120
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
BUXORO VOHASINING ANTIK VA ILK O’RTA ASRLAR
DAVRI ARXEOLOGIYASI XUSUSIDA
Murodova Dilrabo Shomurodovna
Buxoro davlat universiteti dotsenti, t.f.f.d. (PhD)
Norbo’tayeva Nilufar Abdullayevna
Buxoro davlat universiteti arxeologiya ta’lim yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15316014
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 16-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:20-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 30-aprel 2025 yil
Mazkur maqolada Buxoro vohasining antik va ilk o‘rta
asrlar davri arxeologiyasi, jumladan, mintaqaning
sivilizatsiyaviy o‘sishini aks ettiruvchi shaharlar,
qishloqlar, mudofaa inshootlari, diniy va arxitektura
inshootlarining bunyod bo‘lishi arxeologik jihatdan
tahlil qilinadi. Arxeologik tadqiqotlari ushbu
hududning antik va ilk o‘rta asrlar davridagi ijtimoiy,
iqtisodiy va madaniy taraqqiyotini yoritishda muhim
ahamiyatga ega. Mazkur yo‘nalishda olib borilgan
tadqiqotlar natijasida Buxoro vohasining antik va ilk
o‘rta asrlardagi urbanizatsiya jarayonlari, iqtisodiy
aloqalari va madaniy taraqqiyoti haqida qimmatli
ma’lumotlar to‘plangan. Ushbu topilmalar nafaqat
tarixiy xotiralarni tiklashda, balki mintaqaning
sivilizatsiyaviy merosini o‘rganishda ham muhim o‘rin
tutadi.
KEY WORDS
antik, arxeologiya, Markaziy Osiyo,
Poykent,
Varaxsha,
Vardonze,
meros,
topilma,
tadqiqot,
madaniyat.
KIRISH
Buxoro – Markaziy Osiyoning ko‘hna va navqiron, madaniy jihatdan taraqqiy etgan
moziy shaharlaridan biri bo‘lib, asrlar davomida mintaqaning siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy
markazi bo‘lib kelgan. U insoniyat tarixi va madaniyatida o‘ziga xos o‘rin egallagan moziy
gavharidir. Buxoro vohasi ko‘plab sivilizatsiyalarning ta’siri natijasida shakllangan bo‘lib,
uning moddiy madaniyati bu o‘zgarishlarning yorqin namunasidir. Bugungi kunda Buxoro
arxeologiyasi oldida turgan dolzarb masalalardan biri, vohaning antik va ilk o‘rta asrlar davri
moddiy madaniyatini arxeologik manbalar asosida tadqiq etish, tarixiy jarayonlarni ilmiy
asoslangan dalillar bilan yoritib berish masalasi soha olimlari oldidagi muhim vazifalardan
biridir.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Mazkur maqolada Buxoro vohasining antik va ilk o‘rta asrlar davri arxeologiyasiga oid
ilmiy izlanishlar natijasida yaratilgan manbalar asosidagi ma’lumotlar tahlil qilinadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu kichuk tadqiqot ishida tarix fanida tadqiqotlar olib borishning tarixiylik tamoyili,
xolislik, qiyosiy-mantiqiy va tizimli tahlil metodlaridan foydalanilgan.
TAHLIL VA NATIJALAR
Markaziy Osiyoning yirik dehqonchilik makonlaridan biri Buxoro vohasi
geografik joylashuviga ko‘ra qadimdan sharq bilan g‘arb mamlakatlarini bog‘lovchi, savdo-
iqtisodiy va madaniy ko‘prik vazifasini bajarib kelgan. Buxoro vohasi asrlar osha tarixiy
taraqqiyot davomida o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘lgan yuksak dehqonchilik madaniyati,
121
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
rivojlangan hunarmandchilik va savdo-sotiq taraqqiy etgan zamin bo‘lgan [8,
165-168
].
Buxoro vohasining antik va ilk o‘rta asrlar davri arxeologiyasi bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar uzoq
yillardan beri olib borilmoqda. Mazkur mavzu mahalliy va xorijiy olimlar tomonidan turli
nuqtai nazardan o‘rganilgan bo‘lib, bu boradagi tadqiqotlarni quyidagi bosqichlarga ajratish
mumkin:
1. XIX – XX asr boshlaridagi o‘rganish bosqichida Buxoro vohasi bo‘yicha dastlabki
tadqiqotlar rus olimlari tomonidan olib borilgan. Buxoro vohasi tarixi, moddiy madaniyati,
arxeologik va etnologik, kartografik ma’lumotlar asosan XIX asrda chet eldan tashrif buyurgan
rus va boshqa millat elchilari, agentlari va sayyohlari tomonidan to‘planib, ilmiy doiraga
ma’lum qilingan. Ushbu tadqiqotlar asosan tarixiy va geologik kuzatuvlarga asoslangan bo‘lib,
quyidagi olimlarning ishlari muhim ahamiyatga ega hisoblanadi. A. L. Kuhn va V. V. Bartold –
Buxoro tarixini o‘rgangan va uning shahar madaniyati, savdo yo‘llari haqida ma’lumot bergan.
O‘zbek arxeologiya maktabi asoschisi Ya. G. G‘ulomov esa sug‘orish tizimlari va qadimgi
dehqonchilik madaniyatini o‘rganib, Buxoro vohasining rivojlanishida sug‘orish tizimlarining
ahamiyatini ilmiy izlanishlar va tadqiqotlar asosida yoritgan.
2. Sovet davrida olib borilgan tadqiqotlar (XX asr o‘rtalari – 1991)
Bu davrda Buxoro vohasida keng qamrovli arxeologik ekspeditsiyalar tashkil etilgan.
Mazkur tadqiqotlarda M. E. Masson va G. A. Pugachenkova kabi olimlarning hissasi katta bo‘lib,
asosan, Buxoro va uning atrofidagi arxeologik yodgorliklarni o‘rganilib, shaharning tarixiy
rivojlanish bosqichlarini aniqlagan.
V. A. Livshits tadqiqotlarida ham So‘g‘d yozuvlari va
madaniyatini o‘rganib, Buxoro vohasining qadimgi savdo aloqalarini tahlil qilingan. Buxoroda
olib borilgan
arxeologik ekspeditsiyalarda Poykent, Varaxsha, Romitan kabi qadimgi
shaharlarning tuzilishi, iqtisodiy hayoti va madaniy merosini o‘rganishda muhim rol o‘ynagan.
3. Mustaqillik davrida olib borilgan tadqiqotlar (1991-yildan hozirgacha)
O‘zbekiston mustaqillikka yerishgach, Buxoro vohasi arxeologiyasini o‘rganish bo‘yicha yangi
bosqich boshlangan. Bu davrda milliy va xalqaro hamkorlik doirasida ko‘plab arxeologik
tadqiqotlar olib borildi: Buxoro arxeologiya instituti va O‘zbekiston Fanlar akademiyasi –
Buxoro vohasidagi qadimgi shahar va qishloqlarni tadqiq etish bo‘yicha ilmiy izlanishlarni
davom ettirmoqda. Sh. Pidaev va A. Mirzaahmedov – Buxoro vohasining ilk o‘rta asrlar
davridagi shaharsozlik va hunarmandchilik an’analarini tadqiq qilgan. Xalqaro tadqiqotlar –
Fransiya, Yaponiya va Rossiya olimlari bilan hamkorlikda Poykent va Varaxsha
yodgorliklarida yangi arxeologik qazishmalar o‘tkazilmoqda.
Buxoro vohasi arxeologiyasini o‘rganish uzoq tarixga ega bo‘lib, bu borada mahalliy va
xorijiy olimlar katta ilmiy ishlarni amalga oshirgan. Hozirgi kunda yangi texnologiyalar va
xalqaro ilmiy hamkorlik orqali arxeologik tadqiqotlar yanada chuqurlashmoqda. Biroq, hali
to‘liq ochilmagan yoki kam o‘rganilgan jihatlar mavjud bo‘lib, bu mavzuning dolzarbligini
saqlab qoladi.
Moddiy-madaniyat ashyolari Buxoro vohasida antik va ilk o‘rta asr davrida tarixiy
jarayonlar bir qancha shiddatli kechganini ko ‘rsatadi. Hududda shu davrdan boshlab O‘rta
Osiyodagi yirik tarixiy–madaniy o‘lkalardan biriga aylanib, umumbashariyat madaniyatiga
qo‘shgan munosib hissasi tufayli jahon tarixida o‘chmas iz qoldira boshlagan. Buxoro vohasi
Markaziy Osiyoning eng qadimiy madaniy markazlaridan biri bo‘lib, uning antik va ilk o‘rta
asrlar tarixi hamda arxeologiyasi ilmiy jihatdan muhim ahamiyatga ega [1, 20].
Arxeologik tadqiqotlar asosida o‘lkada antik dariga oid turli vazifalarni bajargan
arxeologik ѐdgorliklarning aniqlanishi, vohaning antik davrini qayta tiklashga katta ѐrdam
berdi. Buxoro vohasining antik davr arxeologik ѐdgorliklarini bajargan vazifasiga qarab ikki
guruhga bo‘lishimiz mumkin. Bular, o‘z davri tarixi va madaniyatidan ulkan xabar beruvchi
yirik shaharlar, hamda asosan dehqonchilik va chorvachilik bilan kun kechirgan aholi
istiqomat qilgan qishloq tipidagi manzilgohlar hisoblanadi. Yirik shahar markazlarining
asosiylari Poykent, Varaxsha, Romushtepa, Vardonze kabi shaharlar bo‘lsa, qishloq tipidagi
122
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
manzilgohlarga Qizilqir, Nortepa, Arabon-1, Arabon-2, Xo‘jabo‘ston, Beshtepa, Setaloq kabi
manzilgohlarini kiritishimiz mumkin [2, 22].
Malumki, Buxoro vohasi qadimgi So‘g‘diyona tarkibida bo‘lib, Ahamoniylar, Yunon-
Baqtriya, Kushon, Eftalit, Turk xoqonligi kabi davlatlar tarkibida shakllangan. Bu hududda ilk
shahar madaniyati rivojlanib, hunarmandchilik, savdo va sug‘orma dehqonchilik yuksalgan.
Ushbu davr arxeologik yodgorliklarini o‘rganish orqali hududning siyosiy va iqtisodiy
taraqqiyoti haqida qimmatli ma’lumotlar olinadi.
Antik va ilk o‘rta asrlarda Buxoro vohasida qadimgi shaharlar shakllangan, ularning
arxeologik tadqiqi bu davrdagi urbanizatsiya jarayonlarini o‘rganishga imkon beradi. Masalan,
Paykent, Varaxsha, Romitan, va Buxoro shahristoni kabi yodgorliklar shaharsozlik an’analari
va turmush tarzi haqida qimmatli dalillarni taqdim etadi [3, 25].
Buxoro vohasi Buyuk Ipak yo‘lining muhim chorrahalaridan biri bo‘lib, savdo, madaniy va
diniy almashinuv markazi bo‘lgan. Arxeologik topilmalar bu hududning Xitoy, Hindiston,
Yeron, Vizantiya va arab mamlakatlari bilan aloqalarini o‘rganishga yordam byeradi [7,
7-11
].
Antik va ilk o‘rta asrlarda Buxoro vohasida zardushtiylik, buddizm va mahalliy diniy
e’tiqodlar hukmron bo‘lgan, keyinchalik islom dini tarqalgan. Arxeologik tadqiqotlar orqali
ibodatxonalar, diniy marosimlarga oid topilmalar va zardushtiylikka oid otashkada (olov
ibodatxonalari) kabi yodgorliklar o‘rganilmoqda. Arxeologik tadqiqotlar Buxoro vohasining
noyob myerosini asrab-avaylash va yangi avlodlarga yetkazishda muhim rol o‘ynaydi.
Topilmalar asosida muzeylar tashkil etish, ilmiy tadqiqotlarni chuqurlashtirish va turizmni
rivojlantirish orqali madaniy meros targ‘ib qilinmoqda [4, 60-62].
Milodning IV asri ikkinchi yarmida Buxoro voxasining vaziyati o`zgaradi. Bu birinchi
navbatda, sosoniylar ta’sirining kuchayishi bilan bog’liqki, oldingi ellinizm ramzlari yo’qoldi –
taxtiravonda o’tirgan Gerakl tavsviri o`rnini sosoniylarni o’tli mexrobi – (otashdon) egallaydi.
Mil. IV asr boshlarida Buxoro voxasida o`ng tomonida hukmdorning o’ngga qaragan boshi
tasvirlangan, orqa tomonida esa o`tli mehrob va hukmdor nomi, unvoni yaxshi o’qiladigan
so’g’d yozuvli kumush tangalari chiqarilgan. V.A. Livshitsning fikricha, hukmdorning ismi
eroncha bo’lib, otlik degan ma’noni anglatadi. Mil. VII asridan oldingi davrga mansub bo’lgan
Shimoliy xonadonlar tarixi – Beyshi va Suyshu (VII) manbalariga ko`ra, Buxoro voxasida
xududida bo’lgan eng yirik o`lka An deb atalgan. Suyshu (Suy sulolari tarixi) ma’lumotiga kura
Buxoroda ikkita o`lka mavjudligini aytadi. Mazkur manbaga ko`ra, Andan (Buxoro) yuz li
(taxminan 45 km) g’arbda Bi o’lkasi joylashib uning podshoxi bo’lmagan va An davlatiga
bo’ysungan. Bu o’lkani Poykand bilan taqqoslash mumkin. Ma’lumot juda qisqa bo’lsada, biroq
u har ikkila o`lka o`rtasida qandaydir ziddiyat mavjudligiga va Buxoroning bir o`lkasi ikkinchi
o`lka ustidan o`z xukmronligini o`rnatganligi ishora qiilinadi. VII-VIII asr Buxoro hukmdorlari
haqida arab – fors va xitoy manbalarida ancha ko`p ma’lumotlar keltirilgan. Xuroson noibi
Ubaydulloh binni Ziyod davrida (673 – 674) boshlangan va Said binni Usmon va Salom binni
Ziyod davrida (680 - 683) davom ettirilgan arablarning Buxoroga harbiy yurishlari vaqtiga
kelib, Boxoro voxasida bir qancha mustaqil tumanlar joylashgan [5, 52]. Buxorxudotlar
sulolasi tomonidan boshqariladigan Buxoroning o`zi: fors Shahzodasi Shopur avlodlari –
vardanxudotlar hukmronlik qilgan. Vardana, Karmana va savdogarlar shahri Poykand.
Mamlakat arablar tomonidan fath etilgandan so’ng, bularning bari Buxoroga qo’shib
yuborilgandan so’ng, bu tumanlar o`z mustaqilligini yo’qotdi. Numizmatik dalillar bu davrda
Buxoro vohasida o’z tangasini zabt etish xuquqiga ega bo’lgan mustaqil tumanlar
bo’lganligidan guvohik beradi. Arxeologik manbalar
Buxoro vohasida olib borilgan qazilmalar ushbu hududning antik va ilk o‘rta asrlardagi
madaniy taraqqiyotini yoritib beruvchi muhim dalil hisoblanadi [6, 25].
Poykent shahristoni – miloddan avvalgi IV–III asrlardan boshlab yashagan aholi manzilgohi
bo‘lib, Buxoro vohasining eng qadimiy shaharlaridan biri hisoblanadi. Varaxsha – ilk o‘rta
asrlarga oid Buxoro hokimlarining saroyi joylashgan yodgorlik bo‘lib, VI–VIII asrlarga tegishli
san’at namunalari topilgan. Romitan va Romitan tepaliklari – antik va ilk o‘rta asrlar davriga
123
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
oid arxeologik obidalar. Buxoro shahristoni – tarixiy shahar markazi bo‘lib, ilk o‘rta asrlarda
urbanizatsiya jarayonini o‘rganishda muhim dalillarni taqdim etadi.
XULOSA
Buxoro vohasining antik va ilk o‘rta asrlar davri arxeologik tadqiqotlari ushbu
hududning uzoq tarixiy davrlardagi madaniy, iqtisodiy va siyosiy jarayonlarini chuqur tahlil
qilish imkonini beradi. Mazkur davrda Buxoro vohasi Markaziy Osiyo sivilizatsiyasining
muhim markazlaridan biri sifatida shakllangan va rivojlangan bo‘lib, bu jarayon arxeologik
yodgorliklar orqali yaqqol namoyon bo‘ladi. Arxeologik tadqiqotlar Buxoro vohasining uzoq
tarixiy jarayonlardagi muhim rolini tasdiqlaydi. Bu hududning madaniy boyligi, savdo
aloqalarining keng qamrovliligi va urbanizatsiya jarayonining bosqichma-bosqich rivojlanishi
tarixiy va ilmiy jihatdan juda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu yodgorliklarni o‘rganish
natijasida Buxoro vohasining nafaqat mahalliy, balki mintaqaviy va xalqaro miqyosdagi tarixiy
jarayonlardagi o‘rni chuqurroq yoritiladi. Shunday qilib, Buxoro vohasi antik va ilk o‘rta
asrlar davrida o‘zining betakror madaniyati, rivojlangan iqtisodiy tizimi va boy tarixiy merosi
bilan ajralib turadi. Ushbu tarixiy jarayonlarni o‘rganish nafaqat o‘tmishni tushunishga, balki
mintaqaning kelajakdagi madaniy va ilmiy tadqiqotlar yanada chuqurlashtirishga xizmat
qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.H. To’rayev. Buxoro tarixi. Buxoro. 2020
.
2. Муҳаммаджонов А. Қадимги Бухоро (Ахеологик лавҳалар ва тарих) -Тошкент. 1991. Б.
25.
3. A.Ochilov. Buxoro arxeologiyasi. Buxoro. 2022. –B. 218.
4.
A.Ochilov.
Buxoro vohasining antik va ilk o-rta asrlar davri arxeologiyasi bo-yicha qisqacha
mulohazalar //
Miasto Przyszłości Kielce. Vol. 2022. 60-62.
5. R. Ibragimov R.Z. O‘rta Osiyo arxeologiyasi. T. 2020.
6. https://oefen.uz/uz/documents// buxoro-vohasi –antik-davr-arxeologiyasi.
7. Murodova, D. S., & O'tayeva, F. X. (2015). TF Gelax tadqiqotlarida Buxoro shahri mudofaa
tizimining organilishi. In
The Fifth International Conference on History and Political
Sciences
(pp. 7-11).
8. Shomurodovna, M. D. (2024). Analysis Of Contemporary Activity of Bukhara Province State
Archive as An Example of Achievements and Shortcomings.
Western European Journal of
Historical Events and Social Science
,
2
(5), 165-168.
9. Murodova, D., & Obidova, G. (2025). FRANS ROZENTAL QUR’ONDA “ILM” TUSHUNCHASINI
TAHLIL QILGAN OLIM.
Modern Science and Research
,
4
(2), 157-161.
11).
