142
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON (YOʻPA)
TARJIMONNING SOXTA DO‘STLARI: INGLIZ VA FRANSUZ
TILLARI MISOLIDA
Jumaniyazov X.I.
UrDU fransuz tili o’qituvchisi
Xolliyev Sh.Sh.
UrDU fransuz tili o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15721585
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 15-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 23-Iyun 2025 yil
Ushbu maqola ingliz va fransuz tillarida uchraydigan
“soxta do‘stlar” fenomenini lingvistik va tarjimashunoslik
nuqtai nazaridan tahlil qiladi. Maqolada soxta
do‘stlarning kelib chiqishi, lingvistik sabablari, tasnifi
(bilingv
homofonlar,
homograflar,
psevdointernatsionalizmlar)
va
ularning
tarjima
jarayonidagi roli keng yoritilgan. Ingliz va fransuz
tillaridagi eng ko‘p uchraydigan soxta do‘stlar misollar
asosida ko‘rsatilib, tarjimada yuzaga keladigan xatolar
va ularning sabablari tahlil qilinadi. Shuningdek,
tarjimonlar va til o‘rganuvchilar uchun amaliy tavsiyalar
beriladi. Maqola tarjima sifatini oshirish va
kommunikativ xatolarni kamaytirishda soxta do‘stlarni
to‘g‘ri aniqlash va ishlatish zarurligini asoslaydi.
KEY WORDS
Soxta
do‘stlar,
tarjimonning
xatolari, ingliz tili, fransuz tili,
bilingv
homofon,
homograf,
psevdointernatsionalizm, tarjima
nazariyasi,
lingvistik
tafovut,
tarjimashunoslik,
kontekst,
semantika, kommunikativ xato,
amaliy tavsiyalar.
Tilshunoslik va tarjima sohasida tillararo aloqalar doimo muhim ahamiyat kasb etib
kelgan. Tarjima jarayoni murakkab bo‘lib, unda tarjimon nafaqat til bilimi, balki madaniy
farqlarni ham hisobga olishi kerak. Tarjima jarayonida eng ko‘p uchraydigan muammolardan
biri bu – "tarjimonning soxta do‘stlari" (faux amis) hisoblanadi. Soxta do‘stlar – bu ikki tilda
o‘xshash ko‘rinishga ega bo‘lgan, ammo ma’nolari butunlay farq qiladigan so‘zlardir. Ushbu
maqola ingliz va fransuz tillari misolida soxta do‘stlarning kelib chiqishi, turlari, tarjima
jarayonidagi roli va ularni aniqlash usullarini o‘rganishga qaratilgan.
Ingliz va fransuz tillari tarixiy aloqadorlikka ega bo‘lib, bu tillar o‘rtasida soxta
do‘stlarning ko‘pligiga sabab bo‘lgan. Bu tillar bir-biriga yaqin bo‘lganligi sababli, tarjimonlar
ko‘pincha so‘zlarning tashqi o‘xshashligiga aldanib, noto‘g‘ri tarjima qilishlari mumkin. Ushbu
maqolaning maqsadi – tarjimonlar va til o‘rganuvchilarni soxta do‘stlar xavfidan ogoh etish,
ularni aniqlash va to‘g‘ri foydalanish bo‘yicha amaliy tavsiyalar berishdir.
Soxta do‘stlarning paydo bo‘lish sabablari.
Soxta do‘stlar fenomeni ko‘plab tillarda
uchraydi, ammo ayniqsa ingliz va fransuz tillari o‘rtasida keng tarqalgan. Bu ikki til tarixiy
jihatdan yaqin aloqada bo‘lgan, ayniqsa XI asrdagi Normanlar bosqini natijasida ingliz tili
norman fransuz tilidan ko‘plab so‘zlarni o‘zlashtirgan25. Natijada, ingliz va fransuz tillarida
bir-biriga o‘xshash so‘zlar paydo bo‘ldi, ammo ularning ma’nolari vaqt o‘tishi bilan farqlana
boshladi. Shuningdek, so‘zlarning talaffuzi, imlosi va semantik o‘zgarishlari ham soxta do‘stlar
hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Ba’zan so‘zlar umumiy ildizga ega bo‘lsa-da, ma’nosi butunlay
143
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON (YOʻPA)
boshqacha yo‘nalishda rivojlangan.
Soxta do‘stlarning tasnifi.
Soxta do‘stlar turli turlarga bo‘linadi, ularning asosiy tasnifi
quyidagicha:
• Bilingv homofonlar — talaffuzi bir xil, lekin ma’nosi har xil so‘zlar. Masalan, ingliz
tilidagi "hear" (eshitmoq) va fransuz tilidagi "hier" (kecha) so‘zlari talaffuz jihatdan o‘xshash,
ammo ma’nosi farqlidir.
• Bilingv homograflar — yozilishi bir xil, lekin ma’nosi har xil so‘zlar. Masalan, ingliz
tilidagi "present" (sovg‘a yoki hozirgi) va fransuz tilidagi "présent" (hozirgi) so‘zlari yozilish
jihatdan bir xil, lekin ingliz tilida qo‘shimcha ma’nolarga ega.
• Psevdointernatsionalizmlar — xalqaro atamalarga o‘xshash, ammo ma’nosi bir-biridan
farqli so‘zlar. Masalan, ingliz tilidagi "actual" (haqiqiy) va fransuz tilidagi "actuel" (hozirgi,
dolzarb) so‘zlari.
Har bir turga misollar
Tur
Inglizcha
so‘z
Fransuzcha
so‘z
Ingliz
tilidagi
ma’nosi
Fransuz
tilidagi
ma’nosi
Bilingv homofonlar
Hear
Hier
Eshitmoq
Kecha
Bilingv homograflar
Present
Présent
Sovg‘a,
hozirgi
Hozirgi
Psevdointernatsionalizmlar Actual
Actuel
Haqiqiy,
real
Hozirgi,
dolzarb
Ushbu tasnif va misollar tarjimonlarga soxta do‘stlarni aniqlash va ularni tarjimada
to‘g‘ri ishlatishda yordam beradi. Soxta do‘stlarning mavjudligi tarjima jarayonida e’tiborli
bo‘lishni talab qiladi, chunki ular noto‘g‘ri tushunish va xatolarga sabab bo‘lishi mumkin.
III. Ingliz va fransuz tillarida soxta do‘stlarning misollari
Quyidagi jadvalda ingliz va fransuz tillaridagi eng ko‘p uchraydigan va tarjima
jarayonida xatolarga olib keladigan soxta do‘stlar keltirilgan:
Inglizcha
so‘z
Fransuzcha
so‘z
Ingliz tilidagi
ma’nosi
Fransuz tilidagi ma’nosi
Sensible
Sensible
Aql-idrokli, mantiqli
Hissiy, sezgir
Deception
Déception
Aldash, chalg‘itish
Ko‘ngli qolish, hafsalasi pir
bo‘lish
Location
Location
Joy, o‘rin
Ijara, ijaraga berish
Actual
Actuel
Haqiqiy, real
Hozirgi, dolzarb
144
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON (YOʻPA)
Inglizcha
so‘z
Fransuzcha
so‘z
Ingliz tilidagi
ma’nosi
Fransuz tilidagi ma’nosi
Chair
Chair
Stul
Tana go‘shti, go‘sht
Attend
Attendre
Qatnashmoq
Kutmoq
Library
Librairie
Kutubxona
Kitob do‘koni
Coin
Coin
Tanga
Burchak
Figure
Figure
Shaxs, raqam
Yuz (odamning)
Important
Important
Muhim
Katta hajmli
Eng ko‘p uchraydigan va xavfli soxta do‘stlarga izohlar
• Sensible / Sensible: Ingliz tilida "sensible" mantiqiy, oqilona degan ma’noni bildirsa,
fransuz tilida "sensible" hissiy, sezgir ma’nosida ishlatiladi. Tarjimon bu so‘zlarni aralashtirib,
noto‘g‘ri tushunishga olib kelishi mumkin.
• Deception / Déception: Ingliz tilidagi "deception" aldash, chalg‘itish ma’nosini bildiradi,
fransuz tilida esa "déception" ko‘ngli qolish, hafsalasi pir bo‘lish ma’nosida ishlatiladi.
• Location / Location: Ingliz tilida joy, o‘rin ma’nosida, fransuz tilida esa ijaraga berish
ma’nosida qo‘llaniladi.
• Actual / Actuel: Ingliz tilida haqiqiy, real ma’nosida, fransuz tilida esa hozirgi, dolzarb
ma’nosida ishlatiladi.
• Chair / Chair: Ingliz tilida stul, fransuz tilida tana go‘shti ma’nosini bildiradi.
So‘zlarning ma’nolari va ishlatilishidagi farqlar
Soxta do‘stlar tashqi ko‘rinishi jihatdan o‘xshash bo‘lishiga qaramay, ularning ma’nolari
va ishlatilish doiralari juda farq qiladi. Bu farq tarjima jarayonida katta xatolarga olib keladi,
chunki tarjimon so‘zning tashqi ko‘rinishiga qarab uning ma’nosini noto‘g‘ri talqin qilishi
mumkin. Shu sababli, tarjimon va til o‘rganuvchilar soxta do‘stlarni aniqlashda kontekstga
katta e’tibor qaratishlari, maxsus lug‘atlardan foydalanishlari zarur.
Ushbu misollar soxta do‘stlarning tarjima jarayonida qanchalik xavfli bo‘lishini
ko‘rsatadi va ularni aniqlash hamda to‘g‘ri ishlatish uchun chuqur bilim va tajriba talab etiladi.
IV. Soxta do‘stlarning tarjima jarayonidagi roli va xatolar
Soxta do‘stlarning tarjima sifatiga ta’siri
Soxta do‘stlar tarjima sifatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi, chunki ular matnni noto‘g‘ri
tushunishga va noto‘g‘ri tarjima qilishga olib kelishi mumkin1. So‘zlarning shakli o‘xshash
bo‘lgani bilan, ma’nolari butunlay farq qilishi tarjimonni chalg‘itishi va natijada asl matnning
mazmuni buzilishiga sabab bo‘lishi mumkin1. Bunday xatolar tarjima qilingan matnning
aniqligi, ishonchliligi va o‘quvchi tomonidan to‘g‘ri qabul qilinishiga salbiy ta’sir etadi2.
Soxta do‘stlar sababli yuzaga keladigan xatolar misollari
Soxta do‘stlar sababli yuzaga keladigan xatolarga quyidagi misollarni keltirish mumkin:
145
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON (YOʻPA)
1.
Ingliz tilidagi "actual" so‘zini fransuz tiliga "actuel" deb tarjima qilish xato
hisoblanadi, chunki "actual" "haqiqiy" ma’nosini bildirsa, "actuel" "dolzarb" ma’nosini
anglatadi1.
2.
Ingliz tilidagi "library" so‘zini fransuz tiliga "librairie" deb tarjima qilish ham
xato, chunki "library" kutubxona, "librairie" esa kitob do‘koni ma’nosini bildiradi1.
3.
Ingliz tilida "sensible" aql-idrokli, mantiqli ma’nosini bildiradi, fransuz tilida esa
"sensible" hissiy, sezgir degan ma’noni anglatadi1.
Kommunikativ xatolar va noto‘g‘ri talqinlar
Soxta do‘stlar tarjima jarayonida kommunikativ xatolarga va noto‘g‘ri talqinlarga olib
kelishi mumkin1. Masalan, biror xabarni tarjima qilayotganda "actual" so‘zini "dolzarb" deb
tarjima qilish, xabarning mazmunini butunlay o‘zgartirib yuborishi mumkin. Bunday xatolar
nafaqat til bilish darajasiga ta’sir etadi, balki madaniy va ijtimoiy tushunmovchiliklarga ham
sabab bo‘lishi mumkin4.
Soxta do‘stlarning tarjima nazariyasidagi o‘rni
Soxta do‘stlar tarjima nazariyasida muhim o‘rin egallaydi, chunki ular tarjima
jarayonining murakkabligini va tarjimonning e’tiborli bo‘lishi zarurligini ko‘rsatadi5. Tarjima
nazariyotchilari soxta do‘stlarni aniqlash, ularni tasniflash va ulardan saqlanish usullarini
ishlab chiqishga harakat qiladilar6. Shuningdek, tarjima normalari va tarjimon nuqtai
nazarining tarjimaga ta’siri ham soxta do‘stlar bilan bog‘liq muammolarni hal qilishda muhim
ahamiyatga ega
V. Soxta do‘stlarni aniqlash va ulardan to‘g‘ri foydalanish
Tarjimonlar uchun amaliy tavsiyalar
Tarjimonlar soxta do‘stlar bilan ishlashda bir qator amaliy tavsiyalarga amal qilishlari
zarur. Bu tavsiyalar ularga tarjima sifatini oshirishga va xatolardan saqlanishga yordam
beradi.
• Kontekstni chuqur tahlil qilish: Tarjimon har doim so‘zning kontekstini chuqur tahlil
qilishi kerak. So‘zning o‘rab turgan gaplar va umumiy matn mazmuni uning ma’nosini
aniqlashga yordam beradi.
• Maxsus lug‘atlardan foydalanish: Soxta do‘stlar lug‘ati tarjimon uchun muhim vosita
hisoblanadi. Bunday lug‘atlar soxta do‘stlarning turli tillardagi ma’nolarini aniqlashga yordam
beradi.
• Soxta do‘stlar ro‘yxatini yaratish va yangilab borish: Tarjimon o‘zi duch kelgan soxta
do‘stlar ro‘yxatini tuzishi va uni doimiy ravishda yangilab borishi kerak. Bu ro‘yxat unga
kelgusida xatolardan saqlanishga yordam beradi.
• Tajribali tarjimonlar bilan maslahatlashish: Agar tarjimon biror so‘zning ma’nosiga
shubha qilsa, tajribali tarjimonlar yoki tilshunoslar bilan maslahatlashishi kerak. Tajribali
mutaxassislar maslahati xatolarning oldini olishga yordam beradi.
Til o‘rganuvchilar uchun tavsiyalar
Til o‘rganuvchilar ham soxta do‘stlarga alohida e’tibor qaratishlari zarur. Quyidagi
tavsiyalar ularga soxta do‘stlarni o‘rganishda yordam beradi:
• Soxta do‘stlarga alohida e’tibor qaratish: Til o‘rganuvchilar soxta do‘stlarning ro‘yxatini
tuzib, ularni alohida o‘rganishlari kerak. Bu ularga so‘zlarning ma’nolarini yaxshiroq eslab
qolishga yordam beradi.
• Maxsus mashqlar bajarish: Soxta do‘stlarni aniqlash va ulardan to‘g‘ri foydalanish
146
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON (YOʻPA)
bo‘yicha mashqlar bajarish til o‘rganuvchilarga so‘zlarning ma’nolarini yaxshiroq tushunishga
yordam beradi.
• So‘zlarning turli kontekstlardagi ma’nolarini o‘rganish: So‘zlarning turli
kontekstlardagi ma’nolarini o‘rganish til o‘rganuvchilarga ularning ishlatilishidagi farqlarni
aniqlashga yordam beradi. Bu esa xatolarning oldini olishga yordam beradi.
VI. Xulosa
Ushbu maqolada tarjimonning soxta do‘stlari, xususan ingliz va fransuz tillari misolida,
batafsil ko‘rib chiqildi. Soxta do‘stlarning kelib chiqishi, turlari, tarjima jarayonidagi roli,
hamda ularni aniqlash va to‘g‘ri ishlatish usullari tahlil qilindi.
Maqolada ko‘rib chiqilgan asosiy masalalar quyidagilardan iborat:
• Soxta do‘stlarning ta’rifi va ularning tarjima jarayonidagi o‘rni.
• Soxta do‘stlarning paydo bo‘lish sabablari (tarixiy, lingvistik).
• Soxta
do‘stlarning
tasnifi
(bilingv
homofonlar,
bilingv
homograflar,
psevdointernatsionalizmlar).
• Ingliz va fransuz tillarida soxta do‘stlarning misollari va ularning ma’nolari.
• Soxta do‘stlarning tarjima sifatiga ta’siri va xatolar misollari.
• Soxta do‘stlarni aniqlash va ulardan to‘g‘ri foydalanish bo‘yicha tarjimonlar va til
o‘rganuvchilar uchun amaliy tavsiyalar.
Soxta do‘stlarning tarjima va til o‘rganishdagi ahamiyati beqiyosdir. Ularni aniqlash va
to‘g‘ri foydalanish tarjima sifatini oshirishga, kommunikativ xatolarning oldini olishga yordam
beradi.
Kelgusida o‘rganilishi mumkin bo‘lgan yo‘nalishlar:
• Soxta do‘stlarning avtomatik aniqlash usullarini ishlab chiqish.
• Soxta do‘stlarning tarjima jarayoniga ta’sirini kamaytirish bo‘yicha yangi strategiyalar
yaratish.
• Turli tillar o‘rtasidagi soxta do‘stlarning qiyosiy tahlilini o‘tkazish.
• Soxta do‘stlarni o‘rganish bo‘yicha o‘quv materiallarini takomillashtirish.
Ushbu yo‘nalishlarda olib borilgan tadqiqotlar tarjima va til o‘rganish sohasini yanada
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Quyida "Tarjimonning soxta do‘stlari: Ingliz va Fransuz tili misolida" maqolasi uchun
foydalanish mumkin bo‘lgan asosiy adabiyotlar ro‘yxati keltirilgan:
References:
1.Tarjimonning soxta do‘stlari — Vikipediya. 2022.
(https://uz.wikipedia.org/wiki/Tarjimonning_soxta_do'stlari)
Soxta do‘stlar atamasining kelib chiqishi, turlari va tarjima jarayonidagi o‘rni haqida umumiy
ma’lumotlar.
2. Abdirasulova U.A., Ramazonov S.N. "Tarjimonning soxta do‘stlari" — IJODKOR
O‘QITUVCHI JURNALI, 2023.
(https://bestpublication.org/index.php/qxgj/article/view/8965)
Ingliz va fransuz tillaridagi soxta do‘stlar fenomeni, ularning tarjimada yuzaga keltiradigan
qiyinchiliklari.
3. "Tarjima nazariyasi" — Namangan davlat universiteti, 2024.
(https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/06/11/NamDU-ARM-5561-
TARJIMA__NAZARIYASI.pdf)
147
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON (YOʻPA)
Tarjima jarayonida soxta do‘stlarning nazariy asoslari va amaliy qo‘llanilishi.
4. "Tarjimashunoslik terminlarining ko‘ptilli lug‘at-malomati" — Namangan davlat
universiteti, 2024.
(https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/06/03/NamDU-ARM-3085-
Tarjimashunoslik_terminlarining_koptilli_lugat-malum_H6qy4T4.pdf)
Tarjimonning soxta do‘stlari va ularning tilshunoslikdagi o‘rni haqida lug‘aviy ma’lumotlar.
5. Borisova L.V. "Tarjimonning soxta do‘stlari. Umumiy ilmiy lug‘at. Ingliz tili." NVI-
Thesaurus, 2002.
Ingliz tilidagi soxta do‘stlar lug‘ati va ularning tarjimada yuzaga keltiradigan xatolari.
6. Gotlib K.G.M. "Tarjimonning soxta do‘stlari" lug‘ati (rus-nemis va nemis-rus). Sovet
Entsiklopediyasi, 1972; Rus tili, 1985.
Soxta do‘stlarning qiyosiy tahlili va tarjima amaliyoti uchun qo‘llanma.
7. Kanonich S.I. "Tarjimonning 300 ta soxta do‘stlari. Ispancha-ruscha lug‘at-
ma’lumotnoma." Menejer, 2001.
Ispan va rus tillaridagi soxta do‘stlar haqida ma’lumot.
8. Krasnov K.D.A. "Tarjimonning soxta do‘stlari" inglizcha-ruscha lug‘ati. M.: E.RA, 2004.
Ingliz-rus tillaridagi soxta do‘stlar lug‘ati.
9. Paxotin A.V. "Aldamchi so‘zlarning inglizcha-ruscha, ruscha-inglizcha izohli lug‘ati."
Nashriyot Kareva, 2011.
Soxta do‘stlar va ularning tarjimadagi xatolarini yorituvchi lug‘at.
