101
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 05 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
11–12 YOSHLI O‘QUVCHILARDA JISMONIY
TAYYORGARLIKNI RIVOJLANTIRISHDA XALQ HARAKATLI
O‘YINLARNING AHAMIYATI
Ashirboyev Ixtiyor Maxmudjon o‘g‘li
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
Jismoniy madaniyat fakulteti
Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari
nazariyasi va metodikasi mutaxassisligi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15543681
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 20- May 2025 yil
Ma’qullandi: 25-May 2025 yil
Nashr qilindi: 29-May 2025 yil
Ushbu maqolada xalq harakatli o‘yinlar yordamida 11–
12 yoshli bolalarning umumiy va maxsus jismoniy
tayyorgarlik darajasini oshirishning ilmiy-nazariy
asoslari, ularning foydasi, metodik qo‘llanilishi yoritiladi.
KEY WORDS
Umumiy jismoniy tayyorgarlik,
maxsus tayyorgarlik, chaqqonlik,
chidamlilik, xalq harakatli o‘yinlar,
fiziologik
o‘zgarishlar,
sport
psixologiyasi.
Bugungi kunda ta’lim sohasida yosh avlodning har tomonlama barkamol bo‘lib
ulg‘ayishida jismoniy tarbiya asosiy ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida qaralmoqda. Ayniqsa,
o‘quvchilarni sog‘lom turmush tarziga jalb qilish, ularning jismoniy faoliyatini rag‘batlantirish,
sport va harakatli o‘yinlar orqali ularning organizmini chiniqtirish dolzarb masalalardan
biridir. Shu nuqtayi nazardan qaralganda, xalqimizning asrlar davomida sayqallangan,
ma’naviy va jismoniy tarbiyani uyg‘unlashtirgan
xalq harakatli o‘yinlari
o‘zining pedagogik
va psixologik ahamiyati bilan ajralib turadi.
O‘zbekiston Respublikasida yoshlar sportiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Jumladan,
Prezidentning PQ-89-sonli qarori (2022-yil 8-may) bilan etnosport turlarini rivojlantirish va
ommalashtirish bo‘yicha keng ko‘lamli chora-tadbirlar belgilangan. Shuningdek, xalq harakatli
o‘yinlari nafaqat milliy qadriyatlarimizni asrashga, balki bolalarning jismoniy tayyorgarligini
oshirishda ham samarali vosita sifatida foydalanilmoqda (Usmonxadjayev, 2020).
Xalq o‘yinlari — bu o‘zbek xalqining tarixiy, madaniy va pedagogik tajribasiga
asoslangan, yosh avlodni jismonan, ruhan va ijtimoiy jihatdan sog‘lom shakllantirishga
qaratilgan noyob vositadir. Bunday o‘yinlar bolalarda chaqqonlik, kuch, chidamlilik,
moslashuvchanlik kabi jismoniy sifatlarni shakllantirishda beqiyos ahamiyat kasb etadi.
Xalq harakatli o‘yinlari orqali o‘quvchilar sog‘lom raqobat, jamoaviylik, do‘stlik,
vatanparvarlik, irodaviy mustahkamlik kabi xususiyatlarni rivojlantiradi (Pulotov, 2018).
Mazkur yoshdagi bolalar uchun xarakterli jismoniy o‘zgarishlar — mushaklar
massasining o‘sishi, tez o‘zgaruvchan emotsional holatlar, faol harakat ehtiyoji bilan
tavsiflanadi. Aynan shu davrda jismoniy mashg‘ulotlar orqali ularda sog‘lom organizm,
muvozanatli psixika va harakat koordinatsiyasi shakllanadi.
Tajiboyev (2019) qayd etishicha, 11–12 yoshli bolalarda o‘yin shaklidagi jismoniy
102
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 05 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
mashg‘ulotlar orqali psixomotor reflekslar, sensor-motor muvofiqlik yuqori darajada
rivojlanadi.
Harakatli o‘yinlar bolalarning quyidagi jismoniy sifatlarini faol rivojlantiradi:
Tezlik:
"Olmaxon" o‘yini, "Qovoq sindirish" kabi o‘yinlar reaksiya tezligini oshiradi.
Kuch:
Arqon tortish, belbog‘li kurash elementlari ishtirokidagi o‘yinlar mushaklarni
mustahkamlaydi.
Chidamlilik:
"Halqa ichida yurish", "Xalqaga kirish" kabi doimiy harakatni talab
qiluvchi o‘yinlar yurak-qon tomir faoliyatini rivojlantiradi.
Moslashuvchanlik:
"Qopga sakrash", "Jilovlash" kabi o‘yinlar orqali mushak-elastiklik
rivojlanadi (Karimov, 2022).
Bu o‘yinlar o‘quvchilarda mashg‘ulotga bo‘lgan qiziqishni oshiradi, doimiy motivatsiyani
ta’minlaydi.
Ashirboyev (2025) olib borgan ilmiy tadqiqotlarida Chirchiq shahridagi sport
maktablarida 11–12 yoshli bolalar ishtirokida o‘tkazilgan eksperimentlarda xalq harakatli
o‘yinlar asosida olib borilgan mashg‘ulotlar 85% hollarda ularning jismoniy tayyorgarlik
ko‘rsatkichlarini sezilarli oshirganini isbotlagan. Shu bilan birga, bolaning texnik-taktik rivoji,
motivatsiyasi va o‘z-o‘ziga ishonchi ham oshgani qayd etilgan.
Bunday o‘yinlar tajribali murabbiy tomonidan tizimli reja asosida, yosh xususiyatiga
mos ravishda tatbiq etilsa, samaradorlik yuqori bo‘ladi.
Xulosa
Xalq harakatli o‘yinlari 11–12 yoshli bolalarning jismoniy tayyorgarligini oshirishda
ilmiy asoslangan, samarali va milliy qadriyatlarga asoslangan pedagogik vositadir. Bu o‘yinlar
orqali bolalarning sog‘lig‘i, psixologik barqarorligi, jismoniy fazilatlari va ijtimoiy faolligi
shakllanadi. Shu boisdan, har bir sport mashg‘uloti jarayonida xalq harakatli o‘yinlardan
pedagogik maqsad asosida foydalanish dolzarb va muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov, F. A. (2022). Yosh sportchilarda jismoniy sifatlarni rivojlantirish metodikasi.
Toshkent: Pedagogika nashriyoti.
2.
Pulatov, A. A. (2018). Xalq o‘yinlarining pedagogik imkoniyatlari. Toshkent: Fan.
3.
Tajiboyev, S. S. (2019). O‘quvchilarda sport harakatlarini rivojlantirish usullari.
Samarqand: Pedunivers.
4.
Usmonxadjayev, T. S. (2020). Etnosport va xalq harakatli o‘yinlar tizimi. Toshkent: O‘zDJTI.
