92
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 06 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
«DÁWLETYARBEK» DÁSTANÍ TILINIŃ SEMANTIKALÍQ
ÓZGESHELIKLERI
Saparmatov Omar Shamurat ulı
Ájiniyaz atındaǵı NMPI Túrkiy tiller fakulteti qaraqalpaq tili hám
ádebiyatı tálim baǵdarı studenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15684689
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 14-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 17-Iyun 2025 yil
Maqalada qaraqalpaq xalıq dástanı «Dáwletyarbek»tiń
tillik
ózgesheligin
úyrenip
shıqqanbız.
Dástan
leksikasınıń semantikalıq ózgesheligi, leksikalıq baylıǵın
úyrenip, analiz jasadıq.
KEY WORDS
Lingvistika,
lingvofolkloristika,
leksikologiya, leksika, semantika,
leksema, sema.
Qarqalpaq xalıq dástanlarınıń tillik ózgesheliklerin úyreniw filolog ilimpazlardıń aldında
turǵan tiykarǵı mashqalalardan esaplanadı. Atap aytqanda «Góruǵlı», «Ǵárip-Ashıq» hám
«Sayatxan-Hámira» dástanlarınıń morfologiyalıq ózgesheliklerin úyreniw qaraqalpaq
tilinindegi ayrıqsha kózge taslanatuǵın máselelerden. Dástanlardaǵı ayırım seplik
qosımtalarınıń jalǵanıwı, betlik qosımtalarınıń jalǵanıwı, betlik qosımtaları oǵuz tillerine tán
bolıp qollanılǵanlıǵın kóriwimiz múmkin. Bul morfologiyalıq ózgeshelikler dástanlardıń
qaraqalpaqlar arasınan túrkmen hám ázerbayjan xalıqlarınan taralǵanlıǵın jáne de
tastıyıqlaydı.
Tiykarǵı bólim.
Dástan tilinde tómendegi antraponimler ushırasadı.
1. Házirgi tilimizde qollanılmaytuǵın adam atları.
Mısalı: Dáwletyardıń júzinde qayǵınıń barın bilip, anası ertawǵan balası Dáwletyarbekke
bul jerde júrme, túrkmen elinde atanıń dostı Italmas ulı Mamatjan sardarǵa barıp bir sóz dedi.
(4-bet)
Dáwletyar der qaram paslı subhanı,
Inshalla kelermen qaram awhalı,
Щaripxan, Yaqurxan, Japar sultanı,
Bashlap ellerińe elter begleriń. (47-bet)
Jegen tamaǵıńnıń haqqı ushın seni
Asayi, Musayi menen aytıshtıraman dedi. (44-bet)
Taxti Maqbul kókten jerge qonmadı,
Shaytanlardıń ras sózi bolmadı,
Shaddat japa shegip baǵın kórmedi,
Bizden sawal sorsań xabar shundaydı. (45-bet)
Nuw payǵambar bir jıl kemede qaldı,
Nurdan jaratıldı ishine toldı,
93
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 06 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
Jabirayıl oqıdı tili lal boldı,
Házireti Muwsadı xabar shundaydı. (45-bet)
Diyanatı ózgelerden musılman,
Nikalı, nikasız bolǵan kóp insan,
Atları Qabanbay, Kúshikbay, Totan,
Sırǵası tórt qarıs qızları bardur. (44-bet).
Dáwletyarbek haslı jayım Qońıratdur,
Góruǵlı, Yusipten balki Ziyatdur,
Iǵbalı jıraqdur, talabı jatdur,
Júreginen shıqmas armanı bardur. (45-bet)
Qızı Shaabbazdıń Shasanemjandı,
Ǵarip – ashıq alıp qaytqan jayları. (13-bet)
«Xiywanıń xanı Asfandiyarǵa barıp,
Dáwletyardıń atın alıp, tezlik
bilen barǵan adamnan qaldırmay berip
jiberiń», - dedi.
Xoja Mańlı keldi Sardar Amanım,
Kórishgeymiz dostı – yarlar xosh qalıń. (12-bet)
Habitbek túrli inamlar alıp, túyege artıp, Iran jurtına ketti. (38-bet)
Piyrim shayxı Jalil, ya Shayz ata,
Ne jaman ishlerin qılıpman xata,
Xojaxmet Yassawiy ya Hakim ata,
Bizge bir madet ber qoyma bu zara. (38-bet)
Birini dediler házireti Jamiy,
Murat hasıl bolǵan Maqsudı Kamiy,
Xojaxmet Yassawiy, Sultanı Ubbi,
Birin Hakim ata dedi yaranlar.
Birini dediler házireti Palwan,
Biri Seyit ata dóner yuz alwan,
Biri Axun baba qublai Jahan,
Pirlerim jám bolıp keldi yaranlar. (40-bet)
Dáwletyar der piyrim ya Shahimardan,
Abu Muslim bilen Maliki ijdan,
Asan – Ysen bilen japarı imam, (39-bet)
Seyit ata Payǵambardıń awladı,
Alıydiń ǵayratı islam quwatı,
On bir Ahmat, jeti sultan úmmeti,
Bizge bir madet ber qoyma bu zara. (39-bet)
Dástannın tilinde túrkiy xalıqlarına ortaq antraponimler menen birge mádeniy, siyasiy
hám ekonomikalıq qatnaslardıń nátiyjesinde mongol, qıtay tillerinen ózlestililgen sózler
tiykarında jasalǵan antraponimler de ushırasadı. Ásirese, Orta Aziyanı arab xalifatları jawlap
alǵannan keyin bul jerlerdegi jasawshı xalıqlardıń tillerine arab-parsı tillerinen kirgen sózler,
sonıń menen birge adam atları da ózlestirildi. Bunday antraponimler dástan tilinde de orın
alǵan.
94
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 06 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
2.Házirgi tilimizde qollanılatuǵın antroponimler.
Shiyrin – Farhad derler Hamiq – Uzra,
Baxramı – Dilaram, Yusup – Zulayha,
Ǵarip –Shahsanemdur, ashıq Murtaza,
Sen Layli, men Majnún bolır sawdigim. (8-bet)
Allayar, Qudayar ulum kóre almay,
Bizdi búgin súygen yardan yayırdı. (7-bet)
Ataniyaz, Aman, Mahmudjan Sardar,
Allaǵa tapshırdım balam Dáwletyar, (11-bet)
Arıslan aybatlı, Rustem zada,
Hazireti Yusuptey janları bardur. (44-bet)
Alqıssa Dáwletyarbek hayalı Sarwige qarap bir sóz dedi. (6-bet)
Alqıssa Dáwletyar qashına qırıq jigit
alıp, atlanıp atırǵanda Mahmutjan –
sardar, Aminxan, Quwanısh, Bahadır,
Niyazaman qushaǵan yigitlar bilan yolǵa tushti.
Dástanda qollanılǵan adam atları, olardıń laqapları ózine tán bolǵan ózgeshelikleri
menen ajıralıp turadı. Birinshiden, bul antraponimler tariyxıy shıǵısı jaǵınan ajıralsa,
ekinshiden, qurılısına qaray ajıraladı.
Toponimler
. Dástan tilindegi toponimlerdi etnotoponimlerge, oronimlerge,
makrotoponimlerge, gidronimlerge bólip qarawǵa boladı.
Mısalı: Yawmıttıń belli yaqshısı,
Beli kamanday oqshısı, (29-bet)
Altı san alaslı der biyesap bolar,
Shapqan at altı ayda atlanıp barar,
Alay,Shillay degen tilleri de bar,
Ǵunan, dónen tayday qoyları bardur. (43-bet)
Qalǵanı orısdur, qalmaq shurshıtdur,
Ózinen bashqanı esh kózge ilmes,
Bir batman may isher esh kórdim demes,
Qursaǵısabaday biyleri bardur. (43-bet)
Devara qoyarlar arqańız berip,
Tutar kóp tájikler jiynalıp kelip,
Barlıǵı jam bolar qararın kórip,
Qazaqqa, qalpaqqa satar beglerim. (46-bet)
Turkmen arasına barı pat shaptı. (3-bet)
Qızıl baslınıń qız jawanı,
Kewlindebardur armanı,
Hár kimniń bar jana – janı,
Sizler bilen tanıshmayman. (41-bet)
Qońırat jurtında balǵalı urıwında eshmurat nayıptı uǵlı Dáwletyarbek dúnyaǵa keldi. (3-
bet).
Dástan tilinde toponimler de ushırasadı.
Dáwletyarbek yolǵa tuship yigitlerin bashlap, Qatenler qalasınıń ústi bilen Qashqa joldan
95
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 06 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
tawǵa mindiler. (12-bet)
Islamnıń quwatı din Xorezmde,
Sahar turǵan piyri Kamiller qaldı,
Haqqa tasir etken harbir deminde,
Napesi qúdiret pirlerim qaldı. (12-bet)
«Ay Dáwletyar aǵa kóriń, Qońırat baǵı uzaqtan minarlanıp kórinedi». (12-bet)
Neshe kúnler jol júrip, orqa quyi degen bir jerge tushtiler. (17-bet)
Daryanıń bul júzin Manǵıt diyerler,
Atlas tonı, bákir shekman kiyerler, (43-bet)
Xojeli xalqı der eger shahnı,
Biyesap kóplikten bilmes malını, (42-bet)
Juwmaq.
Joqarıdaǵı keltirilgen mısallarda etnonimler qurılısına qaray dara hám qospa
bolıp ekige bólinedi. Olardıń ayırımları túbir sóz, al geyparaları morfologiyalıq usıl menen
jasalǵan dórendi sózler.Dástannıń leksikasında taw, jar, tóbeshik, ataw atamaları yaǵnıy,
oronimiyalıq indikatorlardan jasalǵan toponimler de ushırasadı:dárbent taw, qap tawı hám
t.b.
