52
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 05 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
O‘Z-O‘ZINI ANGLASH DARAJASI VA EMOTSIONAL
INTELLEKT: PEDAGOGIKA YO‘NALISHIDAGI
YONDASHUVLAR
O‘lmasov Muhriddin
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
Pedagogika fakulteti
Psixologiya yo‘nalashi 1-bosqich magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15461222
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10- May 2025 yil
Ma’qullandi: 15-May 2025 yil
Nashr qilindi: 19-May 2025 yil
Mazkur maqolada pedagogika yo‘nalishida ta’lim
olayotgan talabalar uchun o‘z-o‘zini anglash darajasi va
emotsional intellektning ahamiyati yoritilgan. Talabalar
shaxsiy va kasbiy shakllanish jarayonida o‘z his-
tuyg‘ularini anglash, boshqarish va baholash, shuningdek
boshqalarning
emotsiyalariga
nisbatan
to‘g‘ri
munosabat bildirish ko‘nikmalariga ega bo‘lishlari lozim.
Ushbu maqolada o‘z-o‘zini anglash va emotsional
intellektning o‘zaro bog‘liqligi, ularni rivojlantirishda
qo‘llaniladigan metodik yondashuvlar hamda amaliy
usullar tahlil qilingan.
KEY WORDS
o‘z-o‘zini
anglash,
emotsional
intellekt, pedagogika, refleksiya,
empatiya,
hissiy
barqarorlik,
metodik yondashuvlar.
Bugungi kunda ta’lim tizimida yuz berayotgan islohotlar pedagogik kadrlar tayyorlash
jarayonini tubdan yangilashni taqozo etmoqda. Endilikda zamonaviy pedagog faqatgina o‘z
fanini chuqur biladigan mutaxassis bo‘lishi bilan cheklanmasligi, balki yuqori darajadagi
shaxsiy va ijtimoiy-psixologik kompetensiyalarga ega bo‘lishi ham muhim omil sifatida
qaralmoqda. Ayniqsa, XXI asr pedagogidan talab qilinadigan muhim jihatlardan biri — bu o‘z-
o‘zini anglash va emotsional intellekt ko‘nikmalarining shakllanganligidir. Bu ikki jihat
pedagog shaxsining kasbiy shakllanishi, o‘zini boshqarish, boshqalar bilan samarali
muloqotda bo‘lishi hamda murakkab pedagogik vaziyatlarda murosaviy va barqaror qarorlar
qabul qila olishida muhim rol o‘ynaydi.
O‘z-o‘zini anglash — bu shaxsning o‘zini tanishi, o‘z psixologik holati, fikrlari, his-
tuyg‘ulari va xatti-harakatlarini tahlil qilishga bo‘lgan ichki qobiliyatidir. Bu jarayon orqali
inson o‘zining kuchli va zaif tomonlarini anglab boradi, o‘z ustida ishlash, o‘zini tarbiyalash va
mukammallashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bo‘lajak o‘qituvchining bu ko‘nikmaga ega
bo‘lishi — uning kasbiy salohiyati va shaxsiy yetukligi uchun asosiy psixologik omillardan
biridir.
Shuningdek, emotsional intellekt tushunchasi ham zamonaviy psixologiyada katta o‘rin
egallab, ayniqsa ta’lim sohasida faoliyat yurituvchilar uchun beqiyos ahamiyatga ega.
Emotsional intellekt shaxsning o‘z va boshqalarning emotsiyalarini aniqlash, ularni tushunish,
boshqarish va muloqot jarayonida to‘g‘ri yo‘naltirish qobiliyatini ifodalaydi. Bu ko‘nikmalar
bo‘lajak pedagog uchun zarur bo‘lgan empatiya, stressga bardoshlilik, ijtimoiy
moslashuvchanlik va kommunikativ kompetensiyalarni rivojlantiradi. Xususan, dars
jarayonida yuzaga keladigan kutilmagan vaziyatlar, o‘quvchilar va ota-onalar bilan muloqot,
53
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 05 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
sinf muhitini boshqarish kabi holatlarda pedagogning emotsional intellekt darajasi uning
muvaffaqiyat kalitiga aylanadi.
Ta’kidlash joizki, talabalik davridayoq ushbu ko‘nikmalarni shakllantirish ularning
kelajakdagi pedagogik faoliyati uchun mustahkam psixologik va ijtimoiy poydevor bo‘lib
xizmat qiladi. O‘z-o‘zini anglaydigan va emotsional jihatdan barqaror pedagog — bu
o‘quvchining psixologik holatini tushuna oladigan, individual yondasha oladigan, ta’lim
muhitida ishonchli yetakchiga aylanadigan shaxsdir.
Shu bois, ushbu maqolada aynan o‘z-o‘zini anglash darajasi va emotsional intellektning
o‘zaro bog‘liqligi, pedagogik ta’lim jarayonidagi ahamiyati hamda ularni rivojlantirishda
samarali metodik yondashuvlar tahlil qilinadi. Maqolaning asosiy maqsadi — bo‘lajak
pedagoglarda ushbu sifatlarni shakllantirish yo‘llarini ochib berish, amaliy tavsiyalar asosida
ularga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatishdan iboratdir.
Pedagogik ta’lim jarayonida o‘z-o‘zini anglash va emotsional intellekt tushunchalari bir-
biridan ajralmas, o‘zaro uzviy bog‘liq psixologik kategoriya sifatida namoyon bo‘ladi. Ular
orqali talaba nafaqat o‘z ichki dunyosini anglashga, balki tashqi muhitdagi murakkab ijtimoiy
aloqalarni tahlil qilishga ham qodir bo‘ladi. Zero, pedagogik faoliyatda muvaffaqiyatli bo‘lish
— bu faqat bilimga emas, balki o‘z-o‘zini tahlil qila olish va boshqalarni tushunish qobiliyatiga
ham bog‘liqdir.
O‘z-o‘zini anglash — bu shaxsning o‘z psixologik holatini, fikr-mulohazalarini, ichki
motivatsiyalarini, hissiyotlarini tahlil qilib, ularga tanqidiy yondasha olishidir. Bu jarayon
shaxsning o‘z “Men”ini anglashidan boshlanadi va uning ruhiy yetukligiga, hayotga, faoliyatga
bo‘lgan munosabatini shakllantiradi. Bo‘lajak pedagog uchun bu ko‘nikma ayniqsa muhimdir,
chunki o‘qituvchining har bir xatti-harakati, so‘zi va qarori o‘quvchilarning shaxsiy
shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘zligini anglagan talaba o‘zini rivojlantirish yo‘lida
faol bo‘ladi, o‘z ustida ishlashga intiladi, doimiy izlanishda bo‘ladi. Talabalar o‘zlarini anglash
orqali o‘ziga nisbatan tanqidiy qaray boshlaydi, mustaqil fikrlash, o‘z-o‘zini tahlil qilish,
hayotdagi muammolarga real va mantiqiy yondashish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Bu esa
ularning psixologik jihatdan bardoshli, emotsional jihatdan muvozanatli va ijtimoiy jihatdan
faol shaxs sifatida kamol topishlariga xizmat qiladi. O‘z-o‘zini anglash shuningdek, shaxsning
o‘z hayotidagi ustuvor yo‘nalishlarni belgilab olishi, kasbiy maqsadlariga erishish yo‘lida
to‘g‘ri qarorlar qabul qilishi uchun ham zarur psixologik asos hisoblanadi.
Shu bilan birga, emotsional intellekt — bu insonning o‘z va boshqalarning emotsiyalarini
anglash, tushunish, boshqarish va ularga nisbatan to‘g‘ri munosabat bildirishi orqali ijtimoiy
o‘zaro aloqalarni muvaffaqiyatli yo‘lga qo‘ya olish qobiliyatidir. Ushbu tushuncha Goleman,
Mayer va Salovey singari olimlar tomonidan keng o‘rganilgan bo‘lib, zamonaviy ta’limda
pedagog shaxsida bu ko‘nikmaning mavjudligi alohida e’tirof etilmoqda. Chunki emotsional
intellekti rivojlangan o‘qituvchi sinfda barqaror, qo‘llab-quvvatlovchi va motivatsiyalovchi
muhit yaratishga qodir bo‘ladi.
Dars jarayonida yuzaga keladigan turli muammoli vaziyatlar, o‘quvchilarning individual
xususiyatlari, ota-onalar bilan muloqotdagi nozik jihatlar — bularning barchasi pedagogdan
yuqori darajadagi hissiy sezgirlikni, vazminlikni, murosaviy yondashuvni talab qiladi.
Emotsional intellekt talabaning bu kabi holatlarga ruhiy tayyorgarligini oshiradi, turli xil
odamlar bilan to‘g‘ri munosabatlar o‘rnatish, stressli vaziyatlarda o‘zini tutish, qaror qabul
qilish jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi.
54
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 05 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
Shuningdek, emotsional intellekt nafaqat o‘zini, balki boshqalarni ham tushunish,
ularning ruhiy holatini sezish, ularga nisbatan empatik munosabatda bo‘lish orqali ijobiy
ijtimoiy muhitni shakllantirishga xizmat qiladi. Bu esa ta’lim jarayonining sifatini oshirish,
o‘quvchilar bilan samimiy va konstruktiv aloqalarni yo‘lga qo‘yish uchun zaruriy shartlardan
biridir.
Xulosa qilib aytganda, o‘z-o‘zini anglash va emotsional intellekt — bu pedagogik kasbda
samarali faoliyat yuritish uchun zarur bo‘lgan psixologik resurslar bo‘lib, ular talabaning
shaxsiy va kasbiy yetuklik darajasini belgilovchi eng muhim ko‘rsatkichlardan biri sifatida
e’tirof etilishi lozim.
Quyidagi jadvalda o‘z-o‘zini anglash va emotsional intellektning asosiy jihatlari
taqqoslab ko‘rsatilgan:
Ko‘rsatkichlar
O‘z-o‘zini anglash
Emotsional intellekt
Asosiy maqsad
O‘zini tahlil qilish, o‘z
salohiyatini bilish
Emotsiyalarni boshqarish va
boshqalarni tushunish
Rivojlantiruvchi vositalar
Refleksiya,
kundalik,
tanqidiy fikr
Empatiya
mashqlari,
treninglar, ro‘l o‘yinlari
Shaxsiy foyda
Ichki o‘sish, maqsadlarni
belgilash
Hissiy muvozanat, stressga
chidamlilik
Ijtimoiy foyda
O‘zini jamiyatda tutishni
o‘rganish
Muloqot, jamoa bilan ishlash,
murosaviylik
Pedagogik ahamiyat
Kasbiy o‘sish va o‘z ustida
ishlash
O‘quvchilar
bilan
munosabatni boshqarish
Talabalarda bu ko‘nikmalarni shakllantirish uchun turli metodik yondashuvlar
qo‘llaniladi. Jumladan,
refleksiya kundaliklari
— har haftalik o‘z-o‘zini tahlil qilish vositasi
sifatida keng qo‘llanadi. Bu kundaliklar orqali talaba o‘z kayfiyatini, darsdagi ishtirokini,
qiyinchiliklarga munosabatini, o‘zgarishlarni kuzatadi. Shu bilan birga,
guruhiy
muhokamalar, ro‘l o‘yinlari, trening mashg‘ulotlari, empatiya mashqlari, stressni
yengish usullari
(meditatsiya, nafas olish texnikasi) kabi faol metodlar emotsional intellektni
rivojlantiradi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, o‘z-o‘zini anglash darajasi va emotsional intellekt pedagogika
yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalar uchun shaxsiy va kasbiy muvaffaqiyat kalitidir. Ushbu
ko‘nikmalar o‘qituvchi shaxsida mas’uliyat, empatiya, muloqot madaniyati, stressga
bardoshlilik va ijtimoiy moslashuvchanlikni shakllantiradi. Talabalarda ushbu sifatlarni
rivojlantirish pedagogik jarayonning muhim vazifasidir. Zamonaviy ta’lim metodlari,
treninglar va individual yondashuvlar orqali bu jarayonni samarali tashkil etish mumkin.
Pedagogik ta’limda o‘z-o‘zini anglash va emotsional intellektni rivojlantirish ustuvor yo‘nalish
sifatida qaralishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
G‘ulomov, S. (2019). Shaxs psixologiyasi va rivojlanish muammolari. Toshkent: Fan.
2.
Karimova, D. (2021). Emotsional intellekt va psixologik barqarorlik. Samarqand: Zarafshon.
3.
Jo‘rayev, M. (2020). Pedagogik kompetensiyalar va o‘z-o‘zini anglash texnologiyalari.
Toshkent: Yangi asr avlodi.
4.
Аbdurasulov J., & Pardabayeva , M. (2024). MUSOBAQADAN OLDIN SPORTCHILARNI
55
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 05 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
PSIXOLOGIK TAYYORLASH. Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры,
4(6
Part
2),
73–76.
извлечено
от
https://in-
academy.uz/index.php/ejsspc/article/view/34717
5.
Abdurasulov, J. (2024). HARBIY PEDAGOGIKANING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQASI.
Молодые ученые, 2(6), 48-52.
