56
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 05 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
JADIDCHILIK HARAKATLARIDA FAYZULLA XO‘JAEVNING
ROLI
Bazarbaeva Aysánem
Qaraqalpaq Ma'mleketlik Universetinin
Tariyx fakulteti tariyx qaniygeligi 3 kurs student
https://doi.org/10.5281/zenodo.15468866
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10- May 2025 yil
Ma’qullandi: 15-May 2025 yil
Nashr qilindi: 20-May 2025 yil
Mazkur maqola XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda,
xususan, Buxoro amirligida shakllangan jadidchilik
harakatining yetakchi namoyandalaridan biri bo‘lgan
Fayzulla Xo‘jaevning siyosiy va ijtimoiy faoliyati tahliliga
bag‘ishlanadi. Uning jadidchilik g‘oyalari bilan tanishuvi,
ta’lim, siyosat va iqtisodiyot sohalarida olib borgan
islohotlari hamda sovet hokimiyati yillaridagi faoliyati
atroflicha yoritiladi.
KEY WORDS
Jadidchilik,
Fayzulla
Xo‘jaev,
Buxoro amirligi, islohotlar, milliy
uyg‘onish, sovet davri, qatag‘on.
XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda yuzaga kelgan jadidchilik harakati o‘zbek xalqi
tarixida tub burilish yasagan ijtimoiy-siyosiy va madaniy harakatlardan biri bo‘ldi. Ushbu
harakatning asosiy maqsadi milliy ongni uyg‘otish, xalqni jaholat va qoloqlikdan qutqarish,
islom dinining asl mohiyatini anglash va uni yangicha talqin qilish, ta’lim tizimini isloh qilish
hamda zamonaviy davlat boshqaruvini shakllantirishdan iborat edi. Jadidchilik harakati
ta’sirida o‘zbek milliy uyg‘onish davri boshlandi va bu jarayonda ko‘plab ma’rifatparvar
ziyolilar, siyosiy arboblar va yetakchilar yetishib chiqdi. O‘zbekiston hududida jadidchilikning
yirik namoyandalari Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat, Mahmudxo‘ja
Behbudiy, Cho‘lpon, Abdulla Avloniy kabi mutafakkirlar bo‘lsa, Buxoroda esa Fayzulla Xo‘jaev
ushbu harakatning yetakchi siymolaridan biri bo‘ldi. Fayzulla Xo‘jaev o‘zining faol siyosiy va
islohotchilik faoliyati bilan ajralib turadi.
Asosiy qism.
Fayzulla Xo‘jaev 1896-yilda Buxoroning badavlat savdogar oilasida tug‘ilgan. Uning otasi
Ubaydullo Xo‘jaev Buxorodagi yirik tijoratchilardan biri bo‘lib, Rossiya va Yevropa
mamlakatlari bilan savdo-sotiq aloqalariga ega edi. Ota-onasining moddiy imkoniyatlari
tufayli Fayzulla Xo‘jaev yoshligidan yaxshi ta’lim oldi. U boshlang‘ich ma’lumotni Buxorodagi
madrasa va jadid maktablarida oldi. Keyinchalik, 1910-yilda Parijga borib, xorijiy bilim
maskanlarida o‘qish imkoniyatiga ega bo‘ldi.
Parijda olgan ta’limi Xo‘jaevning dunyoqarashini tubdan o‘zgartirdi. U ilg‘or G‘arb
mamlakatlarining rivojlanish yo‘lini ko‘rib, Buxoro amirligining qoloq feodal boshqaruv
tizimini keskin tanqid qila boshladi. U jadidchilik harakatining asosiy maqsadlarini, xususan,
zamonaviy ta’lim, sanoat va qishloq xo‘jaligi sohalarida islohotlar o‘tkazish, davlat
boshqaruvini modernizatsiya qilish va xalqning siyosiy huquqlarini kengaytirish g‘oyalarini
o‘ziga singdirdi.
U o‘z faoliyatida quyidagi yo‘nalishlarga alohida e’tibor qaratdi:
57
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 05 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
Ta’lim islohoti – Yangi usul maktablarini tashkil etish, ilg‘or o‘quv dasturlarini joriy
qilish
Buxoro amirligini isloh qilish – Feodal tuzumni bekor qilish va zamonaviy boshqaruv
tizimini yaratish
Ijtimoiy adolat – Xalqning huquqlarini kengaytirish va adolatsiz soliqlarni bekor qilish
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Buxoro amirligida ta’lim tizimi asosan eski maktab va
madrasalardan iborat bo‘lib, bu yerda diniy ta’lim ustunlik qilardi. Savodli aholining ulushi
past bo‘lib, ta’lim mazmuni zamonaviy ilmlar bilan boyitilmagan edi. Jadidlar bu ahvolni
o‘zgartirish uchun yangi usul maktablarini tashkil etishga harakat qilishdi. Fayzulla Xo‘jaev
ham Buxoroda zamonaviy jadid maktablarini tashkil etish tarafdori bo‘ldi. U o‘z mablag‘larini
yangi usul maktablarini ochishga yo‘naltirdi va yoshlarni ilm-fanga jalb qilish uchun ularni
qo‘llab-quvvatladi.
Jadid maktablarida matematika, tarix, geografiya, tabiatshunoslik kabi dunyoviy fanlar
o‘qitildi. Bundan tashqari, chet tillari ham o‘rgatilgan bo‘lib, bu keyinchalik jadidlarning xorijiy
davlatlar bilan aloqalar o‘rnatishiga imkon yaratdi. Fayzulla Xo‘jaevning ta’lim sohasidagi
islohotlari Buxoro amirligining eski va qoloq ta’lim tizimidan zamonaviy ta’lim tizimiga
o‘tishida muhim omil bo‘ldi.
Fayzulla Xo‘jaevning jadidchilik harakatidagi eng muhim xizmatlaridan biri Buxoro
amirligi boshqaruv tizimini isloh qilishga bo‘lgan urinishlaridir. XIX asr oxiri va XX asr
boshlariga kelib Buxoro amirligi o‘zining eski feodal boshqaruvi bilan boshqa rivojlanayotgan
davlatlardan ortda qolayotgan edi. Amirning avtoritar hukmronligi, davlat tizimining
eskirganligi va korrupsiya xalqni norozilikka yetakladi.
Fayzulla Xo‘jaev Buxoro amirligini zamonaviy davlatga aylantirish tarafdori bo‘lib, amir
Olimxon hukmronligi ostida islohotlar o‘tkazishga harakat qildi. U o‘z tarafdorlari bilan birga
amirning avtoritar siyosatini tanqid qilib, hukumat tuzilmasini zamonaviylashtirish, qonun
ustuvorligini o‘rnatish va xalq manfaatlari uchun xizmat qiluvchi davlat boshqaruvini joriy
etishni maqsad qildi.
Biroq, bu harakat amir Olimxon va uning tarafdorlari tomonidan qattiq qarshilikka
uchradi. Amir islohotlarni qabul qilish o‘rniga, jadidlarni "xalq dushmani" deb e’lon qildi va
ularni ta’qib qilishni boshladi. Shunday bo‘lsa-da, Fayzulla Xo‘jaev va uning safdoshlari Buxoro
islohotlarini davom ettirish uchun kurashdan to‘xtamadilar.
1920-yilda Qizil Armiya Buxoroga bostirib kirdi va amir Olimxon qochishga majbur
bo‘ldi. Ushbu voqeadan so‘ng Buxoroda yangi hukumat tuzildi va Fayzulla Xo‘jaev Buxoro Xalq
Sovet Respublikasi (BXSR) boshlig‘i etib tayinlandi. Bu holat Xo‘jaevning jadidchilik
harakatidagi roli yana-da ortishiga sabab bo‘ldi.
BXSR davrida Fayzulla Xo‘jaev sovet tuzumining ta’siri ostida bo‘lsa-da, qator muhim
islohotlarni amalga oshirishga harakat qildi. U Buxoroda zamonaviy ta’lim tizimini
rivojlantirish, iqtisodiy islohotlar o‘tkazish va davlat boshqaruvini samarali tashkil etish
uchun chora-tadbirlar ishlab chiqdi.
Ammo BXSR uzoq yashamadi. Sovetlar bu hududda o‘z nazoratini mustahkamlab, barcha
milliy harakatlarni bostirishga kirishdi. Fayzulla Xo‘jaev asta-sekin sovet siyosatining bosimi
ostida qolib ketdi va milliy mustaqillik uchun kurashish imkoniyatidan mahrum bo‘ldi.
Fayzulla Xo‘jaevning qatag‘on qilinishi
1930-yillarning oxirlariga kelib, Sovet Ittifoqida katta qatag‘on siyosati avj oldi. Stalin
58
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 05 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
rahbarligida "xalq dushmanlari"ga qarshi keng miqyosli repressiyalar amalga oshirildi. Sovet
hokimiyati milliy liderlarni, jumladan, jadidchilik harakatining eng faol namoyandalarini yo‘q
qilishga kirishdi.
1937-yilda Fayzulla Xo‘jaev "millatchi", "burjuaziya millatchisi" va "sovet hokimiyatiga
qarshi fitnachi" sifatida ayblandi va qatl etildi. Uning o‘limi bilan o‘zbek jadidchiligiga
qaratilgan katta qatag‘on kampaniyasi avjiga chiqdi. Xo‘jaevning ko‘plab safdoshlari ham
xuddi shunday ayblovlar bilan qatag‘on qilindi.
Bugungi kunda Fayzulla Xo‘jaevning jadidchilik harakatidagi roli qayta baholanmoqda. U
millatni uyg‘otish va uni taraqqiyot yo‘liga olib chiqish yo‘lida fidokorona xizmat qilgan yetuk
siyosatchi va islohotchi sifatida yodga olinadi. Mustaqil O‘zbekiston davrida uning nomi
oqlanib, u milliy qahramonlar qatoriga qo‘shildi.
Xo‘jaevning g‘oyalari va amalga oshirgan islohotlari bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini
yo‘qotmagan. Uning milliy mustaqillik, zamonaviy ta’lim, iqtisodiy islohotlar va demokratik
boshqaruv borasidagi qarashlari O‘zbekiston taraqqiyoti yo‘lida muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa
Fayzulla Xo‘jaev jadidchilik harakatining eng faol namoyandalaridan biri bo‘lib, u
millatning madaniy va siyosiy rivojlanishi yo‘lida katta ishlarni amalga oshirdi. Buxoro
amirligi boshqaruv tizimini isloh qilish, zamonaviy ta’limni rivojlantirish, xalqning siyosiy
ongini oshirish kabi islohotlar uning asosiy maqsadlaridan biri edi.
Sovet davrida qatag‘on qilingan bo‘lsa-da, bugungi kunda Fayzulla Xo‘jaevning nomi
milliy tariximizda muhim o‘rin tutadi. Uning jadidchilik harakatidagi roli, islohotlari va millat
taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi O‘zbekiston tarixining ajralmas qismi hisoblanadi.
Shu bilan birga, uning jadidchilik harakatidagi roli bugungi kunda qayta baholanmoqda.
Uning ilg‘or g‘oyalari, ma’rifat va taraqqiyot yo‘lidagi harakatlari mustaqil O‘zbekiston
taraqqiyot yo‘lining muhim poydevorlaridan biri bo‘ldi. Bugungi kunda Fayzulla Xo‘jaevning
faoliyati, jadidchilik harakatidagi roli va uning milliy uyg‘onish jarayoniga qo‘shgan hissasi
chuqur o‘rganilmoqda. Uning islohotchilik harakatlari O‘zbekiston tarixida millatni uyg‘otgan,
unga yangi taraqqiyot yo‘lini ko‘rsatgan harakat sifatida alohida ahamiyat kasb etadi
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Fitrat, A. (1920). Buxoro inqilobi va jadidlar harakati. Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti.
2.
Salohiddinov, Sh. (1995). Jadidchilik harakati va uning vakillari. Toshkent: Fan nashriyoti.
3.
Saidov, A. (2001). O‘zbek jadidlari va mustaqillik g‘oyalari. Toshkent: O‘zbekiston.
4.
Xo‘jaev, F. (1934). Buxoro inqilobi xotiralari. Moskva: Sovet nashriyoti.
