69
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
NAQQOSHLIK SAN’ATINING ME’MORCHILIKDAGI O’RNI
VA NAQSHLARNING USLUBLARI
Fayzullayeva Baxtigul Nurullo qizi.
“Shahrisabz davlat muzey-qo’riqxonasi”, Bo’lim boshlig’i
https://doi.org/10.5281/zenodo.14209604
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 19-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 23-noyabr 2024 yil
Ushbu
maqolada
asosan
XIV
–XV
asrlarda
me’morchilikda
naqshlarning
ishlatilishi
va
Shahrisabzdagi Oq saroy me’moriy obidasidagi naqsh
uslublari haqida ma’lumotlar aks ettiriladi.
KEY WORDS
Naqqoshlik, amaliy san’at turi,
naqsh,
tasvir,gul,bezak,
girih,
islimiy naqsh, handasaviy naqsh,
epigrafik
naqsh,
koshin,
parchin,me’moriy yodgorlik.
O’zbek xalqi amaliy san’ati o’zbek xalqi madaniyatining ajralmas qismi hisoblanadi. Amaliy
san’atimizning asosini esa naqqoshlik san’ati tashkil etadi. Naqqoshlik san’ati namunalari
o’zining ulug’vorligi va qadimiyligi bilan ajralib turadi. O’rta Osiyo naqqoshlik san’ati ko’p
asrlar mobaynida rivojlanib kelgan. Oʻrta Osiyo, jumladan, hududida yaratilgan roʻzgʻor
buyumlari, asbob va qurollar, uy va inshootlarni naqshsiz (bezaksiz) tasavvur qilish qiyin.
Oʻrta Osiyoda ishlangan bezakli buyumlar, matolar xalqaro bozorlarda ham qadrlangan. Turli
oʻlkalar bilan madaniy-iqtisodiy aloqalar naqshning rivojiga ham sezilarli taʼsir koʻrsatgan.
Naqshlarda san’atning boshqa hamma turlaridan farqli ravishda avlodlarning chambarchas
bog’liqligini, milliy an’analarning davomiyligini ko’rish mumkin. Bizgacha ibtidoiy jamoa
tuzumida ashyoviy dalillar mehnat va ov qurollari, uy- anjom buyumlari, odamlar yashagan
manzil qoldiqlari yetib kelgan
Naqsh so’zi arabchadan olingan bo’lib tasvir, gul degan
ma’nolarni bildiradi. Ya’ni qismlari muayyan tartibda bir maromda takrorlanishidan hosil
boʻladigan handasiy shakllar, oʻsimlik, qush, hayvon va boshqalarning uslublashtirilgan
tasvirlaridan tarkib topgan bezak naqsh hisoblanadi.Buyumlarni naqsh bilan bezashda, turli
taqinchoqlarga, tumorlarga ehtiyoj paydo bo’lganligi arxeologlar tomonidan topilgan ashyoviy
buyumlarda namoyon bo’lmoqda. Naqsh tarixi insoniyatning badiiy madaniyati kabi
qadimiydir. Arxeologik materiallar naqshning jahondagi barcha xalqlarda qadimdan mavjud
boʻlganligini koʻrsatadi. Metall, sopol buyum, idish, qurollar paleolit, neolit davrlarida oddiy
handasiy shakllar qatorida oʻsimliksimon naqshlar bilan ham bezatilgan. Naqsh turli oʻlkalar,
turli xalqlarda geografik muhit, oʻsimlik va hayvonot dunyosi, madaniyati taʼsirida turlicha
rivoj topgan. Neolit asrida naqqoshlik yanada rivojlandi.Endilikda ushbu davrlardan boshlab
kulolchilik buyumlarida naqshlar aks ettirila boshlaydi.Naqshlardan turli narsalar sopol
buyumlar, qurol, mato, kitoblar va boshqa buyumlarni bezashda, meʼmoriy obidalarni ham
ichki, ham tashqi qismlarini bezashda, nafis sanʼat (asosan, amaliy sanʼat) asarlarida keng
70
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
qoʻllanadi, Narsaning sirtini bezayotgan naqsh uning tuzilishini yuzaga chiqaradi va uning
badiiy sifatini oshiradi. Naqsh yo mavhum shakllardan tuziladi, yo aniq mavzulardan
uslublashtiriladi. Ishlanayotgan xom ashyosiga koʻra, naqsh ishlashning turli-tuman uslub va
usullari mavjud: oʻyma (ganch, yogʻoch, mis, tosh, marmar va boshqalar), boʻyama (qogʻoz,
mato, ganch, yogʻoch, sopol va boshqalar), chok yordamida tikma (kashtadoʻzlik, zardoʻzlik va
boshqalar), zarb qilib, quyib (zargarlik, miskarlik va boshqalar), toʻqima (gilamchilik,
toʻqimachilik va boshqalar), qadama (inkrustatsiya, panjarasozlik va boshqalar) va boshqalar.
Naqsh sanʼati Markaziy Osiyo madaniyati tarixida juda qadimdan boʻlib, oʻziga xos namunalari
bilan ajralib turadi. Oʻrta Osiyoda naqshlar keng tarqalgan boʻlib, ular, asosan, dastlab
naqshlarning handasaviy (geometrik) va islimiy (o’simliksimon) naqsh turlari mavjud bo’lgan.
Islimiy - oʻsimliksimon shakldagi takrorlanuvchi taqsimlardan tuzilgan asosiy naqsh turi
hisoblanadi. Naqsh asosini tanob, band, barg , butalar tashkil etadi. Islimiy bir-biriga uzluksiz
ulanib, oʻralib ketadigan chirmoviqsimon, oʻsimliksimon naqshlarning takrorlanishidan
tashkil topadi. Shuning uchun baʼzan ustalar uni oʻrama yoki oʻsimliksimon naqsh deb ham
ataydilar. Islimiy naqshning xillari koʻp, u qaysi shakl bilan toʻldirilsa, naqsh shu shaklning
nomi bilan ataladi: Islimiy barg , islimiy bar-gak, islimiy bofta, islimiy gul, islimiy zanjira,
islimiy madohil, islimiy mehrob va boshqa yuzdan ortiq sodda va murakkab turlari mavjud.
Bu naqsh turlari yanada koʻpayib bormoqda. Keyinchalik esa epigrafik naqsh turi ham
shakllandi. Handasaviy shakl va chiziqlardan iborat eng murakkab naqsh turi esa girih deb
ataladi. Me’moriy obidalardagi naqshlar alohida ahamiyatga ega. Obidalardagi har bir naqsh
namunasi uning qanchalik qadimiyligi,uslublari go’zalligi bilan ajralib turadi. Meʼmoriy
yodgorliklarda naqshning ancha mukammal, oʻziga xos va yuksak sanʼatkorlik bilan yaratilgan
nusxalarini uchratish mumkin. Har bir naqshning oʻz qonun-qoidalari bor: taqsim va boʻlaklar
aniq oʻlchamda, uygʻun boʻlishi, ranglar did bilan tanlangan, oʻzaro mutanosib boʻlishi lozim.
Bu naqqosh ustadan katta maxorat, malaka talab qiladi. Oʻrta Osiyoda eng qadimiy naqsh
namunalar, asosan, meʼmoriy inshootlarda saqlangan; naqshning ajoyib namunalari ganch,
yogʻoch va toshni oʻyib, baʼzan boʻyab ishlangan. Meʼmorchilik naqsh hisobiga keng taraqqiy
etdi, Bino, buyum, idish, kiyim, naqshlar bilan bezatildi; masjid, madrasa, maqbaralarni
hashamdor qilishda naqsh muqim oʻrin egalladi. Amir Temur davrida bunyod etilgan Oqsaroy
me’moriy obidasi naqshlari alohida ahamiyatga ega. Oqsaroy O’rta Osiyodagi o’rta asrlarga
oid buyuk me’moriy obidadir. Ushbu qarorgoh Амир Темур davrida bunyod etilgan. Oqsaroy
buyuklik, poklik ma’nosidagi turli mazmundagi naqshlari bilan alohida ahamiyatlidir. Uning
bosh me’mori Muhammad Yusuf Tabriziy.Oqsaroy o’zida handasaviy,islimiy va epigrafik
naqshlari bilan alohida ajralib turadi. Oqsaroy peshtoqlarida Sher bilan quyoshning juft
tasviri uchraydiki, bu ramziy ma’noga ega. Oqsaroydagi ko’p rangli koshinli qoplanma diqqatga
sazovordir. Pardozlangan qizg’ish jigarrang fonida lojuvardlangan mayda g’ishtchalarning
qat’iy handasaviy to’qimasi bo’rtib turibdi.
Devor va shift, hatto gumbaz ham naqsh bilan
ziynatilgan. Amir Temur davrida qurilgan binolarda ko‘k va zarhal ranglar ustun bo‘lib,
dabdabali naqshlar ishlangan.
Saroy qurilishida Xorazm, Eron va boshqa mamlakatlarning
taniqli hunarmandlari qatnashgan. Masalan, gumbazli arkini bezashda tosh kesuvchi usta
Muhammad Yusuf Tabriziyning nomi ikki marta takrorlanadi. Ushbu noyob me’morchilik
durdonasi bugungi kunda ham o‘zining hashamati va ulug‘vorligi bilan shahar mehmonlarini
hayratga solmoqda.Oqsaroy poydevorining qurilishida oltin qumdan foydalanilgan. Poydevor,
yer sathidan chuqurlikda joylashgan bo‘lib binoning mustahkamligi va namlikka qarshiligiga
mo‘ljallangan murakkab usullarini o‘z ichiga oluvchi bir qancha qavatlardan iborat
edi.Oqsaroy devorlarining rang sxemasi, tarixiy, falsafiy va diniy mavzularni o‘zida mujassam
etgan, kufiy yozuvlari, ziynatli bezaklar, “girih” uslubida talqin qilingan islomiy naqshlar,
binoga ulug‘vor va sehrli ma’no bergan Yetti xil rangdagi tabiiy naqshlar bilan bezatilgan
poydevorda “Amir - Ollohning yerdagi soyasi” degan ma’nodagi yozuvlar mavjud. Old
1
Zohidov P.Sh.” Temur davrining me’moriy qahqashoni” kitob - albom Toshkent “Sharq” 1996-yil
71
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
gumbazning old tomonida cho‘zilgan olti burchak shaklida “Adolat - davlatning asosi va
hukmdorlar shiori” degan arabcha yozuv olti marta takrorlangan. Oqsaroyning cho‘zilgan old
qanotida, arabcha kufiy uslubida “Agar bizning buyukligimizga shubha qilsangiz, biz qurgan
qasrlarga qarang”, “Aql-idrok o‘zining harakatlariga, johillik esa o‘zining orzulari va
umidlariga asoslanadi” degan hikmatli so‘zlar yozilgan.Bobur yozganidek, saroyning o‘rtasida
hovuz bor edi, uning qarshisida - mehmonlarni qabul qilish uchun gumbazli zal, yonida-
maslahatchilar uchun kichkina xona, hovlida hashamatli ayvonlar, saroy ichida esa haram va
amirning qarorgohi joylashgan edi.Saroy qabulxonasining kirish arkida sher va quyosh,
shuningdek uchta halqa shaklidagi Temur davlatining ramzi tasvirlangan. Ichkarida va yon
tomonlarda, gumbazlar, burchakdagi minoralarda esa, g‘ishtdan yasalgan qalqon shaklidagi
jimjimador naqshlar bor. Bu naqshlar, silliqlangan g‘isht yasalib feruza rangga bo‘yalgan. Ular
birgalikda, qadimgi sufiylar yozuvlarining och ko‘k rangli kompozitsiyasini yaratadi.Oy nurida
saroy fasadi va gumbazlari ranglari o'zgarib turishi sababli, Oqsaroy o‘zining shunday
afsonaviy nomini olgan.
XIV-XVasrlarda asr me’morchiligida imoratlarni o’ziga xos yangi
ma’lum maqsadga qaratilgan yechimlar asosida qurish bilan birga, ularni bezashda ham yangi
usullar qo’llaniladi. Binolarning peshtoqlari va xonalarning ichki devorlari qabartma rango-
rang parchinlar, oq yoki zangori rang ustiga zarhal berilgan islimiy naqshlar, ba’zan esa
epigrafik yozuvlar bilan pardozlanadi. Oq saroy O’rta Osiyo me’morligining yuksak maktabiga
xos uslubdagi bezaklar qo’llanilgan. Bu naqshinkor mayolikali va sirkor g’ishtdan iborat
mozaikadir. Birgina o’yma mozaikaning o’zida yetti xil: ko’k lojuvard qora, sariq, yashil, oq va
tilla rang mavjud.Mayolika esa lojuvard, ko’k, oq, g’ishtin qizil va tilla rangda berilgan. G’ishtin
mozaika bilan asosan peshtoqning yuqori qismlari bezatilgan. Burchak minoralardagi
Qur’oniy mazmundagi bitik ham g’ishtin mozaika bilan yozilgan. Peshtoq va ayvonning ichki
va yon devorlariga bezak mo’l berilgan. Umuman olganda, temuriylar davrigacha va undan
keyin ham Movarounnahr va Xuroson me’morchiligida bezak va naqsh bu qadar yuksalmagan.
Temur va Ulug‘bek davri me’morchiligida bezakda ko‘p ranglilik va naqshlar xilma-xilligi
kuzatiladi. . Epigrafik bitiklarni binoning maxsus joylariga, xattotlik san’atini mukammal
egallagan ustalar olti xil yozuvda ishlagan. Koshin qatamlarida tasvir mavzui kam
uchraydi.
Oqsaroy me’morchilik durdonasi bugungi kunda ham o‘zining hashamati va
ulug‘vorligi bilan shahar mehmonlarini hayratga solmoqda.Oqsaroyning ko’rkiga ko’rk
bag’ishlagan naqshlar hamda bezaklar bugungi kunda ham saqlanib turibdi. Bu naqshlar
Oqsaroyning qancha yilladan buyon mavjudligi, tarixidan so’zlaydi, bu esa tariximiz yanada
yaxshiroq anglashimizga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Temur va Ulug‘bek davri tarixi. T. 1996 y.
2.Amir Temur va temuriylar davrida madaniyat va san’at. T. 1996 y.
3. Ahmedov B. Temur. T. 1995 y.
4.Temurning me’moriy merosi. T. 1996 y.
5. Zohidov P.Sh.” Temur davrining me’moriy qahqashoni” kitob - albom Toshkent “Sharq”
1996-yil
