104
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
BOLALAR PSIXOLOGIYASI: RIVOJLANISH BOSQICHLARI
VA IJTIMOIY-EMOTSIONAL O’SISH OMILLARI
Ruqiyaxon Hojamberdiyeva
Andijon shahar Qo’qon Universiteti Andijon filiali (Kuaf) Psihologiya
ta’lim yo’nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14227106
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 19-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 27-noyabr 2024 yil
Ushbu maqolada bolalar psixologiyasining rivojlanish
bosqichlari va ijtimoiy-emotsional o’sish omillari tahlil
qilinadi. Bolalarning psixologik rivojlanishida oila,
maktab va jamiyatning roli muhim ahamiyat kasb
etadi. Maqolada bolalar psixologiyasining asosiy
nazariyalari va tadqiqotlar asosida faktlar bilan
yoritib beriladi. Maqsad — bolalarning emotsional va
kognitiv rivojlanishiga ta’sir ko’rsatadigan omillarni
aniqlash va ularga tegishli ilmiy yondashuvlarni tahlil
qilishdir.
KEY WORDS
bolalar
psixologiyasi,
rivojlanish bosqichlari, emotsional
o’sish, kognitiv rivojlanish, oila va
jamiyat, ilmiy yondashuvlar
KIRISH
Bolalar psixologiyasi bolalarning emotsional, ijtimoiy va kognitiv rivojlanishini o’rganadigan
muhim sohadir. Bu yo’nalishdagi tadqiqotlar bolalarning qanday rivojlanishini, ular qanday
fikrlashlarini va emotsiyalarni qanday boshqarishlarini o’rganadi. Ilmiy tadqiqotlar
bolalarning o’sish va rivojlanish bosqichlarini tushunish uchun katta ahamiyatga ega.
Rivojlanish bosqichlari
:
Bolalar rivojlanishining psixologik bosqichlari turli nazariyalar asosida tasniflanadi. Masalan,
Erik Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasi bolalarning har bir bosqichda turli
psixologik muammolarni yengib o‘tishini ta’kidlaydi. Piaget esa kognitiv rivojlanish
nazariyasida bolalar aqliy rivojlanishini turli bosqichlarga bo‘ladi: sensor-motor,
preoperatsional, konkret operatsional va formal operatsional bosqichlar.
1. sensor-motor bosqich (0-2 yosh) — bu bosqichda bolalar dunyoni asosan sezgilari va
motor faoliyatlari orqali o‘rganadilar. Aql va fikrlash dastlabki bosqichlarda bo‘ladi, va bolalar
ob’ektlar doim mavjudligini o’rganadi.
2. preoperatsional bosqich (2-7 yosh) — bu bosqichda bolalar ramzlar bilan o’ynashni va
mantiqiy fikrlashni boshlaydilar. Ular hali abstrakt fikrlashni tushunmaydi, lekin tilda o’z
fikrlarini ifodalashga harakat qiladi.
3. konkret operatsional bosqich (7-11 yosh) — bolalar bu davrda aniq fikrlash va mantiqiy
tushunchalarni o’zlashtira boshlaydilar. Ular sodda matematik amallarni bajarish va hodisalar
orasidagi aloqalarni tushunish imkoniyatiga ega bo’ladi.
4. formal operatsional bosqich (11 yosh va undan katta) — bu bosqichda bolalar abstrakt
fikrlash qobiliyatiga ega bo’ladi. Ular murakkab masalalarni hal qilish va kelajak haqida
rejalashtirishni boshlaydilar.
Emotsional va ijtimoiy rivojlanish:
105
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
Bolalarning emotsional va ijtimoiy rivojlanishi ularning umumiy rivojlanishida muhim rol
o’ynaydi. Bowlbiyning qo‘shilma nazariyasiga ko‘ra, bolaning erta yoshda ota-onasi yoki
parvarish qiluvchilar bilan bo‘lgan aloqalari ularning ijtimoiy-emotsional rivojlanishiga ta’sir
ko‘rsatadi. Shuning uchun bolalarning xavfsizlik hissi rivojlanishi uchun ijobiy munosabatlar
muhim ahamiyatga ega.
1. bolalarning qo‘shilma hissi — bolaning boshqalarga nisbatan ishonch va xavfsizlik hissi
rivojlanishi, uning ijtimoiy munosabatlarda muvaffaqiyatli bo‘lishiga yordam beradi.
2. o‘z-o‘zini boshqarish — emotsional nazorat va ijtimoiy qobiliyatlar, masalan, o‘z his-
tuyg‘ularini tushunish va boshqalar bilan hamjihatlikda ishlash, bolalarning o‘sishida muhim
rol o‘ynaydi.
3. ijtimoiy ta’sir — bolalarning ijtimoiy rivojlanishi ko‘p hollarda ularning jamiyatda tutgan
o‘rni, maktabdagi tajribalar va do‘stlari bilan bo‘lgan munosabatlariga bog‘liq.
Psixologik muammolar va ularni hal qilish yondashuvlari:
Bolalar psixologiyasida muhim masalalardan biri psixologik muammolarni erta aniqlash va
ularni hal qilish usullarini ishlab chiqishdir. Psixologlar bolalarning rivojlanishida turli
muammolar, masalan, stress, tashvish va depressiyani kuzatishadi. Ushbu muammolarni
bartaraf etish uchun oila va maktabning qo’llab-quvvatlashi katta ahamiyatga ega.
Muammolarni erta aniqlash va ular uchun tegishli yondashuvlar qo‘llash bolalarning sog‘lom
psixologik rivojlanishiga yordam beradi.
1. kognitiv terapiya — bolalarning o’z-o’zini anglash qobiliyatini rivojlantirish va salbiy
fikrlardan xalos bo’lishga yordam beradigan usul.
2. ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish — bolalarning muloqot qilish va jamoada ishlash
qobiliyatlarini oshirish uchun treninglar va o‘yinlar yordamida o‘qitish.
Bolalar psixologiyasida oila va tarbiyaning o’rni:
Bolalar psixologiyasi sohasida oila va tarbiya katta ahamiyatga ega. Oila, bolalarning ilk o’sish
va rivojlanish jarayonida birlamchi tarbiyaviy institut sifatida namoyon bo’ladi. Bolaning
o’zini qanday tutishi, o’z-o’ziga bo’lgan ishonchi va ijtimoiy munosabatlaridagi yutuqlar ko‘p
hollarda ota-ona va oila muhitiga bog‘liq. Ilmiy tadqiqotlar ko‘rsatadiki, oilaning iliq va
qo‘llab-quvvatlovchi muhitda bolalar o‘zlarini xavfsiz his qiladi va rivojlanishida ijobiy
natijalarga erishadi.
Ota-ona tarbiyasi, bolaning o’z-o’ziga ishonch hosil qilishi va ijtimoiy qobiliyatlarini
rivojlantirishda muhim rol o’ynaydi. Baumrindning tarbiya uslublari nazariyasiga ko‘ra, ota-
onalarning turli tarbiyaviy uslublari bolalarning rivojlanishiga turlicha ta’sir ko‘rsatadi:
1. Demokratik tarbiya — ota-onalar bola bilan ochiq muloqotda bo‘lishadi va uning fikrini
hurmat qilishadi. Bu uslub bolalarning yuqori o‘z-o‘zini baholash, yaxshi muloqot
ko‘nikmalari va mustaqillik hissini rivojlantirishiga yordam beradi.
2. Avtoritar tarbiya — ota-onalar qat’iy va talabchan bo‘lib, ko‘proq qoidalar va cheklovlar
o‘rnatadi. Bu uslubning salbiy ta’siri bolalarning kam o‘ziga ishonchi va xavotirlik hissi bilan
bog‘liq bo‘lishi mumkin.
3. Beparvo tarbiya — ota-onalar bola bilan kam vaqt o‘tkazadi va uning ehtiyojlariga e’tibor
bermaydi. Bu bolalarning emotsional va ijtimoiy muammolarga duch kelishiga olib kelishi
mumkin.
Maktab va jamiyatning ta’siri:
Bolalarning psixologik rivojlanishida maktab va jamiyatning ta’siri ham muhim ahamiyatga
ega. Bolalar maktabda o‘z ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun imkoniyat topishadi.
Ular do‘stlari va o‘qituvchilar bilan muloqotda bo‘lib, ijtimoiy munosabatlar va hamkorlikda
ishlashni o‘rganadilar. Maktabdagi ijtimoiy tajribalar, bolalarning kelajakdagi shaxsiy va
kasbiy hayotiga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Maktab, shuningdek, bolalarning kognitiv rivojlanishida katta ahamiyatga ega. O‘qituvchilar
tomonidan ko‘rsatiladigan ilmiy yondashuvlar va o‘qitish usullari bolalarning mantiqiy va
fikrlash qobiliyatlarini shakllantirishda yordam beradi. Masalan, Vygotskijning “yaqin
106
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
rivojlanish zonasi” (Zone of Proximal Development) kontseptsiyasi shuni ta’kidlaydiki,
bolalarning qobiliyatlari ustozlar yoki ota-onalar tomonidan yetaklovchi yordam bilan
yaxshiroq rivojlanadi.
Stress va qiyinchiliklarga chidamlilik:
Bolalar psixologiyasida stress va qiyinchiliklarga chidamlilikni rivojlantirish juda muhim.
Bolalar hayotlarida turli qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin, masalan, maktabdagi
muvaffaqiyatsizliklar, do‘stlar bilan ziddiyatlar yoki oilaviy muammolar. Ushbu muammolarni
yengish va ularga moslashish qobiliyati bolalarning ruhiy sog‘lig‘iga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Psixologlar bolalarda chidamlilikni rivojlantirish uchun turli usullarni tavsiya etadi.
Chidamlilikni rivojlantirishda quyidagi omillar muhim:
1. qo‘llab-quvvatlovchi oila va do‘stlar — bolaning qiyinchiliklarni yengishida oilaning iliq
muhitda yordam berishi va do‘stlarning qo‘llab-quvvatlashi katta ahamiyatga ega.
2. ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish — bola o‘z his-tuyg‘ularini ifoda eta olish va boshqalar
bilan muloqotda bo‘lish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi lozim. Bu esa bolalarga stressli
vaziyatlarda o‘zlarini tuta olishga yordam beradi.
3. ijobiy fikrlash — bolalarda ijobiy fikrlash qobiliyatini shakllantirish orqali ularni
qiyinchiliklarga bardoshli bo‘lishiga o‘rgatish mumkin.
Bolalar psixologiyasidagi tadqiqotlarning ahamiyati:
Bolalar psixologiyasidagi tadqiqotlar ilmiy asoslangan yondashuvlarni yaratishga yordam
beradi. Tadqiqotlar bolalarning ruhiy salomatligi, o‘qish qobiliyatlari va ijtimoiy
ko‘nikmalariga ta’sir ko‘rsatadigan omillarni aniqlashga imkon beradi. Shuning uchun bolalar
psixologiyasidagi ilmiy tadqiqotlar ota-onalar, o‘qituvchilar va mutaxassislar uchun amaliy
tavsiyalar ishlab chiqishga yordam beradi.
Masalan, epigenetika sohasidagi tadqiqotlar, bola tarbiyasi va atrof-muhitning ularning
genetik rivojlanishiga ta’sirini tushunishga yordam beradi.
Bu esa bolalarning individual xususiyatlariga mos tarbiyaviy yondashuvlar ishlab chiqishda
muhim ahamiyatga ega. Shu sababli, bolalar psixologiyasi doimiy ravishda tadqiq etilishi va
yangi bilimlar bilan boyitilishi zarur.
Bolalar kognitiv rivojlanishida atrof-muhitning ahamiyati
Bolalar psixologiyasida atrof-muhitning ahamiyati juda katta. Bolaning dastlabki yillarida
o‘zini o‘rab turgan atrof-muhit, uning aqliy va kognitiv rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, boy va rivojlangan o‘quv muhitiga ega bolalar tezroq va
samaraliroq o‘rganadi. Atrof-muhitning o‘quv jarayonidagi roli Lev Vygotskij tomonidan keng
o‘rganilgan va u bola rivojlanishi uchun “madaniy vositalar”ning muhimligini ta’kidlagan.
Kognitiv rivojlanishga ta’sir qiluvchi omillar:
1. Nutq va til muhiti — bolalarning til va nutq qobiliyatlari rivojlanishi atrof-muhit bilan
bog‘liq. Ota-onalar va o‘qituvchilar bilan bo‘ladigan muloqot, bolalar nutqining rivojlanishida
muhim ahamiyatga ega. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bolalar bilan kengaytirilgan muloqot
va o‘qish o‘qish qobiliyatlarini tezroq rivojlantirishga yordam beradi.
2. O’yin va ijodkorlik — bolalar uchun o‘yinlar juda muhim rivojlanish manbaidir. Tadqiqotlar
o‘yinning bolalar ijtimoiy va emotsional qobiliyatlarini rivojlantirishini tasdiqlaydi. O‘yinlar
orqali bolalar dunyoni o‘rganadi, vazifalarni bajaradi va ijodiy fikrlash qobiliyatlarini
rivojlantiradi.
3. Tabiiy muhit — bolalarning tabiatda o‘ynashi va tabiat bilan bevosita muloqot qilishi
ularning psixologik va fiziologik rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, tabiat bilan o‘ralgan muhit bolalarda stressni kamaytiradi va ularning e’tiborini
yaxshilaydi.
Bolalardagi axloqiy rivojlanish va axloqiy tushunchalar
Bolalar psixologiyasida axloqiy rivojlanish ham muhim o‘rinni egallaydi. Bolalarning axloqiy
tushunchalari va qadriyatlari turli yosh bosqichlarida rivojlanadi. Lawrence Kohlbergning
axloqiy rivojlanish nazariyasi shuni ta’kidlaydiki, bolalar axloqiy tushunchalarini o‘zlarining
107
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
tajribalariga asoslanib shakllantiradi. Ushbu rivojlanish jarayoni uchta asosiy bosqichga
bo‘linadi:
1. prekonvansional bosqich (4-7 yosh) — bolalar o‘z harakatlarini nag‘ma va jazoga bog‘liq
ravishda baholaydi. Ular yaxshilik yoki yomonlikni asosan o‘z manfaatlariga asoslanib
tushunishadi.
2. konvansional bosqich (7-12 yosh) — bolalar o‘z harakatlarini jamiyat qoidalari va
boshqalarning fikriga qarab baholay boshlaydi. Ular uchun ijtimoiy qoidalar va tartib-intizom
muhim ahamiyat kasb etadi.
3. postkonvansional bosqich (12 yosh va undan katta) — bolalar o‘z axloqiy tushunchalarini
mustaqil ravishda shakllantira boshlaydi. Ular ijtimoiy qoidalardan tashqari, o‘zlarining
axloqiy prinsiplariga asoslangan qarorlar qabul qilishadi.
Bolalardagi o’z-o’zini anglash va shaxsiyat rivojlanishi
Bolalar psixologiyasida o‘z-o‘zini anglash jarayoni ularning shaxsiyatini shakllantirishda
muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqotlar bolalarning o‘z qobiliyatlari, kuchli va zaif tomonlarini
tushunish, hamda o‘zlariga nisbatan qanchalik ishonchli bo‘lishlarini aniqlash uchun o‘z-o‘zini
anglash qobiliyatini rivojlantirish muhimligini ta’kidlaydi.
O‘z-o‘zini anglashni rivojlantirish uchun muhim omillar:
1. Pozitiv mustahkamlash — bolalar o‘zlariga ishonch hosil qilishlari uchun ularning
muvaffaqiyatlari va kuchli tomonlarini maqtash va qo‘llab-quvvatlash muhimdir. Pozitiv
mustahkamlash bolalar uchun o‘ziga ishonchni rivojlantiradi va ularning motivatsiyasini
oshiradi.
2. Rol modellari — bolalar ko‘pincha kattalarning xatti-harakatlariga taqlid qilishadi. Ota-
onalar va o‘qituvchilar bolalar uchun ijobiy rol modellari sifatida xizmat qilishi, ularning
shaxsiyatini shakllantirishda muhimdir.
3. Tanqid va konstruktiv fikr bildirish — bolalarning xatolaridan saboq olishlari va
rivojlanishlari uchun konstruktiv tanqid va fikr-mulohazalar muhimdir. Ularni
muvaffaqiyatsizliklardan qo‘rqmasdan, yangi tajribalarni o‘rganishga undash kerak.
Bolalarning o’rganish uslublari va o’quv qobiliyatlari
Bolalarning o’rganish qobiliyatlari individual va turlicha bo’lishi mumkin. Tadqiqotlar
bolalarning o‘qishga bo‘lgan yondashuvi va o‘rganish uslublari ularning psixologik
xususiyatlariga bog‘liq ekanligini ko‘rsatadi.
Howard Gardnerning ko‘p intellekt nazariyasi shuni ta’kidlaydiki, bolalar turli intellektual
qobiliyatlarga ega bo‘lib, ularning o‘quv jarayoniga qanday moslashishini aniqlash mumkin.
Bolalar o‘rganishidagi asosiy intellekt turlari:
1. Verbal-lingvistik intellekt — bolalar so‘zlar va til orqali o‘rganishni afzal ko‘radi. Ular kitob
o‘qish, hikoya qilish va yozish orqali yaxshi o‘rganishadi.
2. Logik-matematik intellekt — bolalar mantiqiy fikrlash va matematik vazifalar bilan
shug‘ullanishni yoqtiradi. Ular muammolarni tahlil qilish va yechim topish orqali samarali
o‘rganishadi.
3. Vizual-makondagi intellekt — bolalar tasvirlar va ko‘rish orqali o‘rganishni afzal ko‘radi.
Ular grafikalar, rasm va diagrammalar orqali yaxshiroq tushunadi.
4. Musiqiy intellekt — bolalar musiqa va ritm orqali o‘rganishga moyil bo‘lishadi. Ular
musiqiy eslatmalar, ohanglar va qo‘shiqlar orqali o‘rganishadi.
5. Tana-kinestetik intellekt — bolalar jismoniy faoliyat va harakat orqali o‘rganishni afzal
ko‘radi. Ular amaliy tajriba va jismoniy mashqlar orqali yaxshi o‘rganadi.
Xulosa.
Bolalar psixologiyasi ularning har tomonlama sog’lom rivojlanishi uchun muhim
sohadir. Tadqiqotlar bolalarning rivojlanish bosqichlarini aniqlash va ularning emotsional va
ijtimoiy ehtiyojlarini tushunish uchun katta ahamiyatga ega. Oila, maktab va jamiyatning
qo‘llab-quvvatlashi bolalarning sog‘lom va muvaffaqiyatli hayot kechirishida hal qiluvchi
omillardandir. Shu sababli, bolalar psixologiyasini chuqur o‘rganish va unga tegishli ilmiy
yondashuvlarni qo‘llash kelajak avlodlar uchun juda muhimdir.
108
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Erikson, E. (1950). Childhood and Society. W. W. Norton & Company.
2.Piaget, J. (1972). The Psychology of the Child. Basic Books
3. Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss. Volume I: Attachment. Basic Books.
4.Beck, A. T. (1976). Cognitive Therapy and the Emotional Disorders. Pengui
5. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes.
Harvard University Press.
