24
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 05 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
“MAGNIT MAYDON” VA UNI O’RGATISHDA KASBIY
KOMPETENSIYALARDAN FOYDALANISH
Muxtorova Orasta Navro’z qizi
Navoiy davlat universiteti “Aniq va tabiiy fanlarni o’qitish metodikasi
(Fizika va astronomiya)” mutaxassisligi magistranti
Kamalova Dilnavoz Ixtiyorovna
Ilmiy rahbar:
Navoiy davlat universiteti “Fizika va
astronomiya” kafedrasi
t.f.d. (DSc), professor
https://doi.org/10.5281/zenodo.15379305
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01- May 2025 yil
Ma’qullandi: 05-May 2025 yil
Nashr qilindi: 10-May 2025 yil
Maqolada magnit maydonning asosiy tushunchalari va
ularni o’quvchilarga samarali o’rgatish usullari bayon
etiladi.
KEY WORDS
magnit maydon, magnetizm, dars
metodikasi, o’qitish usullari
Zamonaviy fizika magnit maydon qonunlari bugungi kunda kundalik hayotimizda
texnologiyalarimizda va ilmiy tadqiqotlarimizda juda keng qo’llanilmoqda. Bu texnologiyalar
energiya ishlab chiqarishdan tortib, tibbiyot va transportga qadar turli sohalarda innovatsion
yondashuvlarni taqdim etadi. Ushbu maqolada magnit maydon tushunchasi va uni o’rganish
muhimligi va ahamiyati o’qitishda kasbiy kompetensiyalardan foydalanish qisqacha yoritiladi.
Magnit maydon – fizika fanidagi asosiy tushunchalardan biri bo’lib, uni o’quvchilarga
samarali o’rgatish uchun o’qituvchi o’zining kasbiy kompetensiyalaridan to’liq foydalanishi
zarur. Quyida asosiy yo’nalishlar keltiriladi.
Metodik kompetensiya. O’qituvchi magnit maydon tushunchasini oddiy, bosqichma-
bosqich tushuntirishi, hayotiy misollar bilan boyitishi kerak. Masalan, kompas qanday
ishlashini amaliy ko’rsatish; magnit chiziqlarini temir kukuni yordamida ko’rsatish; elektr
motorning ishlash prinsipini tushuntirib, oddiy maket tayyorlash
Pedagogik-psixologik kompetensiya. O’qituvchi o’quvchilarning yosh xususiyatlarini
inobatga olib, ularning qiziqishini uyg’otishi lozim: murakkab tushunchalarni qiyosiy misollar
bilan tushuntirish; tajribalar ko’rsatib, o’quvchilarni faol muhokamaga jalb qilish; savol-
javoblar orqali o’quvchilarning tushungan-tushunmaganini aniqlash.
Axborot-kommunikatsion kompetensiya (AKT). O’qituvchi zamonaviy texnologiyalar
yordamida mavzuni yanada jonli ko’rsatishi mumkin: magnit maydon simulyatsiyalaridan
foydalanish; videoroliklar, animatsiyalar orqali ko’rsatib tushuntirish; onlayn testlar yoki
viktorinalar orqali mavzuni mustahkamlash.
Tashkiliy kompetensiya. Tajribalar o’tkazish vaqtida xavfsizlik qoidalariga amal
qilinishini ta’minlash: qurilmalarni tayyorlab, tajribalarni bosqichma-bosqich tushuntirish;
o’quvchilarning guruhli ishlarini samarali tashkil qilish; dars vaqtini to’g’ri taqsimlash va
tartib-intizomni nazorat qilish.
Innovatsion kompetensiya. O’qituvchi yangi metodlarni tadbiq etib, o’quvchilarning
25
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 05 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
qiziqishini oshirsdi: STEM loyihalarini amalga oshirish (masalan, oddiy elektr motorlarini
yasash); fanlararo bog’lanish yaratish (magnit maydonning biologiya yoki geografiyadagi
ahamiyati bilan bog’lash).
Kommunikativ kompetensiya. O’qituvchi o’quvchilar bilan doimiy samimiy muloqotda
bo’lishi kerak: har bir o’quvchining savollariga e’tibor bilan javob berish; jamoada ishlash
ko’nikmalarini rivojlantirish; ota-onalar bilan hamkorlik qilib, ularning farzandlarida fan
bo’yicha qiziqishini oshirish; magnit maydonning asosiy qonuniyatlari va ularning turli
sohalarda qanday qo‘llanilishini batafsil ko‘rib chiqaylik.
1. Elektromotorlar va Generatorlar
Magnit maydon va Faraday induksiya qonuni. Faradayning induksiya qonuni:
o‘tkazgichda harakatlanayotgan magnit maydon elektr tokini hosil qiladi. Elektromotorlar va
generatorlarda magnit maydonlar yordamida elektr toki yoki mexanik harakat hosil qilinadi.
Elektromotorlar elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantiradi, generatorlar esa
aksincha, mexanik energiyani elektr energiyasiga aylantiradi. Masalan, generatorda magnit
maydon o‘tkazgichda harakatga keltirilganda, elektr toki hosil bo‘ladi. Elektromotorda esa
elektr toki magnit maydonda harakatga keladigan rotorni harakatlantiradi.
Asosiy qo‘llanilishi: Elektr transport vositalari (masalan, metro va tramvaylarda). Kichik
elektrotexnik qurilmalar (mashina, fanlar, dastgohlar)
2. Transformatorlar
Magnit maydon va o‘zgaruvchan kuchlanish: Transformatorlar o‘zgaruvchan magnit
maydonlardan foydalanib, kuchlanishni oshirish yoki kamaytirish uchun ishlatiladi. Ularning
ishlash prinsipi elektromagnit induksiya qonuniga asoslanadi. Transformatorda ikkita
o‘tkazgich o‘tkazuvchan yadroga joylashtirilgan bo‘lib, ularning orasidagi magnit maydon
kuchlanishning o‘zgarishiga sabab bo‘ladi. Bu kuchlanishlarni oshirish yoki kamaytirish
imkonini beradi.
Asosiy qo‘llanilishi: Elektr tarmoqlarida energiya uzatish. Elektr ta’minoti va energiya
resurslarini boshqarish
3. Magnit Rezonans Tomografiyasi (MRT)
Magnit maydon va radio to‘lqinlar. MRTda yuqori kuchli magnit maydonlar va radio
to‘lqinlardan foydalaniladi. Ushbu texnologiya odamning ichki organlarini yuqori aniqlikda
tasvirlash imkonini beradi. U magnit maydon yordamida yadro magnit rezonansini (NMR)
qo‘llaydi, bu esa qaysi turdagi to‘qima yoki organ borligini aniqlashga yordam beradi.
Asosiy qo‘llanilishi: Tibbiy tasvirlash: MR tasvirlari bemorning ichki tuzilishini
ko‘rsatadi, bu esa kasalliklarni aniqlash va davolashda yordam beradi.
4. Qattiq Disklar va Magnitli Saqlash Qurilmalari
Magnit maydon va ma’lumot saqlash: Qattiq disklar, magnit lentalar va boshqa magnitli
saqlash qurilmalari magnit maydon orqali ma’lumotlarni saqlaydi. Ma’lumotlar magnitli
materiallarga yozilib, ular ustida magnit maydonni o‘zgartirib o‘qish mumkin.
Asosiy qo‘llanilishi: Kompyuter saqlash qurilmalari (qattiq disklar, SSD-lar, lentali
disklar). O‘tkazilgan ma’lumotlarni uzoq muddat saqlash
5. Zarrachalar Tezlatgichlari
Magnit maydon va zarrachalar: Fizikada, magnit maydonlar zarrachalarni tezlashtirish
va yo‘naltirishda ishlatiladi. Zaryadlangan zarrachalar magnit maydonlar yordamida
tezlashtiriladi va kuchli tezlatgichlar yordamida koinot, yadro fizikasi yoki kvant mexanikasi
26
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 05 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
tajribalari uchun zarur bo‘lgan yuqori energiyalar olinadi.
Asosiy qo‘llanilishi: Koinot tadqiqotlari (masalan, LHC – Katta hadron kollayderi). Yadro
fizikasi va atom energiyasi sohalari
6. Magnit Levitatsiya (Maglev) Poyezdlari
Magnit maydon va levitatsiya: Maglev poyezdlari magnit maydonlar yordamida yerga
tegmasdan harakatlanadi. Bunday tizimda magnitlar yordamida poyezdni yuqoriga ko‘tarish
va yo‘nalish bo‘yicha harakatlantirish mumkin. Bu texnologiya poyezdlarga yuqori tezlikda,
past ishqalanish bilan harakat qilish imkonini beradi.
Asosiy qo‘llanilishi: Yuqori tezlikdagi poyezdlar (masalan, Maglev tizimi Yaponiyada).
Transport infratuzilmasi va shaharlararo transport tizimlari
Xulosa. Magnit maydonlar va ularning qonuniyatlari bugungi kunda kundalik
hayotimizda, texnologiyalarimizda, va ilmiy tadqiqotlarimizda juda keng qo‘llanilmoqda. Bu
texnologiyalar energiya ishlab chiqarishdan tortib, tibbiyot va transportga qadar turli
sohalarda innovatsion yondoshuvlarni taqdim etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
R.Raxmatov, M.Raximov, F.Raxmonov. Umumiy fizika kursi: Elektr va magnit hodisalari
2.
S.Sodiqov. Umumiy fizika kursi. 2-kitob: Elektr va magnit hodisalari.
3.
Khan Academy. Elektr va magnetizm bo’yicha sxemalar va tushuntirishlar
