42
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 04 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
MUSIQA FANLARIDA DIFFERENSIAL YONDASHUVNI
AMALGA OSHIRISHNING METODIK ASOSLARI
Davletov Mayliboy Yusupovich
Urganch davlat pedagogika instituti
“San’atshunoslik” kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15259286
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10- Aprel 2025 yil
Ma’qullandi: 15- Aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 22- Aprel 2025 yil
Mazkur maqolada musiqa ta’limida differensial
yondashuvni amalga oshirishning metodik asoslari
yoritilgan.
Unda
o‘quvchilarning
individual
xususiyatlarini inobatga olgan holda, ularning musiqiy
salohiyatini ochish, qiziqishlari va tayyorgarlik
darajasiga
moslashtirilgan
o‘qitish
metodlari
tavsiflangan. Shuningdek, differensial yondashuvning
zamonaviy musiqiy ta’limdagi o‘rni, pedagogik
samaradorligi
va
musiqiy
bilimlarni
chuqur
o‘zlashtirishga xizmat qiluvchi metodik vositalar tahlil
qilingan. Maqolada musiqiy nazariy fanlar, ijrochilik va
eshituv
madaniyatini
rivojlantirish
jarayonida
differensial yondashuvni qo‘llash mexanizmlari ilmiy
asosda ko‘rib chiqilgan.
KEY WORDS
differensial yondashuv, musiqa
ta’limi,
individual
yondashuv,
metodika,
musiqiy
qobiliyat,
o‘quvchi
faolligi,
musiqiy
kompetensiya.
Bugungi kunda umumiy o‘rta va kasbiy ta’lim tizimida shaxsga yo‘naltirilgan
yondashuvni amalga oshirish, ta’lim sifatini oshirish va har bir o‘quvchining individual
qobiliyati, ehtiyoji va qiziqishlarini inobatga olgan holda ta’lim mazmunini loyihalash
zamonaviy pedagogikaning asosiy talablari qatoriga kiradi. Ayniqsa, musiqa fanlarida bu
yondashuv ta’lim oluvchilarning estetik didi, ijodiy salohiyati hamda musiqiy
kompetensiyalarini samarali shakllantirishda muhim metodik tamoyil sifatida qaralmoqda.
Differensial yondashuv – bu o‘quvchilarning individual psixofiziologik xususiyatlari,
bilim darajasi, musiqiy eshitish, ritmik sezgi, xotira va emotsional rezonans kabi
komponentlarini chuqur o‘rganish asosida, ularni guruhlab o‘qitish, o‘quv materialini turlicha
darajada va shaklda yetkazish usulidir. Mazkur yondashuv zamirida konstruktivistik ta’lim
paradigmasi, ko‘p darajali ta’lim modeli hamda kompetensiyaviy yondashuv asoslari
mujassam bo‘lib, u o‘quvchilarning musiqiy rivojlanish dinamikasiga mos moslashuvchan
didaktik tizimni shakllantirishga xizmat qiladi. Musiqa fanlarining (nazariya, solfeggio, xor,
cholg‘u ijrochiligi va boshqalar) o‘ziga xos psixodidaktik xususiyatlari borligi bois, differensial
yondashuvni tatbiq etishda integrativ, reflektiv va interaktiv metodlar uyg‘unligini ta’minlash
zarurati tug‘iladi. Bu esa, pedagogdan yuqori darajadagi kasbiy tayyorgarlik, musiqiy-
pedagogik tahlil ko‘nikmalari va didaktik moslashuvchanlikni talab etadi.
Mazkur maqolada musiqa fanlarida differensial yondashuvni samarali amalga
oshirishning ilmiy-nazariy asoslari, uning o‘quv-tarbiyaviy jarayonga ta’siri, shuningdek,
43
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 04 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
metodik ta’minot va amaliy tavsiyalar tizimli tarzda yoritiladi. Shuningdek, maqolada
o‘quvchilarning musiqiy rivojlanishini individuallashtirishga xizmat qiluvchi pedagogik
strategiyalar va ular asosida yaratilgan differensial o‘qitish modellarining tahlili o‘rin oladi.
Musiqa fanlarida differensial yondashuvni metodik jihatdan samarali tashkil etish
o‘quvchilarning musiqiy qobiliyatlari, shaxsiy ehtiyojlari va psixopedagogik xususiyatlarini
chuqur tahlil etishga asoslanadi. Ushbu yondashuvning asosiy metodik tamoyillari —
individuallashtirish, bosqichma-bosqichlik, moslashtirish, integratsiya va refleksiya
tamoyillaridir. Ular o‘quv jarayonida o‘quvchilar orasidagi qobiliyatlar farqini e’tiborga olib,
har biriga mos ta’lim texnologiyasini tanlash imkonini beradi.
Differensial yondashuvni amaliyotga joriy qilishning boshlang‘ich bosqichi — bu
musiqiy diagnostika asosida o‘quvchilarning qobiliyatlarini aniqlashdan iborat. Bu bosqichda
musiqiy eshituv, intonatsion aniqlik, ritmik sezuvchanlik, musiqiy xotira va emosional javob
qaytarish kabi ko‘rsatkichlar asosida o‘quvchilar quyidagi toifalarga ajratiladi:
yuqori darajadagi musiqiy salohiyatga ega bo‘lganlar,
o‘rta darajadagi tayyorgarlikka ega o‘quvchilar,
musiqiy ko‘nikmalari sust rivojlangan o‘quvchilar.
Bu guruhlash asosida ta’lim mazmuni va metodik usullar diferensial tarzda belgilanadi.
Differensial yondashuvda variativ o‘quv dasturlari, modulli o‘qitish, ko‘p darajali
topshiriqlar tizimi keng qo‘llaniladi. Yuqori darajadagi o‘quvchilar bilan ishlashda ijodiy
topshiriqlar, analitik musiqiy tahlil, improvizatsiya mashqlari tavsiya etiladi. O‘rta
darajadagilar uchun standart bilimlarni chuqurlashtirishga yo‘naltirilgan mashqlar, past
tayyorgarlik darajasidagilar uchun esa ko‘rgazmali vositalar, takrorlovchi va
mustahkamlovchi usullar qo‘llaniladi.
Masalan, solfeggio darslarida yuqori tayyorgarlikka ega o‘quvchilar murakkab tonal
tuzilmalarni aniqlash, intonatsiyalarni takrorlash, melodik tuzilmalarni yaratish bilan
shug‘ullansa, sustroq o‘quvchilar uchun bu mashqlar soddalashtirilgan, vizual, multimediya
yordamida olib boriladi. Bu esa o‘zlashtirishda psixologik qulaylik yaratadi va musiqiy
tafakkurni bosqichma-bosqich shakllantiradi.
Differensial yondashuvda o‘qituvchining metodik tanlovi muhim ahamiyat kasb etadi.
Shu boisdan quyidagi metodlar samarali hisoblanadi:
konstruktiv yondashuvga asoslangan interfaol metodlar (klaster, b-b-b, “aqliy hujum”);
ijodiy-tadqiqot metodlari (musiqiy asarlarni tahlil qilish, talqin qilish, kompozitsion
mashqlar);
axborot-kommunikatsion texnologiyalarga tayangan darslar (multimedia ilovalari,
virtual cholg‘u dasturlari, interaktiv testlar);
kooperativ o‘qitish usullari (juftlikda ishlash, kichik guruhli ijro mashg‘ulotlari);
refleksiv texnologiyalar (musiqiy tinglashdan so‘ng taassurot yozish, shaxsiy rivojlanish
kundaligi yuritish).
Ushbu metodlar orqali har bir o‘quvchining musiqiy kompetensiyasini o‘z sur’atida
rivojlantirish mumkin bo‘ladi.
Differensial yondashuv doirasida o‘quvchilarning musiqiy rivojlanish dinamikasini
muntazam monitoring qilish zarur. Bu jarayonda formatif baholash, diagnostik kuzatish,
muloqot asosidagi baholash, portfolio shaklida baholash metodlari qo‘llaniladi. Ular orqali har
bir o‘quvchining o‘zlashtirish darajasi, ijodiy o‘sishi va ijrochilik salohiyati aniqlanadi.
44
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 04 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
Adabiyotlar tahlili:
Differensial yondashuv nazariyasi va amaliyotiga oid ilmiy-metodik adabiyotlar tahlili
shuni ko‘rsatadiki, bu yondashuv zamonaviy ta’lim jarayonining markazida turuvchi shaxsga
yo‘naltirilgan pedagogika prinsiplari bilan uzviy bog‘liqdir. Musiqa ta’limi kontekstida
differensial yondashuvni qo‘llashga doir nazariy qarashlar A.D. Aleksandrova, V.V.
Medushevskiy, G.T. Ilyina, A.V. Koreneva kabi musiqa pedagogikasining vakillari tomonidan
ishlab chiqilgan. Ularning tadqiqotlarida musiqa darslarida o‘quvchilarning musiqiy
eshituvini,
ritmik
his-tuyg‘ularini
va
ijodiy
salohiyatini
rivojlantirish
uchun
individuallashtirilgan metodlardan foydalanish zarurligi ta’kidlangan.
Mahalliy olimlardan A. Jo‘raev, M. Mahkamova, S. Berdikulova, X. Abdunazarov kabi
mutaxassislar o‘z tadqiqotlarida O‘zbekiston ta’lim tizimida shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv,
kompetensiyaviy yondashuv, o‘quvchilarning ijodiy salohiyatini aniqlash va rivojlantirishning
metodik asoslariga e’tibor qaratganlar. Xususan, S. Berdikulovaning musiqa ta’limida
innovatsion texnologiyalarni qo‘llashga doir izlanishlari differensial yondashuvni o‘quv
jarayoniga integratsiyalashda muhim manba sifatida xizmat qiladi.
Xorijiy adabiyotlarda esa musiqiy ta’limda differensial yondashuv "Music education
differentiation" deb nomlanib, G. Welch, R. Colwell, P. Webster kabi olimlar tomonidan
turlicha metodik model va strategiyalar asosida tadqiq etilgan. Ularning asarlarida musiqiy
qobiliyatni o‘lchash mezonlari, o‘qitish usullarining moslashuvchanligi, musiqiy didaktika va
texnologiyalarni individual ehtiyojlarga moslashtirish usullari chuqur tahlil qilingan.
Shunday qilib, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, differensial yondashuvni amalga
oshirish nazariy jihatdan puxta asoslangan bo‘lib, u musiqa ta’limining mazmunini
shaxsiylashtirish, o‘quvchilarning musiqiy rivojlanishini individuallashtirish va ta’lim
samaradorligini oshirishning muhim omillaridan biri hisoblanadi.
Muhokama:
Musiqa — bu nafaqat san’at, balki inson qalbining eng nozik qatlamlariga ta’sir etuvchi,
ong va tafakkurni o‘stiruvchi kuchli tarbiyaviy vositadir. Uni o‘rgatish esa, ayniqsa, yosh
avlodga singdirish jarayoni o‘ziga xos yondashuvlarni, chuqur metodik izlanishlarni,
pedagogik sezgirlikni talab etadi. Ana shunday yondashuvlardan biri, bugungi zamonaviy
ta’lim paradigmalarining markazida turgan differensial yondashuv hisoblanadi.
Differensial yondashuv — bu oddiygina “
Kimgadir oson, kimgadir qiyin
” tarzidagi tasnif
emas, balki har bir o‘quvchining shaxsiy rivojlanish dinamikasi, psixofiziologik xususiyatlari,
ijtimoiy-madaniy muhitdagi o‘rni va musiqiy dunyoqarashini chuqur anglab yetish asosida
yo‘naltirilgan ta’limiy harakatdir. Musiqa ta’limida bu yondashuv nihoyatda nozik ishlanmani
talab qiladi: zero, har bir bolada musiqaga bo‘lgan qobiliyat, his-tuyg‘u, did va tasavvur
darajasi o‘ziga xos shakllangan bo‘ladi.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, o‘qituvchi o‘z dars jarayonida birgina o‘quv materialini
har xil formatda, turli qiyinchilik darajasida, didaktik vositalarni farqlagan holda, hatto
emotsional-psixologik yondashuvni ham moslashtirgan holda yetkazish zaruratida qoladi. Bu
esa, o‘z navbatida, musiqiy-pedagogik faoliyatda yuqori darajadagi kasbiy refleksiya,
diagnostik kompetensiya, metodik adaptatsiya va, eng muhimi, ijodiy yondashuvni taqozo
etadi.
Maktab va musiqa maktablarida olib borilgan kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, bir xil
metodik yondashuv asosida o‘qitilgan darslar ko‘pincha faqat o‘quvchilarning ma’lum bir
45
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 04 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
qatlamiga foyda beradi, qolganlar esa passiv kuzatuvchiga aylanadi. Differensial yondashuv
esa, aksincha, ta’lim oluvchilarning faollik darajasini oshiradi, ularning o‘z bilim darajasiga
mos topshiriqlarda ishtirok etishiga imkon yaratadi va shunday tarzda har bir o‘quvchining
rivojlanish trayektoriyasi mustaqil shakllanadi.
Musiqa ta’limi bu jihatdan boshqa fanlarga qaraganda ko‘proq differensial yondashuvni
talab qiladi, chunki bunda insonning ruhiy-estetik olami bilan ish olib boriladi. Masalan,
kimdir musiqiy eshituvga ega, biroq ritmik sezgi sust rivojlangan bo‘lishi mumkin; yana
kimdir notalarni a’lo darajada o‘qiydi, biroq ovoz diapazoni tor bo‘ladi. Har bir holat uchun
alohida yondashuv zarur.
Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi esa bu
jarayonni samarali tashkil etishda keng imkoniyatlar yaratmoqda. Multimediali darslar,
interaktiv platformalar, virtual cholg‘ular, audiovizual materiallar yordamida har bir
o‘quvchiga mos virtual muhit yaratish mumkin. Shu jihatdan qaraganda, differensial
yondashuv bu faqatgina metod emas, balki musiqiy ta’limda insonparvarlik g‘oyalarining
amaliy ifodasidir. Differensial yondashuvni to‘laqonli amalga oshirish uchun o‘qituvchi
metodik jihatdan qurollangan, shaxsiy rivojlanishga ochiq, empatiyaga boy bo‘lishi zarur.
Chunki har bir bolaga alohida qarash — bu faqat didaktik ehtiyoj emas, balki yuksak
pedagogik madaniyatning ifodasidir.
Xulosa.
Yuqorida olib borilgan nazariy-metodik tahlil va amaliy mulohazalar asosida xulosa
qilish mumkinki, musiqa fanlarida differensial yondashuvni amalga oshirish ta’lim
jarayonining individuallashtirilgan, moslashtirilgan va shaxsga yo‘naltirilgan modelini
yaratishga xizmat qiladi. Ushbu yondashuv orqali har bir o‘quvchining musiqiy salohiyati,
psixofiziologik imkoniyatlari, didi va qiziqishlariga mos tarzda ta’lim mazmuni va metodikasi
shakllantiriladi.
Differensial yondashuvni tatbiq etish:
o‘quvchilarni musiqiy rivojlanish darajasiga ko‘ra to‘g‘ri guruhlashni;
o‘qitish vositalari va metodlarini moslashtirishni;
musiqiy kompetensiyalarni bosqichma-bosqich shakllantirishni;
ta’lim samaradorligini oshirishni va musiqiy ijodkorlikni rivojlantirishni ta’minlaydi.
Ushbu yondashuvni muvaffaqiyatli joriy etish uchun esa o‘qituvchidan yuqori darajadagi
kasbiy refleksiya, individual diagnostika olib borish ko‘nikmalari, zamonaviy metodik
vositalardan foydalanish malakasi talab etiladi. Ayniqsa, axborot-kommunikatsion
texnologiyalarni o‘quv jarayoniga integratsiyalash orqali har bir o‘quvchining o‘ziga xos
ehtiyojlariga mos ta’limiy muhitni yaratish mumkin. Xulosa o‘rnida ta’kidlash joizki, musiqa
fanlarida differensial yondashuvni metodik asosda to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish nafaqat ta’lim sifati va
samaradorligini oshiradi, balki musiqiy tarbiyaning shaxsga ta’sirchanligini kuchaytiradi,
o‘quvchilarda mustahkam musiqiy kompetensiyalarni shakllantirishga asos bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Berdikulova S. Musiqa ta'limida innovasion texnologiyalar. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020. –
156 b.
2.
Ilyina G.T. Differentiated Instruction in Music Education: Contemporary Approaches. //
Music Education Journal. – 2019. – Vol. 105, №2. – P. 45–51.
3.
Colwell R., Webster P. New Handbook of Research on Music Teaching and Learning. – New
46
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 04 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
York: Oxford University Press, 2002. – 1248 p.
4.
Juraev A. Shaxsga yo‘naltirilgan ta'limda differensiasiya usullari. // Ta'lim tizimida
innovasiyalar. – Toshkent: Fan, 2021. – №4. – B. 33–37.
5.
Mahkamova M. Musiqa darslarida interfaol metodlar. – Samarqand: Zarafshon NPB, 2021. –
148 b.
6.
Алексеев С.В. Музыкальная педагогика: Теория и практика. – СПб.: Лань, 2015. – 272
с.
7.
Davletov, E. Y. (2018). THE ROLE OF BASIC AND SCIENCE COMPETENCES IN SUPPORTING
PUPILS’MATURITY. Central Asian Problems of Modern Science and Education, 3(3), 208-211.
8.
Yusubovich, D. E. (2023). O ‘QUVCHILARDA KOMPETENSIYALARNI SHAKLLANTIRISH
DOLZARB IJTIMOIY-PEDAGOGIK MUAMMO SIFATIDA. Science and innovation, 2(Special Issue
5), 377-382.
9.
Davletov, E. (2024). BARQAROR RIVOJLANISHGA ERISHISHDA BOSHLANG TA’LIM
METODOLOGIYASI. Молодые ученые, 2(26), 134-137.
