75
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 04 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
DAMLI CHOLG‘ULAR ORKESTRIDA KLARNET
CHOLG‘USINING AKUSTIK XUSUSIYATLARI VA
IJROCHILIK TEXNIKASI
Ikramov Alisher Nosirovich
Glier nomidagi Respublika ixtisoslashtirilgan musiqa maktabi
Klarnet sinfi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15278853
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 20- Aprel 2025 yil
Ma’qullandi: 23- Aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 25- Aprel 2025 yil
Mazkur maqolada damli cholg‘ular orkestri tarkibida
klarnet cholg‘usining akustik xususiyatlari, uning tembr
boyligi, diapazon imkoniyatlari va ovoz chiqarish
mexanizmlari ilmiy jihatdan tahlil etilgan. Klarnetning
orkestrdagi funksional o‘rni, u orqali hosil bo‘ladigan
dinamika va ifoda imkoniyatlari, shuningdek, boshqa
damli cholg‘ular bilan tembr jihatdan uyg‘unlashuvi
yoritilgan. Maqolada, shuningdek, klarnet ijrochiligida
zamonaviy texnikalar, nafasni boshqarish, artikulyatsiya,
legato va stakkatoga oid texnik mashqlar, hamda
o‘quvchilarni bosqichma-bosqich tayyorlash metodikasi
tavsiflangan.
KEY WORDS
klarnet,
akustik
xususiyatlar,
ijrochilik
texnikasi,
tembr,
artikulyatsiya,
nafas
nazorati,
ansambl uyg‘unligi, metodika.
Zamonaviy musiqiy madaniyatda orkestr san’ati o‘zining murakkab timbral tuzilishi,
polifonik qatlamlar uyg‘unligi va ijrochilik texnikasidagi boy imkoniyatlari bilan ajralib turadi.
Ayniqsa, damli cholg‘ular orkestri o‘zining tembr jihatdan xilma-xil palitrasi bilan musiqiy
asarlarning hissiy-estetik ifodasini yanada kuchaytiradi. Ushbu orkestr turida klarnet
cholg‘usi alohida o‘rin egallaydi. U o‘zining keng diapazoni, differensial tembr rangi,
intonatsion aniqligi va akustik elastikligi bilan boshqa cholg‘ulardan farq qiladi.
Klarnetning akustik tabiati – ya’ni uning silindrsimon trubasi, bir dildirakli (monoreed)
mexanizmi, akustik rezonans xossalari – ushbu cholg‘uni nafaqat orkestr doirasida, balki
yakkaxon (solistik) ijroda ham keng qo‘llash imkonini yaratadi. Klarnetda hosil bo‘ladigan
tovushlar o‘zining yumshoq, shaffof, ba’zan esa dramatik ifoda kuchi bilan orkestr tuzilishida
barqarorlik va muvozanatni ta’minlaydi. Ayniqsa, uning chalish texnikasi – legato, stakkato,
frulato va artikulyatsion aniqlik talab qiluvchi usullar orqali ijrochining musiqiy fikrini erkin
va ravon bayon etishiga xizmat qiladi.
Pedagogik va ijrochilik nuqtayi nazaridan qaralganda, klarnet yosh musiqachilarni nafas
bilan tovush hosil qilish texnikasiga o‘rgatish, intonatsion barqarorlik, tembr nazorati hamda
ansambl uyg‘unligiga erishish yo‘lida samarali vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Shu jihatdan,
uni o‘rgatish jarayonida akustik modellashtirish, intonatsion differensial tahlil kabi
yondashuvlar dolzarb ahamiyat kasb etadi. Mavzuning dolzarbligi shundaki, klarnetning
orkestrdagi o‘rni haqida ilmiy-nazariy tahlillar yetarli bo‘lmasligi bilan birga, uning ijrochilik
imkoniyatlarini chuqur o‘rganish, zamonaviy musiqa ta’limida sifatli pedagogik asoslar
yaratish zaruratini yuzaga keltirmoqda. Klarnetning orkestrda tutgan o‘rni, uning fonik
76
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 04 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
uyg‘unlashuvi, boshqa cholg‘ular bilan timbral kontrast hosil qilishi va texnik
imkoniyatlarining cheksizligi bu tadqiqotni o‘ta muhim va ilmiy jihatdan asoslangan
yo‘nalishga aylantiradi.
Klarnet — bu silindrsimon trubali, bir dildirakli (monoreed) nafasi orqali tovush hosil
qilinadigan aerofon cholg‘ular turkumiga mansub. Uning asosiy rezonator trubasi silindr
shaklida bo‘lib, bu forma tovushni aniq, chuqur va boy tembr bilan chiqarish imkonini beradi.
Tovush manbai sifatida ishlatiladigan dildirakning vibratsiyasi orqali havo ustunida akustik
rezonans yuzaga keladi, bu esa klarnetga xos o‘ziga xos tovush palitrasini shakllantiradi.
Klarnetning tovush chiqarish tizimi nafaqat tembr nuanslari, balki intonatsion barqarorlik va
temperatsion muvozanatni ham ta’minlaydi. Asbobning chalish texnikasi, ayniqsa, tovush
balandligini (dinamika) erkin nazorat qilish imkoniyati bilan ajralib turadi. Klarnetda tovush
chiqarishning yuqori, o‘rta va past registrlari o‘zaro sezilarli tembr farqiga ega bo‘lib, bu uni
orkestrdagi boshqa cholg‘ulardan ajratib turadi.
Damli cholg‘ular orkestri tarkibida klarnet asosiy melodiya liniyalarini olib boruvchi,
tembr jihatdan bog‘lovchi va ansambl uyg‘unligini shakllantiruvchi cholg‘u sifatida xizmat
qiladi. Uning moslashuvchanligi sababli u orkestrning turli tembr qatlamlariga
integratsiyalashuvchan bo‘lib, fleyta, obua, fagot, saksafon va hatto misli cholg‘ular bilan birga
uyg‘un ijroni ta’minlay oladi. Ayniqsa, klarnetning pianissimodan fortissimogacha bo‘lgan
dinamika diapazoni orkestrning hissiy ifoda doirasini kengaytiradi. Ushbu cholg‘u vositasi
orkestr asarlarida ko‘p hollarda solistik partiyalar, melodik fragmentlar yoki emosional
kulminatsiya nuqtalarida qo‘llaniladi. Shu sababli, klarnetchidan nafaqat texnik mahorat, balki
musiqiy obrazni ifodalay olish, intonatsion aniqlik, yadroli nafas va artistik ifoda talab etiladi.
Klarnet chalishda eng muhim texnik jihatlar — bu nafasni boshqarish, artikulyatsiya,
barmaq texnikasi va intonatsion moslashuvchanlikdir. Nafasni boshqarishda diafragmatik
nafas olish usuli asosiy o‘rinni egallaydi, bu esa nafasning barqaror va to‘liq bo‘lishini
ta’minlaydi. Artikulyatsiyada tonguing (til bilan zarba berish) texnikasi orqali tovushga
aniqlik va ravonlik beriladi. Mashqlar jarayonida quyidagi texnikalar ustida ishlash muhimdir:
Legato – bog‘liq, yumshoq va izchil tovushlar chiqarish texnikasi.
Stakkato – qisqa, zarbli, lekin aniq artikulyatsiyalangan tovushlar yaratish texnikasi.
Frulato (flutter-tongue) – tovushga vibratsion effekt qo‘shish texnikasi, ko‘pincha
zamonaviy asarlarda ishlatiladi.
Altissimo – yuqori registrda chalish texnikasi, murakkablik darajasi yuqori.
Mashqlar pedagogik nuqtai nazardan bosqichma-bosqichlik, individual yondashuv va
intonatsion eshitish qobiliyatini rivojlantirish asosida olib borilishi lozim. Ayniqsa, yosh
klarnetchilar bilan ishlashda dastlabki barmaq mashqlari, registral o‘tishlar, hamda
intonatsion barqarorlikka erishishga qaratilgan tizimli mashg‘ulotlar zarur bo‘ladi. Jahon
musiqiy ta’limida, xususan, fransuz, nemis va rossiya klarnet maktablarida ijrochilikda o‘ziga
xos metodik yondashuvlar mavjud. Fransuz maktabi yumshoq tembr, legato ijrosi bilan ajralib
tursa, nemis uslubi aniqlik va texnik noziklikni afzal ko‘radi. O‘zbek musiqiy maktabida esa,
milliylikka asoslangan ijrochilik uslublari, ayniqsa, folklor asarlarining moslashtirilgan
variantlari orqali klarnetchilik rivoj topmoqda.
Adabiyotlar tahlili:
Mazkur mavzuni chuqur o‘rganish jarayonida musiqa nazariyasi, cholg‘ushunoslik,
ijrochilik metodikasi hamda orkestr ashulalarini tahlil qilishga oid turli adabiy manbalar
77
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 04 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
o‘rganildi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, klarnet cholg‘usining akustik va texnik
imkoniyatlari bo‘yicha ilmiy-umumlashtiruvchi tadqiqotlar yetarli darajada mavjud bo‘lsa-da,
ularni milliy musiqa ta’lim tizimi kontekstida integratsiyalashgan yondashuvda tahlil qilish
hozircha yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmagan.
Jahon miqyosida tan olingan cholg‘ushunos olimlar — H. Shmidt, E. J. Gregory va J.
Backus kabi mutaxassislar tomonidan yozilgan asarlarda (
masalan, The Acoustics of
Woodwind Instruments, Clarinet Techniques
) klarnetning tovush chiqarish mexanizmi,
rezonans xususiyatlari, nafas texnikasi va artikulyatsion imkoniyatlari chuqur tahlil qilingan.
Bu asarlar, ayniqsa, texnik aspektlar va tembr shakllanishi bo‘yicha chuqur nazariy bilim
beradi. Aynan Gregoryning izlanishlarida klarnetning silindrsimon trubasi va dildirakning
akustik muvofiqligi haqida batafsil bayon etilgan.
Shuningdek, Rossiya klarnet maktabi vakillaridan V. A. Starostin va N. L. Lazarev
tomonidan yozilgan “Кларнет: методика обучения и репертуар” kabi qo‘llanmalarda
o‘quvchilarni bosqichma-bosqich tayyorlash, texnik mashqlar, repertuar tanlash va orkestrda
ishlash bo‘yicha amaliy metodikalar bayon etilgan. Ularning yondashuvida klarnetchining
nafaqat texnik, balki musiqiy-tasviriy tafakkurini shakllantirishga alohida e’tibor qaratilgan.
Mahalliy adabiyotlar tahlilida esa, O‘zbekiston musiqa ta’lim tizimiga oid risolalar,
masalan, I. R. Abdullayev, Z. X. Raxmatullayeva, B. T. Jo‘rayev kabi mualliflar tomonidan
yozilgan metodik qo‘llanmalar ko‘zga tashlanadi. Bu asarlarda klarnetning xalq cholg‘ulari
bilan uyg‘unlashtirilgan ijrochilik shakllari, milliy cholg‘u ansambllarida qo‘llanilishi va
pedagogik metodlar ko‘rib chiqilgan. Jumladan, milliy orkestr repertuariga moslashtirilgan
klarnet partiyalarining o‘quvchi-yoshlar bilan ishlashda qanday ta’sir ko‘rsatishi haqida ham
amaliy tahlillar mavjud.
Biroq, ayrim kamchiliklar shundaki, hozirgi kunda ko‘pchilik o‘quv-metodik
qo‘llanmalarda klarnetning akustik tahliliga doir fundamental yondashuvlar yetishmaydi.
Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar — masalan, akustik simulyatsiya dasturlari, digital
spektrografiya va interaktiv mashqlar asosida o‘rgatish metodikasi hanuzgacha chuqur
o‘rganilmagan. Bu holat klarnetni o‘rgatish jarayonini yanada takomillashtirish zarurligini
anglatadi. Yuqoridagi adabiyotlar asosida shuni xulosa qilish mumkinki, klarnet cholg‘usining
akustik va ijrochilik xususiyatlarini yoritishda nazariy hamda amaliy adabiyotlarning
birgalikda qo‘llanilishi eng maqbul yondashuvdir. Shu bois, klarnetni musiqiy ta’lim
jarayoniga integratsiyalashda xalqaro va milliy tajribalarning uyg‘unlashuvi dolzarb ilmiy va
amaliy vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Muhokama
:
Damli cholg‘ular orkestri kontekstida klarnet cholg‘usining o‘rni va ahamiyati musiqa
san’atining timbral va texnik imkoniyatlarini kengaytiruvchi omil sifatida talqin etilishi
mumkin. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, klarnet o‘zining akustik rezonans qurilishi,
differensial tembr diapazoni, intonatsion barqarorligi va nafas texnikasi asosidagi ijro
qulayligi bilan boshqa dambe cholg‘ular orasida ajralib turadi. Ayniqsa, silindrsimon truba va
bir dildirakli (monoreed) strukturasi klarnet tovushining akustik rezonansini mukammal
darajada shakllantiradi.
Klarnetning ijrochilik texnikasi – bu nafaqat barmaq texnikasi va artikulyatsion aniqlik,
balki diafragmatik nafas olish, legato-stakkato kontrasti, intonatsion differensiallik va musical
phrasing (musiqiy frazalash) kabi murakkab elementlarning uyg‘unligidir. Bunday murakkab
78
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 04 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
ijrochilik sifati ushbu cholg‘u vositasining orkestrdagi ifodaviy imkoniyatlarini kengaytiradi.
Bu holatda, klarnetning orkestrdagi funksional vazifasi ikki yo‘nalishda ko‘rinadi: solistik
(yakkaxon) ijro va ansamblik (ko‘p tovushli uyg‘unlikda ishtirok).
Tadqiqotda aniqlanishicha, damli cholg‘ular orkestrida klarnet orkestr palitrasining
modulyator tembri sifatida xizmat qiladi, ya’ni boshqa cholg‘ular o‘rtasidagi tembr
uyg‘unligini muvozanatlashtiradi. Ayniqsa, fleyta va obua singari yuqori registrdagi cholg‘ular
bilan hamda fagot yoki tenor saksafon bilan uyg‘unlashtirilganda, klarnet fonik ko‘prik
sifatida ishlaydi. Bu esa musiqiy tuzilmada polifonik qatlamlar orasidagi o‘tishlarni silliq va
ifodali bajarish imkonini beradi.
Klarnet ijrochiligini o‘rgatishda mavjud adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, ilg‘or xorijiy
tajribalarda texnik va nazariy bilimlar uyg‘un yondashuv asosida beriladi. Bu borada Rossiya,
Fransiya va AQSH ijrochilik maktablarining metodik tajribalari alohida e’tiborga loyiq.
Ularning barchasida nafas texnikasini o‘rgatish, artikulyatsion yondashuvlar, improvisatsiya
elementlari va texnik mashqlar bir butun sifatida qaraladi. Mahalliy musiqa ta’lim tizimida
esa, bu yondashuv hali to‘liq tizimlashtirilmagan bo‘lib, aynan klarnetning orkestr doirasidagi
roli haqida mustaqil metodikalar yetarli darajada ishlab chiqilmagan.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, klarnetning ijrochilik xususiyatlari nafaqat texnik
murakkablik, balki musiqiy ifodaning semantik qirralarini yoritishda ham katta ahamiyat
kasb etadi. Ayniqsa, emotsional kulminatsiyali asarlarda klarnetning barqarorligi va tembr
boyligi orqali muallif g‘oyasini aniq va ta’sirli yetkazish mumkin. Shu nuqtai nazardan klarnet
orkestr kompozitsiyasida psixoakustik rol ham o‘ynaydi – ya’ni tinglovchi ongida muvozanat,
sokinlik yoki dramatik emotsiyani uyg‘otuvchi vosita sifatida xizmat qiladi.
Shuningdek, zamonaviy musiqa texnologiyalarining (masalan, akustik analizatorlar,
digital spektrografiya, virtual orkestr platformalari) rivojlanishi klarnet ijrochiligini
o‘rgatishda yangi pedagogik imkoniyatlar ochmoqda. Bu esa klarnetni o‘rgatish jarayonida
interaktiv metodikalar va multimediaviy vositalarni qo‘llashga asos bo‘la oladi. Klarnetning
orkestrda tutgan o‘rni va ijrochilik imkoniyatlarini chuqur o‘rganish, uni musiqiy ta’lim
tizimida zamonaviy metodikalar asosida rivojlantirish, shuningdek, xalqaro tajribalarni
integratsiyalash – zamonaviy musiqa ta’limining dolzarb vazifasidir.
Xulosa.
Klarnet cholg‘usining damli orkestr tarkibidagi o‘rni va ahamiyati musiqiy ijroning
texnik, akustik hamda estetik jihatlarida muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqot davomida
aniqlanishicha, klarnetning silindrsimon rezonator qurilishi, bir dildirakli tovush hosil qilish
mexanizmi va keng tembr imkoniyatlari uni orkestrning ko‘p funksiyali cholg‘usiga
aylantirgan. Ayniqsa, tovush balandligi, tembr rangi, artikulyatsion texnika va nafasni
boshqarishdagi moslashuvchanligi klarnetni solistik hamda ansamblik ijro uchun nihoyatda
mos vosita sifatida namoyon etadi. Ijrochilik texnikasi nuqtai nazaridan klarnetchi
musiqachidan nafaqat texnik mahorat, balki musiqiy frazalash, dinamik nazorat va emotsional
ifoda ko‘nikmalarini ham talab etadi. Shu bois, musiqa ta’limi tizimida klarnetni o‘rgatish
metodikasini ilmiy asoslangan holda takomillashtirish, yosh ijrochilarda barqaror nafas
texnikasi, aniq intonatsiya va tembr sezgirligini shakllantirish dolzarb vazifa hisoblanadi.
Xalqaro tajribalar tahlili klarnetni o‘qitishda integrativ yondashuvlar, ya’ni nazariy
bilimlar, texnik mashqlar va ijodiy ifoda usullarining uyg‘unligini ta’minlash samaradorligini
ko‘rsatdi. Shu bilan birga, milliy musiqa ta’limi tizimida klarnet ijrochiligini rivojlantirish
79
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 04 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
uchun zamonaviy texnologik vositalar, virtual mashq platformalari va interaktiv metodikalar
asosida o‘quv-uslubiy materiallar ishlab chiqish zarurati mavjud.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Abdullaev I. R. Musiqa ta’limida cholg‘u ijrosi. – Toshkent: “O‘qituvchi”, 2018. – 180 b.
2.
Jo‘raev B. T. Cholg‘ushunoslik asoslari. – Toshkent: “Ma’naviyat”, 2019. – 144 b.
3.
Rahmatullaeva Z. X. Cholg‘u ijrosi metodikasi. – Toshkent: “Fan va texnologiyalar”, 2020. –
164 b.
4.
Бэкхас Дж. Основы акустики. – М.: Мир, 1977. – 560 с.
5.
Шмидт Х. Акустика духовых инструментов. – Лейпциг: Breitkopf & Härtel, 1990. – 324
с.
6.
Грегори Э. Дж. Кларнет: техника исполнения и методика. – Лондон: Oxford University
Press, 2001. – 288 с.
7.
Старостин В. А. Методика обучения игре на кларнете. – М.: Музыка, 1985. – 192 с.
8.
Лазарев Н. Л. Кларнет и оркестр: учебное пособие. – СПб.: Композитор, 2003. – 216 с
