66
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 06 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
AN’ANAVIY XONANDALIKDA ERKAK OVOZ TURLARINING
SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISH BOSQICHLARI
Mullajonov Kamoliddin Sadriddin o‘g‘li
Toshkent viloyati ixtisoslashtirilgan madaniyat maktabi “An’anaviy
xonandalik” o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15671597
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-June 2025 yil
Ma’qullandi: 10-June 2025 yil
Nashr qilindi: 16-June 2025 yil
Mazkur maqolada o‘zbek an’anaviy xonandalik san’atida
erkak ovoz turlarining shakllanishi, rivojlanish
bosqichlari va ularning musiqiy madaniyatimizdagi o‘rni
ilmiy-nazariy jihatdan tahlil etiladi. Xususan, tenor,
bariton va bas kabi erkak ovoz turlarining tarixi,
ularning maqom, doston va xalq qo‘shiqlari ijrosidagi
funksional vazifalari yoritiladi. Shuningdek, maqolada
erkak ovoz turlarini shakllantirishda ustoz-shogird
an’anasining o‘rni, hududiy xususiyatlari va bugungi
kunda ularni saqlash va rivojlantirishning dolzarb
masalalari ochib beriladi.
KEY WORDS
an’anaviy xonandalik, erkak ovoz
turlari, tenor, bariton, bas, maqom
san’ati, ustoz-shogird an’anasi,
vokal madaniyat, milliy musiqiy
meros.
O‘zbek xalqining ko‘p asrlik boy madaniy merosi tarkibida an’anaviy xonandalik san’ati
alohida o‘rin tutadi. Bu san’at turi nafaqat milliy o‘zlik va madaniy qadriyatlarni asrash, balki
avlodlar ruhiyatini tarbiyalash, estetik dunyoqarashini shakllantirishda ham muhim
ahamiyatga ega bo‘lib kelmoqda. Xonandalik san’atining asosiy tayanchlaridan biri esa
xonanda ovozi, uning tembr, diapazon va ijro mahoratidagi o‘ziga xos xususiyatlaridir.
Xususan, erkak xonandalar ovoz turlari — tenor, bariton va bas ovozlari an’anaviy xonandalik
ijrochiligida alohida badiiy-estetik yuklama hamda musiqiy ifoda imkoniyatlariga ega bo‘lgan.
O‘zbek an’anaviy xonandalik maktablarining (Xorazm, Buxoro, Farg‘ona-Toshkent)
shakllanish jarayonida erkak ovozi turlarining rivojlanishi doimo ustoz-shogird an’anasi
doirasida amalga oshib, har bir hududning o‘ziga xos musiqiy uslubi, maqom va xalq
qo‘shiqlari ijrosida o‘z aksini topgan. Shashmaqom, Xorazm maqom yo‘llari, katta ashulalar,
doston va xalq qo‘shiqlari ijrosi erkak ovozining kuchi, diapazoni va ifoda boyligini namoyon
etishda muhim maktab vazifasini bajargan. Har bir ovoz turining imkoniyatlarini to‘la ochib
berish maqsadida xonandalar ovozini tarbiyalash, uni to‘g‘ri yo‘naltirish, ohangdorlik va
musiqiy nafosatga erishish bo‘yicha boy tajriba shakllangan.
Bugungi globallashuv jarayonida milliy musiqiy merosimizning ajralmas qismi bo‘lgan
erkak xonandalik ovoz turlarini saqlash va rivojlantirish masalasi dolzarb bo‘lib bormoqda.
Zamonaviy musiqa ta’lim tizimi oldida turli vokal texnologiyalar va pedagogik yondashuvlar
orqali an’anaviy erkak ovoz turlarini to‘liq o‘rganish, ularni yosh avlodga yetkazish kabi
vazifalar turibdi. Shu bois, ushbu maqolada erkak ovoz turlarining tarixiy shakllanish
jarayonini tahlil qilish, ularning an’anaviy ijrochilikdagi o‘rni va badiiy-estetik ahamiyatini
aniqlashga alohida e’tibor qaratildi.
67
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 06 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, erkak ovozi turlarining shakllanishi va rivojlanish
bosqichlarini o‘rganish orqali biz nafaqat o‘zbek milliy xonandalik maktablari taraqqiyotini,
balki ularning zamonaviy musiqa madaniyatiga qo‘shayotgan hissasini ilmiy asoslash
imkoniyatiga ega bo‘lamiz. Shu bilan birga, maqolada tarixiy tajribalar va hozirgi zamon
musiqiy amaliyotidagi uzviy bog‘liqlik ochib beriladi hamda erkak ovozi turlarini
rivojlantirish bo‘yicha takliflar ilgari suriladi.
Erkak ovoz turlari va ularning tavsifi
Erkak ovozi o‘z diapazoni, tembr boyligi, kuchi va ifoda imkoniyatlariga ko‘ra tarixan
turli ijrochilik maktablarida alohida baholangan va rivojlanib kelgan. An’anaviy xonandalik
san’atida erkak ovozlari uch asosiy turga bo‘linadi: tenor, bariton va bas. Har bir ovoz turi
o‘zining ovoz diapazoni, tembr rangi va ijro imkoniyatlariga ega bo‘lib, turli kuy va maqom
yo‘llarini ifodalashda muhim rol o‘ynaydi.
Tenor
— erkak ovozining eng yuqori diapazonli turi hisoblanadi. Uning ovozi yengil,
serharakat, sofligi va ohangdorligi bilan ajralib turadi. Tenor ovozi odatda quyidagi
diapazonda bo‘ladi:
Notalar diapazoni: c (kichik okta vaqti) — c² (birinchi oktava yuqorisi)
An’anaviy xonandalikda tenor ovozi ayniqsa katta ashulalar, lirik qo‘shiqlar, ba’zi
maqom yo‘llarida (masalan, “Segoh”, “Bayot”, “Navo”) yorqin ifoda kuchi bilan alohida
qadrlanadi. Tenor ovozining yuksakligi kuy va ashulalarning nafosatini, tasviriyligini
kuchaytiradi. Ko‘plab ustoz xonandalar tenor ovozi orqali murakkab kuy yo‘llarini mahorat
bilan ijro etib kelgan.
Bariton
erkak ovozi tenor va bas orasidagi o‘rta diapazonli ovoz turi bo‘lib, kuchli va
boy tembrga ega. Bariton ovozi tenor ovozining ohangdorligi bilan basning kuchli
jarangdorligini o‘zida uyg‘unlashtiradi.
Notalar diapazoni: A (kichik oktava) — a¹ (birinchi oktava)
Bariton ovozi an’anaviy xonandalikda ko‘plab maqom yo‘llari va dostonchilikda asosiy
tayanch ovoz sifatida xizmat qiladi. Uning ovozi kuylarning qamrovini boyitib, ifoda
imkoniyatlarini kengaytiradi. Bariton ovozi ijrosida kuy ohangining barqarorligi, kuy
chiziqlarining ravonligi sezilib turadi. Doston va epik yo‘sindagi qo‘shiqlarda, qahramonlik va
vatanparvarlik ruhidagi ashulalarda bariton ovozi alohida ifoda kuchi beradi.
Bas
— erkak ovozining eng past diapazonli turi bo‘lib, kuchli, salobatli va chuqur
jarangdor tembrga ega.
Notalar diapazoni: E (katta oktava) — e¹ (birinchi oktava)
Bas ovozi an’anaviy xonandalikda kuy va maqomlarning asosiy ohanglarini
mustahkamlash, kuyning barqarorligini ta’minlashda katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Ayniqsa,
Shashmaqomning chuqur ma’noli bo‘limlari, og‘ir ohangli ashulalar, marosim qo‘shiqlari va
dostonlarni ijro etishda bas ovozi kuchli dramatik va tasviriy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bas
ovozi maqomning ohangdorlik asosini shakllantiradi va uning umumiy tuzilishini mukammal
qiladi.
An’anaviy xonandalikdagi erkak ovoz turlarining ahamiyati
An’anaviy xonandalikda ushbu ovoz turlari o‘zaro uyg‘unlikda ishlatiladi va maqom, xalq
ashulalari hamda dostonlarni to‘laqonli ifoda etishda muhim estetik vosita bo‘lib xizmat
qiladi. Xonanda o‘z ovoz turini to‘g‘ri aniqlashi va shu asosda kuyni ijro etishi, uning badiiy
sifati va musiqiy tasvir kuchini oshiradi. Shuningdek, ustoz-shogird an’anasi doirasida ovozni
68
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 06 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
tarbiyalash, ovoz diapazonini to‘liq ochish, tembr rangini sayqallash bo‘yicha maxsus
mashg‘ulotlar ishlab chiqilgan bo‘lib, bu o‘zbek an’anaviy vokal san’atining muhim qismi
sanaladi.
Bugungi kunda an’anaviy erkak ovoz turlarini ilmiy o‘rganish, yosh avlod orasida ushbu
merosni targ‘ib qilish va uni zamonaviy vokal texnologiyalar bilan boyitish masalasi dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda.
O‘zbek an’anaviy xonandalik san’ati o‘zining ko‘p asrlik rivojlanish jarayonida milliy
madaniyatimizning ajralmas qismiga aylangan bo‘lib, unda erkak ovoz turlari alohida
ahamiyat kasb etadi. Erkak ovozi turli tarixiy davrlarda, turli hududiy xonandalik
maktablarida shakllanib, o‘zining badiiy-estetik, texnik va ifoda xususiyatlari bilan boyib
borgan. Erkak ovoz turlarining shakllanishi va rivojlanish bosqichlarini tahlil qilish, avvalo,
ularning tarixiy ildizlarini, hududiy maktablar o‘ziga xosligini va ustoz-shogird an’analaridagi
o‘rni bilan uzviy bog‘liqdir.
Erkak ovoz turlarining shakllanishi: tarixiy manbalar va amaliy tajriba
Erkak ovozi turlarini shakllantirish borasidagi ilk manbalar xalq og‘zaki ijodi va maqom
san’ati bilan bog‘liq. Shashmaqom yo‘llari, katta ashula va dostonlar ijrosi davomida tenor,
bariton va bas kabi ovoz turlari o‘zining tabiiy rivoj yo‘lini topdi. Xalq ichida mashhur bo‘lgan
dostonchi, baxshi va maqom xonandalari ijrochiligida erkak ovozining tabiiy imkoniyatlari,
tembr rangi va diapazon xususiyatlari takomillashib bordi. Ayniqsa, qadimiy maqom yo‘llari
(Masalan, “Navo”, “Segoh”, “Chorgoh”, “Bayot”, “Rost”) erkak ovozining ohangdorligini,
jarangdorligini to‘liq namoyon etadigan muhim ijro maktabi bo‘lib xizmat qilgan.
Xorazm maqom san’ati, Buxoro Shashmaqomi va Farg‘ona-Toshkent ashula
maktablarida erkak ovoz turlariga bo‘lgan talab va ulardan foydalanish uslublari o‘ziga xos
bo‘lgan. Masalan, Xorazm xonandalik maktabida bariton va bas ovozlari doston va katta
ashulalarda ko‘proq qo‘llanilib, kuylarning kuchli, salobatli ohangini yaratishga xizmat qilgan.
Buxoro Shashmaqom an’analarida esa tenor ovozi yengil, tasviriy ohanglarni ifodalashda
ustunlik qilgan. Farg‘ona-Toshkent maktabi xonandaligida esa tenor va bariton ovozlarining
uyg‘unligi kuyning nafosati va ravonligini ta’minlagan.
Erkak ovoz turlarining rivojlanish bosqichlari
Erkak ovoz turlarining rivojlanish bosqichlarini quyidagi asosiy davrlarga bo‘lib
o‘rganish mumkin:
Ilk shakllanish davri (xalq og‘zaki ijodi va dastlabki maqom yo‘llari shakllangan davr)
Bu bosqichda erkak ovozi tabiiy imkoniyatlar asosida shakllangan bo‘lib, asosan og‘zaki
an’analar orqali rivojlangan. Ustoz-shogird usuli asosida kuylarni yodlash, ovozni tozalash va
mustahkamlash bo‘yicha tajribalar boyib borgan.
Maqom san’ati taraqqiyoti davri (XVI–XIX asrlar)
Maqom yo‘llarining mukammallashuvi bilan erkak ovozining har bir turi ma’lum
funksional vazifalarni bajara boshlagan. Masalan, bas ovozi og‘ir maqom bo‘limlarini, bariton
— o‘rta bo‘g‘inlarni, tenor esa yengil va tezkor qismlarni ijro etishga xizmat qilgan. Bu davrda
erkak ovozi tarbiyasi bo‘yicha ma’lum pedagogik tamoyillar shakllandi.
XX asrning ikkinchi yarmi – hozirgi davr
Milliy musiqa ta’limi tizimi shakllanishi bilan erkak ovozi turlarini rivojlantirish ilmiy-
nazariy asosga ega bo‘ldi. Konservatoriyalar, san’at oliygohlari va musiqiy kollejlar orqali ovoz
tarbiyasi va repertuar tanlash masalalariga ilmiy yondashuv kuchaydi. Shu bilan birga,
69
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 06 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
zamonaviy texnologiyalar ovoz tarbiyasida yangi imkoniyatlarni ochib berdi.
Erkak ovoz turlarini shakllantirishning pedagogik yo‘nalishlari
Erkak ovozi turlarini tarbiyalash va rivojlantirish ustoz-shogird an’anasi, individual
mashg‘ulotlar, vokal texnikasi bo‘yicha mashqlar, maxsus repertuar tanlash, to‘g‘ri nafas olish
va ovozni sozlash kabi pedagogik jarayonlarni qamrab oladi. An’anaviy maktablarda ustoz
xonandalar yosh shogirdning ovoz turini aniqlash, uning kuchli va zaif tomonlarini
rivojlantirishga e’tibor qaratib kelgan. Bugungi kunda esa bu jarayon musiqa pedagogikasi va
vokal texnologiyalar yutuqlari bilan boyitilmoqda.
Xulosa
An’anaviy xonandalik san’ati o‘zbek milliy madaniyatining boy va rang-barang merosi
sifatida erkak ovoz turlarini shakllantirish va rivojlantirish jarayonida uzluksiz taraqqiyot
yo‘lini bosib o‘tgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, tenor, bariton va bas kabi erkak
ovoz turlari an’anaviy ijrochilik maktablarida nafaqat texnik jihatdan, balki badiiy-estetik
nuqtayi nazardan ham mukammallashib borgan. Xususan, har bir ovoz turi maqom, doston,
katta ashula va xalq qo‘shiqlari ijrosida o‘ziga xos ifoda imkoniyatlarini namoyon etib, milliy
xonandalik uslublarini shakllantirishga xizmat qilgan. Erkak ovoz turlarining rivojlanish
bosqichlarini o‘rganish bizga ularning tarixiy shakllanish manbalarini, ustoz-shogird
an’anasidagi ahamiyatini va hududiy xonandalik maktablaridagi o‘ziga xosligini aniqlash
imkonini berdi. Shu bilan birga, erkak ovozlarini ilmiy asosda tarbiyalash bo‘yicha boy
tajribalar to‘plangan bo‘lib, bugungi kunda ushbu tajribalarni zamonaviy vokal texnologiyalar
bilan uyg‘unlashtirish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Xulosa o‘rnida ta’kidlash joizki, milliy musiqiy merosimizning uzviy qismi bo‘lgan erkak
ovoz turlarini saqlash, rivojlantirish va yosh avlod qalbida bu merosga hurmat va qiziqish
uyg‘otish bo‘yicha tizimli ishlar amalga oshirilishi zarur. Shu bilan birga, an’anaviy xonandalik
san’ati asosida erkak ovozi turlarini o‘rganish musiqa ta’limi tizimida nazariy va amaliy
yo‘nalishlarni yanada boyitadi hamda milliy musiqa madaniyatimiz taraqqiyotiga munosib
hissa qo‘shadi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Karimov, M. O‘zbek musiqa merosi: tarix va taraqqiyot yo‘llari / M. Karimov. – Toshkent:
Fan, 2000. – 356 b.
2.
Sagdullayev, A. O‘zbek musiqa san’ati tarixi / A. Sagdullayev. – Toshkent: O‘zbekiston, 1995.
– 280 b.
3.
Qoziyev, Sh. An’anaviy xonandalik va maqom ijrochiligi / Sh. Qoziyev. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2012. – 198 b.
4.
Abdullayev, A. Xalq musiqasi asoslari / A. Abdullayev. – Toshkent: Sharq, 2006. – 174 b.
5.
Matyoqubov, O. Maqomlar dunyosi / O. Matyoqubov. – Toshkent: Ma’naviyat, 2015. – 220
b.
6.
Jalilov, M. O‘zbek xonandalik maktablari / M. Jalilov. – Toshkent: O‘zbekiston, 1997. – 165 b.
