79
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 06 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
TILLARARO FRAZEOLOGIK MOSLIKLAR
TILSHUNOSLIKDA DOLZARB MUAMMO SIFATIDA
Rahimov Fayziddin Rustamovich
Toshkent to‘qimachilik va yengil sanoat
instituti tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15679413
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-June 2025 yil
Ma’qullandi: 15-June 2025 yil
Nashr qilindi: 17-June 2025 yil
Mazkur maqolada tillararo frazeologik mosliklar
masalasi tilshunoslikdagi dolzarb muammolardan biri
sifatida ko‘rib chiqiladi. Frazeologik birliklarning
semantik, strukturaviy va komponent darajadagi
mosliklari turli tadqiqotchilar yondashuvlari asosida
tahlil etiladi.
KEY WORDS
Frazeologik
birliklar,
tillararo
moslik, ekvivalentlik, analoglik,
semantik
tahlil,
frazeologik
tarjima,
strukturaviy
moslik,
komponent tarkibi.
Tillararo frazeologik mosliklar masalasi bugungi tilshunoslik fanida o‘z dolzarbligini
yo‘qotmagan, ko‘p yillardan beri qizg‘in muhokama qilinayotgan muhim ilmiy yo‘nalishlardan
biridir. Frazeologik birliklarning ikki yoki undan ortiq til orasida mazmuniy, grammatik va
stilistik jihatdan mos kelishi yoki kelmasligi nafaqat qiyosiy tilshunoslik, balki
tarjimashunoslik uchun ham katta ahamiyatga ega. Ushbu muammoni tadqiq qilishda
semantik komponentlarni aniqlash, frazeologik birliklarning strukturaviy tuzilmasini tahlil
qilish, shuningdek, tarjimada qo‘llaniladigan yondashuv va metodlarni belgilash zarurati
yuzaga chiqadi. Shu nuqtai nazardan, maqolada turli olimlar tomonidan ilgari surilgan ilmiy
qarashlar asosida frazeologik mosliklarning nazariy va amaliy jihatlari chuqur yoritiladi.
Frazeologik birliklarning tillararo mosliklarini aniqlash masalasi uzoq yillar davomida
qiyosiy frazeologiya sohasidagi eng muhim va doimiy muammolardan biri bo‘lib kelmoqda.
Bu muammoni frazeologiyaning markaziy tadqiqot masalalaridan biri deb hisoblash mumkin,
chunki tillarni solishtirish jarayonida hosil bo‘ladigan tillararo moslik turlari juda xilma-xildir.
Bundan tashqari, tillarning frazeologik materialini turli lingvistik darajalarda o‘rganish —
aniqlangan o‘xshashlik va farqlarni chuqur tahlil qilishga xizmat qiladi hamda tarjima
jarayonidagi ehtiyojlarni qondirishga yordam beradi.
Doktorlik dissertatsiyasida E.F. Arsentyeva frazeologik birliklarning tillararo
mosliklarini o‘rganishda uchraydigan asosiy qiyinchiliklarni alohida ta’kidlaydi
[Arsentyeva
1993].
Jumladan, bu qiyinchiliklardan biri mahalliy olimlar tomonidan ishlatiladigan
terminologiyada yuzaga keladigan farqlardir. Masalan, “ekvivalent” va “analog” tushunchalari
bilan bir qatorda, ilmiy adabiyotlarda quyidagi atamalar ham uchraydi: “leksik variantlilik
yoki strukturaviy sinonimlik”, “sinonimlik va polisemiya”, “giperonim-giponim munosabati”,
“stilistik sinonimlik”, “semantiko-komponent mosliklar”, “idiomatik mosliklar” va hokazo. Bu
80
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 06 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
esa ekvivalentlik tushunchasini aniq belgilash va tillararo frazeologik mosliklarni qidirish
jarayonini qiyinlashtiradi. Shuningdek, turli tadqiqotchilar solishtirma tahlil doirasida bir yoki
undan ortiq tilning frazeologik birliklari orasidagi moslik jihatlariga turlicha yondashadilar.
Bunday tafovutlar esa tadqiqotlarning sifatiga turlicha ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, V.F. Sknar
turli tillardagi frazeologik birliklarning frazeologik ekvivalentligini belgilashda asosiy mezon
sifatida ularning obrazlilik darajasi, stilistik yo‘nalishi, leksik tarkibi va strukturaviy-
grammatik tuzilishini ko‘rsatadi. Bunda eng muhim mezon — ularning semantikasining
identikligi hisoblanadi
[Sknar 1978].
To‘liq ekvivalentlikni R.P. Zorivchak predmet-logik mazmunning to‘liq tengligi, struktur-
grammatik shakllanishi, bir xil denotativ obrazlilik va o‘xshash funksional-stilistika hamda
emotsional-ekspressiv konnotatsiyalar deb tushunadi
[Zorivchak 1976].
Nemis va rus tillaridagi frazeologik birliklarning tillararo munosabatlarini batafsil tahlil
qilgan A.D. Rayxshteyn
[Rayxshteyn 1980]
yetti xil tillararo munosabat turini ajratib
ko‘rsatadi. Ularning ichida:
“Leksik variantlilik yoki strukturaviy sinonimiya” — umumiy ma’no va sintaktik
tuzilmaning to‘liq mos kelishiga qaramay, komponentlar tarkibi to‘liq teng bo‘lmasligi;
“Ideografik sinonimiya” — har ikkala til frazeologik birliklarining maxsus semantik
xususiyatlari tufayli umumiy signifikativ ma’noning to‘liq mos kelmasligi, ammo aspekt
to‘qimaligidan mustaqil;
“Gipero-giponimiya” — frazeologizmda qo‘shimcha, aniqlovchi belgilar mavjudligi
sababli umumiy signifikativ ma’noda qisman mos kelmaslik;
“Stilistik sinonimiya” — stilistik ma’nodagi farqlar tufayli umumiy ma’noda qisman mos
kelmaslik;
“Omonimiya va polisemiya” — aspektli tuzilma to‘qimasi bir xil bo‘lsa-da, umumiy
ma’noda farqlar mavjud;
“Enantosemiya” — aspektli tuzilma bir xil, lekin umumiy ma’nosi qarama-qarshi bo‘lishi.
Raykhshteyn tillararo munosabat turlarini aniqlashda bir til ichidagi semantik munosabatlar
atamalari (sinonimiya, omonimiya, polisemiya, gipero-giponimiya) dan foydalanadi.
Shuningdek, u frazeologik birliklarning umumiy signifikativ ma’nosi munosabatlarni
aniqlashda asosiy ko‘rsatkich deb hisoblaydi.
D.I. Kveselievich esa tillararo frazeologik munosabatlarning asosiy turi sifatida
analoglarni ko‘radi
[Kveselievich 1973].
U moslik va farqlar asosi sifatida frazeologik
birliklarning ma’nosi, komponentlarning obrazliligi va grammatik tuzilmasining muvofiqligi
yoki farqliligini oladi hamda to‘liq va qisman analoglarni ajratib ko‘rsatadi.
N.L. Shadrin fikricha, solishtirma frazeologiyada ekvivalentlik tushunchasi ancha tor
doiraga ega
[Shadrin 2006].
Masalan, ikki tilning semantik jihatdan o‘xshash va bir xil ma’no
komponentlariga ega frazeologik birliklari frazeologik ekvivalentlar sifatida qabul qilinadi. U
bunday birliklarni funksional ekvivalentlar deb ham ataydi. Shadrin fikricha, boshqa barcha
frazeologik va nofrazeologik mosliklar faqatgina funksional ekvivalentlar bo‘lib, til
ekvivalentlari emas.
Me’yoriy-klassik an’analarga amal qilgan N.A. Lankina tillararo frazeologik mosliklarni
frazeologik ekvivalentlar, analoglar va ekvivalentga ega bo‘lmagan frazeologizmlar sifatida
tasniflaydi
[Lankina 1984].
R.N. Salieva ingliz va rus tillaridagi ichki shakli ochiq frazeologik birliklarni o‘rganishga
81
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 06 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
bag‘ishlangan monografiyasida tillararo mosliklarning uch guruhini ajratadi: frazeologik
ekvivalentlar (to‘liq va qisman), frazeologik analoglar (to‘liq va qisman) hamda ekvivalentga
ega bo‘lmagan birliklar
[Salieva 2009].
Salieva fikricha, frazeologik birliklarni solishtirishda
uch daraja — semantik, struktura-grammatik va komponentlar darajasi hisobga olinishi
zarur. To‘liq ekvivalentlar barcha darajalarda mos keladigan birliklarni o‘z ichiga oladi.
Semantik darajaga denotativ va konnotativ komponentlar kiradi, konnotatsiya esa baholash,
emotsional, ekspressiv va funksional-stilistika elementlarini o‘z ichiga oladi. Monografiya
muallifi ekvivalentga ega bo‘lmagan birliklarni tarjima qilish uchun kalkalash, leksik tarjima,
deskriptiv tarjima va kombinatsiyalangan tarjima usullarini taklif qiladi. Xulosa sifatida, ingliz
va rus tillaridagi ichki shakli ochiq frazeologizmlarni farqlashda asosiy mezon semantikadir.
Mashhur rossiyalik olim A.V. Kunin frazeologik ekvivalentlar va analoglarni aniqlashda
avvalo birliklarning ma’nosi va obraz asosini asosiy mezon sifatida oladi. U tomonidan
tuzilgan “Ingliz-rus frazeologik lug‘ati”da ingliz tilidagi frazeologik birliklarni rus tiliga tarjima
qilishning bir qator turlari ajratilgan: ekvivalent, analog, ta’rifiy (deskriptiv) tarjima,
antonimik tarjima, kalkalash va kombinatsiyalangan tarjima
[Kunin 1964].
Ta’rifiy tarjima,
kalkalash va kombinatsiyalangan tarjima ekvivalentga ega bo‘lmagan yoki lakunali frazeologik
birliklarni uzatish usullari hisoblanadi. Antonimik tarjima esa tillararo frazeologik mosliklar
hamda ta’rifiy yoki leksik tarjima yordamida ekvivalentga ega bo‘lmagan ingliz
frazeologizmlarini rus tiliga o‘girishni o‘z ichiga oladi. Kuninning ushbu tasnifi ko‘plab boshqa
tarjima tasniflarining asosini tashkil etgan.
A.R. Zalyaleeva ta’kidlaganidek, ko‘pchilik olimlar tillararo frazeologik mosliklarni
o‘rganishda frazeologik birliklarning semantikasi, grammatik tuzilishi va komponent
tarkibining mosligini asosiy mezon deb biladilar
[Zalyaleeva 2003].
Bizning nuqtai
nazarimizda aynan shu darajalar ikki va undan ortiq tilning frazeologik birliklari orasidagi
moslik yoki nomoslikni aniqlashda eng muhim mezonlardir. Ushbu tavsiflar eng mukammal
ko‘rinishda E.F. Arsentyevaning doktorlik ishida keltirilgan
[Arsentyeva 1993].
Arsentyeva tillararo frazeologik munosabatlarni o‘rganishda frazeologik birliklarning
ma’nosining semantik (komponentli) tarkibining turg‘unlik va tafovut nazariyasiga tayanadi.
Ushbu nazariyaning asosiy mohiyati — frazeologik ma’noni batafsil tahlil qilishdir.
Tadqiqotchi o‘zidan oldingi semantik komponentli tahlil sohasidagi ilmiy yutuqlarni hisobga
olgan holda, frazeologik ma’noni signifikativ-denotativ va konnotativ komponentlarning
yig‘indisi deb biladi, ular o‘z navbatida semantik past darajadagi birliklar — semalardan
tashkil topgan. Shunday qilib, ikki tilning frazeologizmlarini solishtirishda birinchi navbatda
ularning frazeologik ma’nosining semantik tarkibini taqqoslash zarur. “Turli tillardagi
frazeologizmlarning semantik turg‘unligi yoki tafovuti ularning semantik tarkibining
turg‘unligi yoki tafovutini anglatadi; bu frazeologik ma’noning signifikativ-denotativ va
konnotativ tarkibiy qismlarining minimal ma’noviy komponentlar to‘plami”
[Arsentyeva
1993:179].
Semantik darajaga alohida e’tibor qaratgan holda, E.F. Arsentyeva tillararo
taqqoslashda yana ikki muhim darajani ko‘rsatadi: struktura-grammatik va komponentli
darajalar. Ularni boshqa tadqiqotchilar strukturaviy tashkilot, sintaktik tashkiliy tuzilish,
grammatik shakllar va taqqoslanayotgan birliklarning sintaktik strukturalari deb atashadi.
Olim tillararo munosabatlarning uch asosiy turini ajratadi: frazeologik ekvivalentlar (to‘liq va
qisman), frazeologik analoglar (to‘liq va qisman), hamda ekvivalentga ega bo‘lmagan
frazeologik birliklar.Bu yerda
82
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 06 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
To‘liq ekvivalentlar — barcha uchta darajada mos keladigan birliklar;
Qisman ekvivalentlar — semantik va sintaktik jihatdan yaqin, ammo faqat qisman
moslik mavjud bo‘lgan birliklar;
To‘liq analoglar — semantik jihatdan o‘xshash, biroq struktura-grammatik va
komponent tarkibida sezilarli farq bo‘lgan birliklar;
Qisman analoglar — har uch darajada farq mavjud bo‘lsa-da, mazmunan yaqin bo‘lgan
birliklar;
Ekvivalentga ega bo‘lmagan birliklar — hech qaysi mezonlar bo‘yicha mos kelmaydigan
frazeologizmlar. Tillararo frazeologik mosliklarni o‘rganishda semantik, strukturaviy va
komponent tarkibni birgalikda ko‘rib chiqish tarjima va tilshunoslikda samarali natijalarga
olib keladi.
Xulosa qilib aytganda, tillararo frazeologik mosliklarning murakkabligi va ko‘p qirraliligi
ilmiy e’tibor doirasida bo‘lishi shart. Frazeologik birliklarni tillararo taqqoslashda
terminologik aniq belgilanishlar, semantik va grammatik tarkibni chuqur tahlil qilish, hamda
tarjima usullarining mos tanlanishi juda muhim hisoblanadi. Shu yo‘l bilan turli tillar
frazeologik boyliklarini yaxshiroq tushunish, til o‘rganish va madaniyatlararo muloqotni
rivojlantirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Арсентьева, Е. Ф. Сопоставительный анализ фразеологических
2.
единиц, семантически ориентированных на человека, в русском и английском
языках и вопросы создания русско-английского фразеологического словаря: дис. ... д-ра
филол. наук : 10.02.20 / Арсентьева Елена Фридриховна. - М., 1993. - 329 с.
3.
Залялеева, А. Р. Английские и русские фразеологические единицы
4.
с компонентом «человек : дис....канд. филол. наук: 10.02.20 / Залялеева Алсу
Равхатовна. - Казань, 2003. - 178 с.
5.
Зоривчак, Р. П. Реалия и перевод (на материале англоязычных
6.
переводов ...переводчика: Очерки по професилнальному переводу / Р. П. Зоривчак. -
М., 1976. - 134 с.
7.
Квеселевич, Д. И. Основные проблемы лексикографической
8.
разработки фразеологии в русско-английском фразеологическом словаре : дис. канд.
филол. наук : 10.02.20 / Квеселевич Дмитрий Иванович. - Житомир, 1973. - 230 с.
9.
Кунин,
А. В. Основные понятия фразеологии как
10.
лингвистической дисциплины и создание англо-русского фразеологического
словаря : автореф. дис. ... д-ра филол. наук : 10.02.20 / Кунин Александр Владимирович. -
М., 1964. -48 с.
11.
Райхштейн, А. Д. Сопоставительный анализ немецкой и русской
12.
фразеологии / А. Д. Райхштейн. - М.: Высшая школа, 1980. - 143 с.
13.
Салиева, Р. Н. Сопоставительный анализ фразеологических
14.
единиц с прозрачной внутренней формой в английском и русском языках / Р. Н.
Салиева. - Казань: Казанский государственный университет, 2009. - 152 с.
15.
Скнар, В. Ф. Глагольные соматические фразеологизмы
16.
современного английского языка (в сопоставлении с однотипными единицами
украинского языка) : автореф. дис. ... канд. филол. наук: 10.02.20 / Скнар В. Ф. - Нежин,
1978. -25 с.
83
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 06 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
17.
Щадрин, Н. Л. Эквивалент как термин теории перевода и теории
18.
фразеологии / Н. Л. Шадрин // Тезисы докладов VIII Юбилейной международной
конференции по переводоведению «Федоровские чтения». - Санкт-Петербург: СпбГУ,
2006. - 141 с.
