95
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 05 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
MUSTAQIL TA’LIM OLISH KO‘NIKMALARINING
RIVOJLANISHIGA TA’SIR ETUVCHI ICHKI VA TASHQI
OMILLAR
Jo‘rayev Vohid Tojimamatovich
Farg‘ona davlat universiteti,
Pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori, dotsent
Turg‘unova Oygul Isroiljon qizi
Farg‘ona davlat universiteti, 1-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15534075
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 20- May 2025 yil
Ma’qullandi: 25-May 2025 yil
Nashr qilindi: 28-May 2025 yil
Ushbu maqolada mustaqil ta’lim olish ko‘nikmalarining
shakllanishiga ta’sir etuvchi ichki va tashqi omillar
tizimli tahlil qilinadi. O‘quvchining motivatsiyasi,
metakognitiv faolligi, o‘z-o‘zini anglash darajasi kabi
ichki jihatlar bilan bir qatorda, oilaviy muhit,
o‘qituvchining yondashuvi va raqamli resurslar kabi
tashqi omillarning o‘zaro ta’siri ochib beriladi.
KEY WORDS
mustaqil ta’lim, ichki omillar,
tashqi omillar, metakognitsiya,
motivatsiya, boshlang‘ich ta’lim,
o‘zini o‘zi boshqarish.
Hozirgi globallashuv va raqamli jamiyat sharoitida ta’lim jarayoniga qo‘yilayotgan
talablar keskin o‘zgarmoqda. Endilikda maktab o‘quvchisi nafaqat bilim egallovchi, balki o‘z
ta’limini mustaqil tashkil eta oluvchi faol subyekt sifatida qaralmoqda. Xususan, boshlang‘ich
ta’lim bosqichidan boshlab o‘quvchilarda mustaqil ta’lim olishga oid ko‘nikmalarni
shakllantirish ta’lim samaradorligini belgilovchi muhim omilga aylangan.
Bu ko‘nikmalar qanday shakllanadi? Ularning barqaror rivojlanishiga nima ta’sir qiladi?
Tajriba va kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, har bir o‘quvchining mustaqil ta’limga bo‘lgan
munosabati bir xil emas – ba’zilar o‘qituvchi yordamisiz yangi bilimlarni o‘zlashtirishga
intilsa, boshqalar bunday faollikni namoyon eta olmaydi. Bu farq, asosan, ikki asosiy guruh
omillarga – ichki (shaxsiy) va tashqi (muhitga oid) omillarga bog‘liq bo‘ladi. Ichki omillar
qatoriga bolaning o‘z-o‘zini anglash darajasi, bilimga bo‘lgan qiziqishi, o‘ziga ishonchi kirsa,
tashqi omillar ichida esa oilaviy muhit, o‘qituvchining yondashuvi, sinfdagi psixologik
atmosfera alohida o‘rin tutadi.
Ta’lim jarayonida bu ikki turdagi omillarning o‘zaro uyg‘unligi, ayniqsa, ilk sinflarda hal
qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lib, o‘quvchining kelgusidagi mustaqil o‘rganish madaniyati
asoslarini belgilaydi.
Adabiyotlar tahlili
Mustaqil (o‘zini o‘zi boshqaruvchi) taʼlim haqida akademik munozaralar 2000-yillarning
boshida Barry Zimmermanning o‘quvchi faoliyatini “o‘z-o‘zini yo‘naltiruvchi jarayon” sifatida
talqin qilishi bilan keskin faollashdi. Uning tadqiqotlari o‘quvchining maqsad qo‘yishi,
metakognitiv kuzatuvi va motivatsion eʼtiqodlari o‘quv natijasiga to‘g‘ridan - to‘g‘ri ta’sir
qilishini ko‘rsatib berdi. Shundan buyon SRL (self-regulated learning) jarayonini kognitiv,
metakognitiv, motivatsion hamda affektiv tarkibiy qismlarda o‘rganish ustuvor yo‘nalishga
aylandi.
96
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 05 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
Deci va Ryanning O‘z-o‘zini belgilash nazariyasi (SDT) o‘quvchining avtonomiya,
kompetentlik va ijtimoiy tegishlilik kabi bazaviy ehtiyojlari qondirilganda ichki motivatsiya
barqarorlashishini isbotladi . SRL modelida aynan mana shu ichki ehtiyojlar o‘z-o‘zini
rejalashtirish va monitoring strategiyalarini ishga tushiruvchi “trigger” rolini o‘ynaydi.
Zimmermanning “maqsad–nazorat–refleksiya” sikli bilan mos keluvchi metakognitiv
yondashuv hozirgi tadqiqotlarda ham qo‘llaniladi; 2024-yilgi meta-tahlilda 2017-2022
yillarda o‘tkazilgan 15 ta empirik ish natijalari birlashtirilib, SRL strategiyalarining onlayn va
gibrid muhitlarda o‘rta darajadagi (d ≈ 0,65) samaradorlikka ega ekani tasdiqlandi. Demak,
metakognitiv rejalashtirish va o‘z-o‘zini baholash hamon kuchli ichki determinanta sanaladi.
Indoneziyada 2023-yilda SEM-PLS yordamida 100 nafar o‘quvchi ishtirokida o‘tkazilgan
tadqiqot oilaviy yordam → motivatsiya → o‘quv mashg‘ulotlarida ishtirok zanjirli ta’sirini
statistik jihatdan dalilladi . Bu natija SRL ni faqat sinf ichida emas, uy sharoitida ham
mustahkamlash zaruratini ko‘rsatadi. Elementary bosqichga qaratilgan 2023-yilgi narrativ
tahlil sinf darajasidagi iliq ijtimoiy-emosional muhit va yuqori sifatli instruksion qo‘llab-
quvvatlash o‘quvchilarning metakognitsiya hamda motivatsiyasiga sezilarli ta’sirini xulosa
qildi. Dyadik darajadagi samimiy aloqalar ayniqsa motivatsion komponentni kuchaytiradi.
Tahlil va natijalar
Adabiyotlarda ta’kidlanganidek, o‘quvchining mustaqil ta’limga bo‘lgan tayyorgarligi
avvalo uning shaxsiy motivatsiyasi, o‘z-o‘zini nazorat qilish qobiliyati, metakognitiv faolligi va
emotsional barqarorligiga bog‘liq. Ayniqsa, Deci va Ryanning o‘z-o‘zini belgilash nazariyasiga
ko‘ra, bola o‘zini ta’lim jarayonining faol ishtirokchisi sifatida his qilmaguncha, uning mustaqil
o‘rganishga bo‘lgan ichki ehtiyoji shakllanmaydi.
O‘z navbatida, metakognitiv strategiyalarni (masalan: rejalashtirish, o‘zini tekshirish,
muammolarni tahlil qilish, refleksiya) qo‘llay oladigan o‘quvchilarning mustaqil ta’lim
ko‘rsatkichlari ancha yuqori bo‘lishi kuzatilgan. Bu esa boshlang‘ich sinf o‘quvchisida bu kabi
ko‘nikmalarni erta bosqichda rivojlantirish muhimligini anglatadi.
Shuningdek, bolalarning o‘z-o‘ziga ishonchi, bilim olishdan zavq olishi (intrinsik
motivatsiya) va o‘z yutug‘iga erishish ishonchi (self-efficacy) yuqori bo‘lsa, ular mustaqil
tarzda yangi bilimlarni egallashda faolroq bo‘lishadi. Demak, mustaqil o‘rganish faqatgina
texnik ko‘nikma emas, balki ichki emotsional-irodaviy tayyorgarlikni ham talab qiladi.
Tashqi omillar ichida, adabiyotlarda eng ko‘p urg‘u berilganlaridan biri bu –
o‘qituvchining rolidir. Boshlang‘ich ta’lim bosqichida o‘quvchi uchun o‘qituvchi nafaqat bilim
manbai, balki taqlid qilinadigan namuna, ruxiy tayanch, baholovchi va yo‘l-yo‘riq ko‘rsatuvchi
shaxs hisoblanadi. Interaktiv, o‘quvchini faol jalb etuvchi va ijobiy baholovchi yondashuvlar
o‘quvchining mustaqil fikrlash va qaror qabul qilish jarayonlarini rag‘batlantiradi (Pintrich &
Schunk, 2002; OECD, 2021).
Bundan tashqari, oila va ijtimoiy muhit ta’siri ham beqiyosdir. Uyda o‘quvchining bilim
olishiga nisbatan ijobiy munosabat bo‘lsa, ota-onalar farzandining o‘qishiga qiziqish bilan
yondashsa, bu holat bolada ijobiy ichki motivatsiya paydo bo‘lishiga olib keladi. Ba’zi
tadqiqotlar (Misol: Mulyadi et al., 2023) aynan ota-onaning muntazam qo‘llab-quvvatlashi
o‘quvchining mustaqil o‘rganish faolligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatishini isbotlagan.
So‘nggi yillarda axborot texnologiyalari va raqamli vositalar ham mustaqil ta’lim
jarayonining tashqi omili sifatida alohida o‘rin egallay boshladi. Darsdan tashqari vaqtda
bolaga ta’limiy ilovalar, multimedia resurslari, elektron kitoblar orqali bilim olish
97
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 05 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
imkoniyatining mavjudligi uning o‘rganish mustaqilligini kengaytiradi. Biroq bu vositalar
faqatgina ichki ko‘nikmalar shakllangan taqdirdagina samarali bo‘ladi.
Tahlil natijalariga ko‘ra, ichki va tashqi omillar o‘rtasida kuchli o‘zaro bog‘liqlik mavjud.
Ichki tayyorgarlik tashqi rag‘batlar ta’sirida mustahkamlanadi, tashqi omillar esa o‘quvchining
o‘z-o‘zini boshqarish qobiliyatiga ko‘maklashadi. Misol uchun, o‘qituvchining ijobiy muloqoti
va konstruktiv baholashi o‘quvchida o‘z-o‘zini baholash ko‘nikmasining shakllanishiga xizmat
qiladi. Yoki, oilaviy rag‘bat bilan birga raqamli vositalardan oqilona foydalanish o‘quvchini o‘z
ta’limini mustaqil rejalashtiruvchi darajaga olib chiqadi.
Xulosa
Mustaqil ta’lim olish ko‘nikmalari zamonaviy ta’lim tizimida shaxsiy taraqqiyot, umrbod
o‘qish qobiliyati va raqobatbardoshlikning muhim mezoni sifatida maydonga chiqmoqda.
O‘tkazilgan nazariy tahlil va mavjud ilmiy manbalar sharhidan kelib chiqib aytish mumkinki,
bu ko‘nikmalarni rivojlantirish o‘zaro bog‘liq ichki va tashqi omillar tizimiga tayanadi.
Birinchidan, o‘quvchining o‘z-o‘zini anglash darajasi, ichki motivatsiyasi, metakognitiv
faoliyati va emotsional barqarorligi mustaqil o‘rganish asosini tashkil etadi. Bu komponentlar
bolada mustaqil bilim olishga tayyorgarlikni shakllantiradi va uni faol o‘quv subyekti sifatida
namoyon etadi.
Ikkinchidan, tashqi omillar – ayniqsa o‘qituvchi bilan o‘quvchi o‘rtasidagi ijtimoiy-
emotsional munosabat, oilaviy muhitdagi rag‘bat, zamonaviy axborot vositalari va ta’limiy
resurslar mavjudligi – ichki tayyorgarlikni kuchaytiruvchi va barqarorlashtiruvchi vosita
sifatida xizmat qiladi. Shunday ekan, o‘quvchining mustaqil o‘rganish qobiliyati ularning
sinergetik uyg‘unligida samarali rivojlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Zimmerman, B. J. (2002). Becoming a Self-Regulated Learner: An Overview. Theory into
Practice, 41(2), 64–70.
2.
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2008). Self-Determination Theory: A Macrotheory of Human
Motivation, Development, and Health. Canadian Psychology, 49(3), 182–185.
3.
Panadero, E. (2017). A Review of Self-Regulated Learning: Six Models and Four Directions
for Research. Frontiers in Psychology, 8, 422.
4.
Pintrich, P. R., & Schunk, D. H. (2002). Motivation in Education: Theory, Research, and
Applications (2nd ed.). Merrill Prentice Hall.
5.
Artelt, C., Baumert, J., Julius-McElvany, N., & Peschar, J. (2003). Learners for Life: Student
Approaches to Learning. Results from PISA 2000. OECD.
6.
Mulyadi, S., Rahardjo, W., & Basuki, A. H. (2023). Parental Involvement and Student’s Self-
Directed Learning in Primary Schools: A Cross-Sectional Study. Journal of Educational
Research and Practice, 13(1), 15–28.
7.
OECD (2021). 21st Century Skills and Competences for New Millennium Learners in OECD
Countries. OECD Publishing.
8.
Knowles, M. S., Holton III, E. F., & Swanson, R. A. (2015). The Adult Learner: The Definitive
Classic in Adult Education and Human Resource Development (8th ed.). Routledge.
9.
Boekaerts, M., Pintrich, P. R., & Zeidner, M. (2005). Handbook of Self-Regulation: Research,
Theory, and Applications. Academic Press.
10.
Schunk, D. H., & Zimmerman, B. J. (Eds.). (2012). Self-Regulated Learning: Theories,
Measures, and Outcomes. Springer.
