak tembriga mos edi. Matyusuf Xarratov (1889-1953) changni

takomillashtirish ustida ishkagan. O‘sha paytda mavjud chang kichik diapason va diatonic

tovushqatorga ega bo‘lib, unda professional kompozitorlar asarlarini ijro etish imkoni ancha

mushkul edi. U changni takomillashtirish, ya’ni davr talabiga moslashtirish ustida o‘ylay

boshlaydi va izlanishlar natijasida changning yuqori registrini qo‘shimcha torlar bilan boyitish

hisobiga kengaytiradi. Cholg‘udagi bunday o‘zgarishlar musiqa jamoatchiligi tomonidan

ma’qullandi.

XULOSA

Xalq cholg‘ularini modernizatsiyalash - bu ularni yo‘q qilish emas, balki yangi sharoitga

moslashtirish va kelajak avlodlar uchun jozibador qilishdir. An’anaviylik va innovatsiyaning

uyg‘unligi o‘zbek milliy musiqasini xalqaro miqyosda tanitish, yoshlar qalbida milliy iftixorni

uyg‘otish imkonini beradi. Bu borada davlat, ijodkorlar, olimlar va ishlab chiqaruvchilar

o‘rtasida hamkorlik muhim ahamiyatga ega.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:

1.

To‘xtasinov, T. (2019).

O‘zbek xalq cholg‘ulari va ularning rivojlanish bosqichlari

.

Toshkent: San’at.
2.

Sagdullayev, A. (2015).

O‘zbek musiqasi tarixi

. Toshkent: O‘zR FA “San’at” instituti.

3.

G‘aniyeva, M. (2020). “Xalq cholg‘u asboblarining modern sahna san’atiga

moslashtirilishi”.

Musiqa va san’at

, №2, 34–40-betlar.

4.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 17-noyabrdagi PQ-3391-sonli

qarori – “Milliy madaniyatni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”.
5.

Xasanova, N. (2021).

Cholg‘u madaniyati: An’anaviylik va zamonaviylik uyg‘unligi

.

Toshkent: Madaniyat nashriyoti.
6.

Tashmatova A. “Ijrochilik san’ati tarixi” T.:2017

7.

Bahadirov, N., Karimov, D., & Shukurjonova, X. (2024). KOMPOZITOR REFAT

IBADLAYEV. Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management

Studies, 1(6), 72-79.

8.

Dilshod, K. (2023). O'ZBEK KINOFILMLARIDA MILLIY MUSIQALARDAN

FOYDALANISH HOLATI: MUAMMO VA YECHIMLAR. In Integration Conference on Integration

of Pragmalinguistics, Functional Translation Studies and Language Teaching Processes (p. 46).

9.

Karimov, D. (2023). Muvaffaqqiyat Yo'Lim: Unda Topganlarim Va Yo'Qotganlarim.

In International Conference on Multidimensional Research and Innovative Technological

Analyses (pp. 6-8).

155

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)

10.

Marjona Bebetova, & Dilshod Karimov (2024). DUTORCHI SOZANDALAR IJODIGA

BIR NAZAR . Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies, 1

(17), 28-30. doi: 10.5281/zenodo.14289324

11.

Наил Шарифович Бахадиро, Дилшод Каримов, & Хуснора Шукуржонова (2024).

АРТУРО ТОСКАНИНИ. Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management

Studies, 1 (6), 65-71. doi: 10.5281/zenodo.10992571

12.

KARIMOV,

D.

IT

PLATFORMALARNING

TADBIRKORLIK

RIVOJIGA

TA’SIRI. FILOLOGIYA VA PEDAGOGIKA.

13.

Qizi, S. X. F., & Shahnoza, A. (2022). MUSIQA TA’LIMIDA CHOLG ‘U IJROCHILIGINING

UZVIYLIK MASALALARI. Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies

(CARJIS), 1(Conference DSMI), 123-129.

14.

O‘G, T. A. O. K., & Shukurjonova, X. (2024). DOIRA CHOLG ‘USIDA IJROCHILIK

MAHORARTINI OSHIRISHDA QO ‘LLANILADIGAN MASHQLAR MOHIYATI. Central Asian

Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies, 1(18), 137-139.

15.

Begmatov, B., & Shukurjonova, X. (2024). QADIMIY MUSIQA MADANIYATI CHOLG

‘ULARI TASNIFI. Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management

Studies, 1(17), 31-34.

16.

Saidvaliyeva, M., & Shukurjonova, X. (2024). DUTORLAR OILASIGA

MANSUB CHOLG ‘ULAR TASNIFI. Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and

Management Studies, 1(17), 35-38.