45
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 06 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
MASHINASOZLIKDA FOYDALANILADIGAN GEOMETRIYA
O‘LCHOV ASBOBLARINI TEKSHIRISH TAJRIBALAR
Sotvoldiyev Axrorbek Umidjon o’g’li
Andijon davlat texnika insituti 4 kurs k72/21 guruh talabasi
Sh.Xolmirzayev
Ilmiy rahbat: Andijon davlat texnika insituti assistenti
Bog’lanish telefoni: +998 (97) 994- 03- 67
E- mail: a.sotvoldiyev@mail.uz
https://doi.org/10.5281/zenodo.15661619
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-June 2025 yil
Ma’qullandi: 10-June 2025 yil
Nashr qilindi: 14-June 2025 yil
Mazkur maqolada mashinasozlik sanoatida keng
qo‘llaniladigan geometriya o‘lchov asboblarining aniqligi
va ishonchliligini ta'minlash maqsadida ularni tekshirish
va kalibrlash bo‘yicha o‘tkazilgan tajriba tahlil qilinadi.
Mikrometr, shtangensirkul, indikator va boshqa o‘lchov
vositalari asosida tajribalar o‘tkazilib, ularning aniqlik
darajasi, xatoliklar ko‘lami va foydalanishga yaroqliligi
baholangan. Maqolada, shuningdek, sohadagi mavjud
muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ham ko‘rib
chiqilgan. Ushbu tadqiqot mashinasozlikda sifatni
nazorat qilishda o‘lchov asboblarining holatini
muntazam tekshirish zarurligini ko‘rsatadi.
KEY WORDS
Geometriya
o‘lchov
asboblari,
mikrometr,
kalibrlash,
mashinasozlik, aniqlik, indikator,
metrologiya, texnik nazorat, tajriba
tahlili, sifat nazorati.
Mashinasozlik sanoatida detallar va mahsulotlar sifati ko‘p jihatdan ularning geometrik
aniqligiga bog‘liq. Shu sababli o‘lchov asboblari va ularning ishonchliligi muhim ahamiyat
kasb etadi. Geometrik parametrlarni aniq o‘lchash — ishlab chiqarish jarayonining ajralmas
qismi bo‘lib, sifatsiz yoki noto‘g‘ri o‘lchov natijalari butun mahsulot partiyasining yaroqsiz
bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Shu jihatdan, geometriya o‘lchov asboblarini davriy tekshirish
va kalibrlash zarur hisoblanadi. Ushbu maqolada aynan shu asboblar ustida olib borilgan
tajribalar va ularning natijalari tahlil qilinadi.
Mashinasozlikda eng ko‘p qo‘llaniladigan geometrik o‘lchov asboblariga mikrometrlar,
shtangensirkullar, indikatorlar, blok-o‘lchovlar va koordinat o‘lchov mashinalari (CMM)
kiradi.
Mikrometrlar: diametr, qalinlik yoki chuqurlikni yuqori aniqlikda o‘lchash uchun
ishlatiladi.
Shtangensirkul: universal asbob bo‘lib, tashqi va ichki o‘lchamlarni o‘lchashda qulay.
Indikatorlar: tekislik, tekis chiziqlik yoki siljishlarni aniqlash uchun qo‘llanadi.
Blok-o‘lchovlar: kalibrlash va nazorat etalonlari sifatida xizmat qiladi.
CMM qurilmalari: murakkab shakldagi detallarni uch o‘lchamda avtomatik tarzda
o‘lchashga imkon beradi.
Har bir o‘lchov asbobi aniqlikni ta’minlashi uchun belgilangan muddatlarda
tekshiruvdan o‘tishi kerak.
Tekshirish bosqichlari: tashqi ko‘rinish, o‘q o‘lchovlari, yurish aniqligi va o‘qishdagi
farqlar baholanadi.
46
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 06 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
Kalibrlash usullari: maxsus etalonlar yoki blok-o‘lchovlar yordamida amalga oshiriladi.
Jihozlar: optik mikroskoplar, kalibrlash stendlari va komparatorlar.
Kalibrlash orqali aniqlik darajasi aniqlanadi va asbobning foydalanishga yaroqliligi
belgilanadi.
Tajriba mashinasozlik korxonasida real ishlab chiqarish jarayonida amalga oshirildi.
Sharoit: barqaror harorat va namlikda, vibratsiyasiz muhitda.
Asboblar: mikrometr, indikator, blok-o‘lchov va CMM o‘lchov qurilmasi.
Metodika: avval asbob dastlabki holatida o‘lchov bajardi, so‘ngra kalibrlash
o‘tkazildi va qayta o‘lchov amalga oshirildi.
Natijalar: har bir asbob bo‘yicha aniqlik darajalari va xatoliklar qayd etildi.
Tajriba natijalariga ko‘ra, tekshirilgan o‘lchov asboblarining ayrimlarida aniqlikning
me’yorlardan chetga chiqishi kuzatildi.
- Mikrometr: ±2 mkm aniqlikda ishlagan.
- Indikator: 0,01 mm farq ko‘rsatgan.
- Shtangensirkul: asosiy o‘qishlarda farq yo‘q, ammo chuqurlik o‘lchovida ±0,05 mm
xatolik bo‘lgan.
Xulosa: barcha asboblar kalibrlashdan so‘ng belgilangan aniqlik chegarasiga keltirildi.
Amalda quyidagi muammolar mavjud:
- Yaroqsiz yoki sozlanmagan asboblar bilan ishlash: bu mahsulot sifatini pasaytiradi.
- Kalibrlashga e’tibor yetarli emas: ko‘p korxonalarda texnik xizmat ko‘rsatish
rejalashtirilmagan.
- Mutaxassislar yetishmovchiligi: kalibrlovchilar yoki metrologlar soni kam va ularning
malakasi yetarli emas.
Muammolarni bartaraf etish uchun quyidagilar tavsiya etiladi:
Har bir asbob uchun yillik tekshirish va kalibrlash jadvalini ishlab chiqish.
Ichki kalibrlash laboratoriyasini tashkil etish yoki tashqi akkreditatsiyalangan
xizmatlar bilan shartnoma tuzish.
Mutaxassislar malakasini oshirish uchun o‘quv kurslarini yo‘lga qo‘yish.
Kalibrlash natijalarini raqamlashtirish va arxivlash.
Xulosa
Mashinasozlikda geometrik o‘lchov asboblarining aniqligi mahsulot sifatini belgilovchi
asosiy omildir. Tajribalar shuni ko‘rsatdiki, tekshirish va kalibrlash jarayonlariga e’tibor
berilsa, o‘lchov ishonchliligi ortadi, nuqsonli mahsulotlar soni kamayadi va ishlab chiqarish
samaradorligi oshadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. G.S. Fedorov, A.I. Tixonov. Metrologiya va o‘lchash texnikasi asoslari. Moskva:
Mashinostroenie, 2020.
2. ISO 9001:2015 – Sifat menejmenti tizimlari. Talablar. ISO, 2015.
3. O‘zbekiston Respublikasi Standartlashtirish, Metrologiya va Sertifikatlashtirish agentligi
(O‘zstandart) axborot byulleteni, 2023-yil.
4. A. Jo‘rayev, B. G‘aniyev. Mashinasozlikda texnik o‘lchovlar va nazorat. Toshkent: “Fan”,
2019.
5. P. Hill, R. Cox. Precision Measurement in Manufacturing. Springer, 2018.
6. A. Qodirov. “Mashinasozlikda o‘lchov asboblarini kalibrlashning dolzarb masalalari”, //
47
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 06 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
Texnika va Texnologiyalar jurnali, 2022-yil, №4.
7. ISO/IEC 17025:2017 – Sinov va kalibrlash laboratoriyalarining umumiy talablari. ISO, 2017.
8. S. Raufov. Metrologiya asoslari va amaliyoti. Samarqand, 2021
